تىنچتىك التىمىشوۆ, قىرعىزستان
سەبەبٸ, اۋا مەن سۋدان كەيٸنگٸ كەزەكتە كٷللٸ ەلەم مۇنايعا مۇقتاج. جاڭا جىلدىڭ الدىندا لوندون ساۋدا بيرجاسىنداعى ەڭ جوعارى ماركالى Brent مۇنايىنىڭ بٸر باررەلٸ 54 دوللارعا, سلانتستان الىنعان مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸ 50,5 دوللارعا باعالاندى. حالىقارالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دەرەگٸنشە, 1 جىلدىڭ ارالىعىندا مۇناي باعاسى 40-45 % تٶمەندەگەن. سوندا مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? «قارا التىنعا» دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىس قالاي عانا وسىنشالىقتى دەڭگەيگە تٶمەندەپ كەتتٸ?
حالىقارالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دەرەگٸنشە, 1 جىلدىڭ ارالىعىندا مۇناي باعاسى 40-45 % تٶمەندەگەن.
بٸرٸنشٸ سەبەپ: عىلىمي تەحنيكالىق دامۋ
جاپوندار مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ٸزدەستٸرٸپ جاتىر. ولار بىلتىرعى جىلى ەرەكشە ەڭبەكتەندٸ. ال بيىلعى جىلدىڭ باسىندا «تويوتا ميراي» (بولاشاق) دەپ اتالاتىن سۋتەگٸمەن جٷرەتٸن جەڭٸل كٶلٸكتٸ جاپپاي ساتا باستادى. كەلەر جىلدان باستاپ «حوندا», «سۋبارۋ» سىقىلدى كٶلٸك ٶندٸرۋشٸلەر دەل وسى تەحنولوگيياعا كٶشپەك. ياعني, سۋتەگٸمەن جٷرەتٸن جٷزدەگەن, مىڭداعان, ون مىڭداعان كٶلٸك ساتىلىمعا تٷسەدٸ دەگەن سٶز. ال بۇل...مۇنايدىڭ ارقاسىندا كٷن كٶرٸپ وتىرعان ەلدەرگە اسا جاعىمدى جاڭالىق ەمەس. وسىعان بايلانىستى مۇناي ەكسپورتتايتىن مەملەكەتتەردٸڭ ۇيىمى – وپەك ويلانا كەلٸپ, بۇرىنعى باعانى ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ كٶلەمٸن ازايتپاۋ قاجەت دەپ شەشتٸ. وپەك مٷشەلەرٸ نيگەرييا, يران, اراب ەلدەرٸ ەندٸ 50 جىلدان كەيٸن قارا التىنعا دەگەن سۇرانىس مٷلدەم ازايىپ, بٷگٸنگٸ مول بايلىق قاجەتسٸز قالارىنا قاتتى الاڭداۋلى.
ەكٸنشٸ سەبەپ: كونتراباندا
بۇل قيسىنسىز ەستٸلۋٸ مٷمكٸن. بٸراق, نەگٸزسٸز ەمەس. سيرييا مەن ليۆييا سوڭعى جىلدارى ازاماتتىق سوعىستان كٶز اشا الماي جاتىر; يران مەن يراكتىڭ شەكاراسىندا دٸني ەكسترەميستٸك قاقتىعىستار جيٸلەپ كەتتٸ; «بوكو حارام», يگيل سىقىلدى قارۋلى كٷشتەر كٷن ٶتكەن سايىن كٷش الىپ كەلەدٸ. ولار ٶز كەزەگٸندە مۇناي ٶڭدەيتٸن كەسٸپورىندارعا, مۇناي ترانزيتٸنە شابۋىل جاساۋدا. مۇنداعى ماقسات بەلگٸلٸ. مۇناي ٶنٸمدەرٸنە يە بولۋ جەنە قارا التىندى ٶز كانالدارى ارقىلى ساتۋ. وسى سەبەپتٸ بۇلارعا قارسى كٷشتەر, اتاپ ايتقاندا, اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸ ەكسترەميستەردٸڭ قارجى كٶزٸن جابۋ ماقساتىندا مۇناي باعاسىن كٷرت تٶمەندەتٸپ جٸبەردٸ.
رەسەي بيۋدجەتٸنٸڭ 50 پايىزىن مۇناي ەكسپورتى قامتاماسىز ەتەدٸ. «يە, بٸزدٸڭ تابىسىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ٷلەسٸ «قارا التىنعا» تيەسٸلٸ. رەسەي مۇناي ساتۋدان جىلىنا 194 ملرد., ال مۇنايدان گاز الۋ جەنە ونى ساتۋدان 28 ملرد. دوللار تابىس تٷسٸرەدٸ», – دەگەن بولاتىن ۆلاديمير پۋتين.
ٷشٸنشٸ سەبەپ:اقش
اقش مۇناي ٶندٸرۋدە تاقتاتاستىڭ قۇرامىندا كەزدەسەتٸن بيوحيمييالىق ەلەمەنتتەردٸڭ قاتتى بٶلشەكتەرٸنەن مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ دەستٷرلٸ ەمەس تەسٸلٸنە كٶشتٸ. ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ: وسى ماقساتتا سوڭعى 10 جىلدا اقش بۇل سالاعا 50 ملرد. دوللار سارپ ەتكەن. جەنە اقشاسى دالاعا كەتكەن جوق. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە سوڭعى 4 جىلدا تاقتاتاستان مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ كٶلەمٸ كٷرت ٶستٸ. بۇل كٶرسەتكٸش جاعىنان امەريكا دايىن مۇناي ٶندٸرەتٸن وپەك-تٸڭ ٶزٸنەن اسىپ تٷستٸ. 2005 جىلى اقش تەۋلٸگٸنە 5,1 ملن. باررەل جاساندى مۇناي ٶندٸرگەن بولسا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل كٶرسەتكٸش كٷنٸنە 9,1 ملن. باررەلدٸ قۇرايدى. ەيتكەنمەن, جاساندى مۇنايدىڭ ساپاسى تابيعي مۇنايعا قاراعاندا تٶمەن ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك....
