(قاز- قالپىندا)
1986 جىلدىڭ كٷز ايى. ۋكراين سسر-نىڭ حاركوۆ قالاسىندا ەكٸ جىلدىق ازاماتتىق بورىشىمدى ٶتەپ كەلٸپ, الماتىداعى جامبىلدىڭ تەحنولوگييا ينستيتۋتى فيليالىنا (بۇرىنعى افدتيلپپ) ستۋدەنت بولىپ قابىلداندىم. كەڭەس ەسكەرٸ قاتارىندا ٶز مٸندەتٸمدٸ ابىرويمەن اتقاردىم - سەرجانت بولدىم, ماقتاۋ قاعازدارىم بار, بٶلٸم كومانديرٸ جوعارعى وقۋ ورنىنا تٷسۋگە جەڭٸلدٸگٸ بار «رەكومەنداتەلنوە پيسمونى» ٶز قولىمەن تابىس ەتكەن ەدٸ. سٶيتٸپ, قىزىعى مەن قۋانىشى مول ستۋدەنتتٸك ٶمٸر باستالىپ تا كەتتٸ.
«وربيتا» ىقشاماۋدانىنان جاتاقحانا الدىق. شاعىن بٶلمەدە جەرلەسٸم – جاركەنتتٸڭ كٶكتال اۋىلىنان نارتباەۆ سايلاۋ, گۋرەۆتٸڭ ( اتىراۋ) يندەر اۋدانىنان قاعازوۆ قيزات, سول الماتىنىڭ جاقىن ماڭايىنان كارانوۆ تٸلەك, بەرٸمٸز بٸرگە تۇردىق. تٶرتەۋٸمٸز دە ەسكەرگە بارىپ كەلگەنبٸز, ٷشەۋٸمٸز قۇرلىق ەسكەرٸندە, ال, تٸلەك - تەڭٸز فلوتىندا بولعان, سول ٷشٸن دە, كەيدە ونى «ماريمان» - دەپ, قويامىز. ساباق باستالدى. «ۆىشمات», «سوپرومات», «يستورييا كپسس» ت.ب. پەندەر جٷرەدٸ, بەرٸ ورىس تٸلٸندە, بٸراز قيىنداۋ. ۋاقىت دەگەن زىمىراپ, كٶزدٸ اشىپ-جۇمعانشا جاڭا جىلعا دا از قالدى?!
بٷگٸن, 16-جەلتوقسان... ييا, بۇل كٷن اشىق كٷنگٸ تٷسكەن نايزاعايداي, جارق! – ەتٸپ, جادىمىزدا مەڭگٸ ساقتالىپ قالدى. ەدەتتەگٸدەي تاڭعى اسىمىزدى ٸشٸپ, وقۋ كورپۋسىنا بارۋ ٷشٸن ايالدامادان №91-شٸ اۆتوبۋسقا وتىرىپ تارتىپ كەتتٸك. اۋديتورييادامىز, ۋاقىتىمەن ساباعىمىز دا باستالدى. بٸراز ۋاقىتتان سوڭ ساباققا كەشٸگٸپ كەلگەن سەمەيلٸك بٸر جٸگٸت (ەسٸمٸن ۇمىتىپ قالدىم) «كٶشەدە قازاقتار توپ-توپ بولىپ قاپتاپ جٷر, قولدارىندا پلاكات, ورتالىق الاڭعا (ول كەزدە برەجنەۆ اتىنداعى) كەتٸپ بارادى» - دەدٸ. بٸز ونشا مەن بەرە قويمادىق. سەلدەن سوڭ كٶشە جاقتان كٶپ ادامدار دابىرى, ماشينالار تەجەگٸشٸنٸڭ ىسىلى, سيگنالدار داۋىسى ٷدەپ, ازان-قازان بولعان, جايسىز جاعداي كٷشەيە تٷستٸ. ساباق جايىنا قالىپ, بەرٸمٸز تەرەزەگە ۇمتىلدىق. «يستورييا كپسس» -تان, لەكتسييا وقىپ جاتقان قاسەنوۆ اعايىمىز تەرتٸپكە شاقىردى. «تىنىشتالىڭدار! سەندەر, جوعارعى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتٸسٸڭدەر, سوندىقتان انا كٶشەدەگٸلەرگە قوسىلماڭدار! ولار, بۇزاقىلار, سەندەر بولاشاق ينتەللەگەنتسٸڭدەر!» - دەپ, سٶزٸن اياقتادى. اعايىمىز سول كەزدە 50-60 جاس اراسىنداعى, ەگدە كٸسٸ بولاتىن. لەكتسيياسىن ارى قاراي جالعاستىردى, بٸراق كٶپ ۇزاماي سارت ەتٸپ, ەسٸك اشىلدى دا, بەس-التى قازاق جٸگٸتٸ مەن ەكٸ-ٷش قىز كٸرٸپ كەلدٸ دە جارىسا سٶيلەدٸ:
«قازاقتار, بارسىڭدار ما? جٸگٸتتەر, قىزدار, جٷرٸڭدەر! كٶشەگە شىعىڭدار! ورتالىق الاڭعا بارامىز, قوناەۆتى ورنىنان الىپ تاستاپتى!», – دەگەن, داۋىستار ساڭقىلداپ جاتتى.
الدىڭعى ورىندا وتىراتىن, الماتىنىڭ الاتاۋ سوۆحوزىندا تۇراتىن نۇرعانات اتىپ تۇرىپ:
- چە تاكوە? كتو ۆى تاكيە? - دەپ ٷلگەرگەنشە, دەرەۋ بٸر جٸگٸت قاسىنا جەتٸپ كەلدٸ دە:
– قازاقسىڭ با? نەگە ورىسشا سٶيلەيسٸڭ? – دەگەنٸ سول ەدٸ, قاسىنداعىسى نۇرعاناتتى بٸر قولىمەن جاعاسىنان ۇستاپ, ٶزٸنە قاراي تارتتى دا, باسىمەن پەرٸپ قالدى. ونىڭ مۇرنىنان قان ساۋ ەتە تٷستٸ. اعايىمىز قاعاز-قالامىن جيناپ الدى دا, اقىرىن باسىپ ەسٸكتەن شىعىپ كەتتٸ.
[caption id="attachment_21617" align="alignleft" width="480"]
سول سەتتە ۇزىن بويلى, يىقتى كەلگەن, مىعىم دەنەلٸ بٸر جٸگٸت:
– قازاقتار! الاڭعا كەتتٸك! -دەپ ايقاي سالدى. بٸز دٷر ەتٸپ كٶتەرٸلٸپ دەلٸزگە شىقتىق. قاپتاعان قازاق جٸگٸتتەرٸ مەن قىزدارى. ساباق بەرەتٸن, باسشى مۇعالٸمدەردٸڭ بٸرٸ جوق, كەيٸن بٸلدٸك, ولار بەرٸ كافەدراعا كٸرٸپ ٸشٸنەن بەكٸتٸپ الىپ, سوندا وتىرىپتى. ەسٸك الدىندا 60-70-تەي ادام جينالىپ, ورتالىق الاڭعا تارتتىق. 28 – پانفيلوۆشىلار پاركٸن كەسٸپ ٶتٸپ, گوركيي كٶشەسٸنە شىقتىق. پاركتەگٸ «مەڭگٸلٸك الاۋ» ەسكەرتكٸشٸنٸڭ قاسىندا 100-گە تارتا ميليتسييا بٸزدٸ بٸراز بٶگەپ تۇردى, كەيٸن جول بەردٸ. سول ەكپٸنمەن بارىپ «وتىرار» قوناق ٷيٸنٸڭ الدىنا بٸراق توقتادىق. بۇل جەردە 200-300-دەي جاستار جينالىپتى, كٶشەنٸڭ ورتاسىندا تروللەيبۋستى توقتاتىپ قويىپتى. ٷستٸندە 3- 4 جٸگٸت تۇر, كەزەك- كەزەك سٶز سٶيلەدٸ. ەسٸمدە قالعانى: «جٸگٸتتەر! قىزدار! ورتالىق الاڭعا بارامىز! تەرتٸپ ساقتاڭىزدار! بەيبٸت دەمونستراتسييا جاسايمىز! بۇل بٸزدٸڭ ورتالىق ٷكٸمەتكە نارازىلىعىمىز. تەك قانا بەيبٸت دەمونستراتسييا! ەشقانداي تەرتٸپسٸزدٸك بولماسىن!!! بۇنى ايتقان 30-40-تار شاماسىنداعى جٸگٸت اعاسى ەدٸ, باس كيٸمٸن قولىنا سىعىمداپ ۇستاپ العان. كٶپشٸلٸك دۋ ەتٸپ قولداۋ كٶرسەتتٸ. ەرٸ قاراي بەرٸمٸز قول ۇستاسىپ جٷرٸپ كەتتٸك.