مۇناي باعاسىنىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ بەكەر بىلتىرعى جىلعا ساي كەلگەن جوق. بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى. رەسەيدٸڭ گەوساياساتىنا اقش جەنە ونىڭ ىقپالى جٷرەتٸن باتىس پەن اراب ەلدەرٸ قارسى جاۋاپ قاتتى. مۇنداعى ماقسات: رەسەي «جان باعىپ» وتىرعان قارجى كٶزٸن جابۋ (بٸتەۋ) ەدٸ. بۇل مۇناي ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. يە, رەسەي وپەك مٷشەسٸ ەمەس, الايدا, ول ۇيىمداعى باقىلاۋشىنىڭ مٸندەتٸن اتقارادى. مۇناي قورى جاعىنان 99 ەلدٸڭ ٸشٸندەگٸ 8-شٸ ورىندا. 2013 جىلعى دەرەك بويىنشا جەر قويناۋىندا 80 ملرد. باررەل مۇناي قورى بار. رەسەي بيۋدجەتٸنٸڭ 50 پايىزىن مۇناي ەكسپورتى قامتاماسىز ەتەدٸ. «يە, بٸزدٸڭ تابىسىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ٷلەسٸ «قارا التىنعا» تيەسٸلٸ. رەسەي مۇناي ساتۋدان جىلىنا 194 ملرد., ال مۇنايدان گاز الۋ جەنە ونى ساتۋدان 28 ملرد. دوللار تابىس تٷسٸرەدٸ», – دەگەن بولاتىن ۆلاديمير پۋتين. اقش پەن باتىس مۇنى جاقسى بٸلەدٸ. الدىمەن ۋكراينا, ارتىنشا بالتىق ەلدەرٸ, كەيٸننەن ەۋروپا رەسەي گازىن ساتىپ الۋعا كٷرت شەكتەۋ قويدى. مۇناي باعاسى دەل بٷگٸنگٸدەي قارقىنمەن قۇلدىراي بەرسە , مۇنىڭ اياعى رەسەي ٷشٸن اپاتقا اينالادى. نەگە? ٶيتكەنٸ مۇناي 30 دوللارعا تٷسسە دە, بۇل اراب ەلدەرٸنٸڭ قالتاسىن قاقپايدى. ولاردا مۇناي ٶندٸرۋ وڭاي, ال رەسەيدە ازاپ. سوندىقتان مۇناي باعاسى 35 – 40 دوللارعا تٶمەندەر بولسا, ول ونىڭ ٶزٸندٸك قۇنىن اقتامايدى.
ال بٸز قايتپەكپٸز?
مۇنايٶنٸمدەرٸ تۋرالى ايتقاندا قىرعىزستان تولىقتاي رەسەيگە تەۋەلدٸ. بۇعان دەيٸن بٸز گازدى ٶزبەكستاننان, جانارمايدى قازاقستاننان تاسىمالدايتىنبىز. «قىرعىزگازدى» رەسەيگە بار بولعانى 1 دوللارعا ساتىپ جٸبەرگەن كەيٸن, گاز مەسەلەسٸندە بٸز تولىقاي ورىستارعا قاراپ قالدىق. بٸراق بۇل ورىستاردىڭ ٶز مەسەلەسٸ. ولار بٸزگە جەتەر گازدى ٶزبەكستان ارقىلى تاسىمالداي ما, ەلدە باسقا بٸر ەدٸسٸن تابا ما, ول جاعى بٸزدٸ الاڭداتپايدى. بٸزدٸ الاڭداتاتىن ساۋال: «قارا التىن» باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى قىرعىزستانعا دا ارزانداعان مۇناي ٶنٸمدەرٸ جەتكٸزٸلە مە, ەلدە...». ەلەۋمەتتٸك جەلٸ مۇنى ەزٸردەن تالقىلاپ جاتىر: «مۇناي ارزانداپ جاتىر, ال قىرعىزستاندا جانارماي قىمباتتاۋدا», – دەيدٸ بۇقارا. ياعني, ەلەمدٸك تەندەنتسييانىڭ بٸزگە ەسەرٸ از بولىپ تۇر. رەسەي بٸزگە كەلگەندە بٸلگەن باعاسىن قويا ما دەپ قاۋٸپتەنەمٸز.
P.S.بٸزدٸ قازاقتارمەن جيٸ سالىستىرادى. بٸراق ەكٸ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق قۋاتى جەر مەن كٶكتەي. مۇناي قورى جاعىنان قازاقستان ەلەمدە 12-شٸ ورىندا. جەر قويناۋىندا 30 ملرد. توننا مۇناي قورى بار.
اينالىپ كەلگەندە بٸز رەسەيگە الاقان جايۋعا مەجبٷرمٸز. ٶزگە جول جوق. ەيتپەگەندە, جىلىنا 1 ملن. توننا بەنزين جەنە 1 ملرد. تەكشە مەتر گازدى بٸزگە كٸم بەرەدٸ? وسى سەبەپتٸ كرەملدٸڭ ينتەگراتسييالىق ساياساتىنا باعىنىپ, مەسكەۋ قايدا جٷرۋدٸ, قايدا كٸرۋدٸ بۇيىرسا, سوعان كٶنۋدەن باسقا امالىمىز جوق.
اۋدارعان, اياۋلىم شايماردان