قازٸرگٸ ارباتتىڭ ماڭايىنا جاقىنداعاندا, (انىق قاي جەر ەكەنٸ ەسٸمدە جوق) ەتاج ٷيلەردٸڭ بالكوندارىنان ورىس ۇلتىنىڭ ەيەلدەرٸ, قىزدارى, بالالارى جۇمىرتقا لاقتىرىپ, قولدارىن شىعارىپ, بەت-اۋىزدارىن قيسالاڭداتىپ, «زەمليا ۆاشا, ۆلاست ناشا!» دەپ ايقايلاپ, تاعى باسقا جامان سٶزدەر ايتىپ, كەلەمەجدەپ باقتى. بٸزدٸڭ قىز – جٸگٸتتەر دە ولارعا جۇدىرىقتارىن تٷيٸپ, جاۋاپ قاتىپ جاتتى.
وسى كەزدە بٸر وقىس جاعداي بولدى. الدىڭعى جاقتان ايقاي-شۋ, شىڭعىرعان داۋىستار شىعىپ, «شەتكە قاشىڭدار!», - دەگەن داۋىس ەستٸلدٸ. كٶپشٸلٸك قاق جارىلدى. ەندٸ بايقادىق: ورتادا كٶك تٷتٸنٸ بۋداقتاپ, قار تازالاعىش كٶك تراكتور بٸزدەرگە قارسى بار جىلدامدىقپەن كەلە جاتتى. تراكتوردىڭ الدىڭعى جەنە ارتقى جاعىنداعى قار تازالاعىشى شىر اينالىپ, پىشاعى جالاڭداعان قاساپشى سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. ابىروي بولعاندا بەرٸ شەتكە ىعىسىپ ٷلگەردٸ, ال, كٶزٸ قانتالاعان تراكتورشى بۇرىلىپ الىپ, قايتا شابۋىلعا شىقتى. تٷتٸنٸ بۇرقىراپ, وڭدى-سولدى جايپاپ كەلەدٸ. «ٶلەمٸز بە?! توقتاتىڭدار!» - دەگەن داۋىستار جان-جاقتان شىعىپ جاتتى. بٸر-ەكٸ قىزدىڭ قورىققاننان جان داۋىسى شىقتى. سول-اق ەكەن, تراكتورعا قارسى بەتوننىڭ سىنىعى, كٸرپٸشتٸڭ سىنىعى, ەركٸم قولىنا ٸلٸنگەنٸن قارشا بوراتتى. ەسٸك تەرەزەسٸ بىت-شىتى شىككان تراكتور باعىتىنان جاڭىلىپ, جول شەتٸندەگٸ بارديۋردەن اسىپ بارىپ, ارىققا تٷسٸپ شوڭقيدى. تراكتوريستٸ كابينادان جۇلىپ الىپ, بٸردەمدە تەپكٸنٸڭ استىنا الىپ, مىلجا-مىلجاسىن شىعاردى. تراكتوردىڭ ەلگٸ قار تازالاعىشى ەلٸ دە بار جىلدامدىقپەن اينالىپ جاتتى. جان-جاقتان ميليتسييا مەن دند (دوبروۆولنايا نارودنايا درۋجينا) قاپتاپ كەلٸپ, تراكتوريست ورىس جٸگٸتٸن كٶتەرٸپ الىپ كەتتٸ. بايقاعانىم, ميليتسييا مەن دند قۇرامى تەك سلاۆيان تەكتٸلەر ەدٸ. بەرٸنٸڭ يىق تۇسىندا قىزىل «پوۆياستكا», قولدارىندا تاياقشالارى بار. ولاردىڭ بٸزگە تەسٸرەيٸپ قاراعان قانتالاعان كٶزدەرٸنەن: «نە ٸستەپ الاسىڭدار! ەلٸ سەندەرگە كٶرەسٸنٸ كٶرسەتەمٸز!» - دەگەندەي, بٸتٸسپەس دۇشپاندىق پەن قاتىگەزدٸكتٸ وقىعانداي بولدىم. «ٶز جەرٸمٸزدە ٶزٸمٸزدٸڭ قور بولىپ, مىنا كەلٸمسەكتەردٸڭ زور بولۋىن- اي» - دەگەن, ٶقٸنٸش ٶزەگٸمدٸ ٶرتەپ ٶتتٸ...
قايتادان بەرٸمٸز قول ۇستاسىپ, ۇرانداتىپ, شەمشٸ اعامىزدىڭ اتاقتى «مەنٸڭ قازاقستانىم» ٶلەڭٸن ايتىپ, ارى قاراي شەرۋٸمٸزدٸ جالعاستىرىپ ەكەتتٸك. مەن العاش رەت وسى كەزدە بەلگٸسٸز بٸر تٷيسٸك ارقىلى – ۇلتتىق رۋحتى جاندٷنيەممەن سەزٸنٸپ, كٶزٸممەن كٶردٸم. بۇل ەشتەڭەمەن تەڭ كەلمەس الاپات سەزٸم ەدٸ. ەسٸرەسە, قىزداردىڭ باتىرلىعى مەن جاسىنداي جارقىلداعان ۇلتجاندىلىعىنا تەنتٸ بولدىم. ورىسشا وقىعاندارىنىڭ ٶزٸ, سونداي بٸر, ەستٸگەندە جانعا جاعىمدى اكتسەنتپەن, اسقاق داۋىسپەن, «مەنٸڭ قازاقستانىمدى» شىرقاعاندا, جٷزدەرٸ, بٷكٸل جان-تەنٸ, «ەلٸم!!!» - دەپ, ەلجٸرەگەنٸن تٷيسٸندٸم. قازاقتىڭ نەبٸر مارقاسقا ۇلاندارىن دا سوندا كٶردٸم. ەلٸ دە ەسٸمە تٷسسە ٶزٸمدٸ باسقادان باقىتتى جەنە بيٸك سەزٸنٸپ, كەرەمەت بٸر كٷيگە بٶلەنەمٸن.
سودان, ەرٸ ورتالىق الاڭعا جاقىن قالعاندا (ۇمىتپاسام مير كٶشەسٸ عوي دەيمٸن), مۇزداي قارۋلانعان ەسكەرلەر توسقاۋىلىنا جولىقتىق. سٸرەسٸپ تۇر, بەينە بٸر تاس قامال. ەكٸ جاعىمىزدا انتالاعان ميليتسييا مەن دند, بٸز قورشاۋدا قالدىق. بٸر كەزدە قولىندا داۋىس كٷشەيتكٸشٸ بار (رۋپور) ەتجەڭدٸ, تولىق مايور, الدىعا شىعىپ سٶز سٶيلەدٸ. سٶز اياعىندا: «تاراڭدار!» – دەدٸ دە, بٸزدٸ بوقتىق سٶزبەن بالاعاتتاي باستادى. نامىسقا شىداماعان بٸر قازاق جٸگٸتٸ اتقان وقتاي بولىپ قاسىنا جەتٸپ باردى, ەلگٸ مايوردىڭ قورىققانى سونشا, كٶزٸ الاقتاپ, دالباقتاپ قاشا جٶنەلدٸ.
وسى بٸر جايسىز جاعدايدان كەيٸن ەسكەرلەر سانى كٶبەيە باستادى, قورشاۋ تارىلىپ, جاعدايىمىز قيىندادى. سول سەتتە «ەندٸ بٸزگە جول بەرمەيدٸ, توپ-توپ بولىپ تاراڭدار! كٷش قولدانسا شىعىن بولادى, قىزدارعا وبال! قايتىڭدار!» - دەگەن, داۋىستار بٸردەن-بٸرگە لەزدە تارالا باستادى. ونى ايتقان باعاناعى تروللەيبۋستا سٶز سٶيلەگەن جٸگٸت اعاسى ەدٸ. بٸرشاما ۋاكىتتان سوڭ توپقا بٶلٸنٸپ تاراي باستادىق. قاي جەر ەكەنٸ ەستە جوق, كٶشە-كٶشە, بۇلىڭ-بۇلىڭمەن جٷرٸپ وتىرىپ كەش كٸرە جاتاقحاناعا دا جەتتٸك-اۋ.
قاراڭعى تٷسە ااسي-دٸڭ (الماتينسكيي ارحيتەكتۋرنو-سترويتەلنىي ينستيتۋت) ستاديونىندا جان-جاقتاعى جاتاقحانالاردان 70-80-دەي ستۋدەنتتەر جينالدى. بٸزدٸڭ جاتاقحانادان – سايلاۋ, قيزات, باقىتجان, تٸلەك, بەكەن «دەسانتنيك» ت.ب. ماقساتىمىز نارحوزدىڭ (ينستيتۋت) جەنە باسقا سول ماڭايداعى جاتاقحانالارعا بارىپ «ەرتەڭ الاڭعا شىعۋ تۋرالى» حابارلاما جاساۋ. قالىڭىراق كيٸنٸپ (دۋبينكا تيسە كٸشكەنە دەمەۋ بولسىن دەپ) توپ-تپوقا بٶلٸنٸپ, نارحوزعا قاراي تارتىپ كەتتٸك. قيزاتتى شەتكە شىعارىپ «مەنٸڭ جەلكە تۇسىمدى قورعاي جٷر, مەن سەنٸ قورعاپ جٷرەمٸن, نەگە دەسەڭ بٸرەۋ-مٸرەۋ قاراقۇستان قويىپ كەتٸپ جٷرمەسٸن», – دەدٸم, ول ماقۇلداي كەتتٸ. ال, الدىدان كەلگەنگە دەس بەرمەسٸمە كٶزٸم جەتەدٸ. ساۆو-نىڭ (سرەدنە-ازياتسكيي ۆوەننىي وكرۋگ) جانىنداعى بٸرنەشە جاتاقحاناعا كٸرٸپ «ەرتەڭ الاڭعا شىعىڭدار!» دەپ حابارلاما جاساپ شىقتىق. قايتار جولدا تاعى دا توسقاۋىل. شىڭعىرعان سيرەنا, جان-جاقتان جارقىراعان ماشينانىڭ شامدارى, ميليتسييا, دند, ابالاعان يتتەر... ازان-قازان, ايعاي شۋ, ورىسشا بالاعاتتاعان نەبٸر بوقتىق سٶزدەر. ٶڭكەڭدەپ جٷگٸرٸپ كەلەگەن دند-تٸ سۇلاتىپ سالدىم. اراقتىڭ يٸسٸ مٷڭك!- ەتە قالدى. قيزات بٸرەۋٸن تەۋٸپ قۇلاتتى. ۇمار-جۇمار جۇلقىلاسىپ جاتقاندار, اينالانى تٷسٸنٸپ بولمايسىڭ. بٸر جٸگٸتتٸڭ جان داۋىسى شىقتى, دۋبينكا تيدٸ عوي دەيمٸن, «قاشىڭدار! قاشىڭدار!» توبىمىزدىڭ بىت-شىتى شىقتى, قيزات ەكەۋٸمٸز قول ۇستاسىپ قاشتىق, ەيتپەسە, قاراڭعىدا اداسىپ قالاتىن ەدٸك. بەت العان جاققا ەيتەۋٸر ٶكپەمٸزدٸ قولعا الىپ جٷگٸرٸپ كەلەمٸز. ايعاي-شۋدان ۇزاعان سوڭ, بٸراز وتارىپ دەمٸمٸزدٸ الدىق. سودان, سايىن كٶشەسٸن ٶرلەي جاتاقحاناعا جاقىنداعاندا جولدان بەكەندٸ جولىقتىردىق. جاتاقحانانىڭ ارت جاعىنان كەلٸپ ەكٸنشٸ ەتاجدىڭ بالكونىنا تايادىق, ەكەۋٸن يىعىما كٶتەرٸپ شىعارىپ جٸبەردٸم. مەنٸڭ كەزەگٸم كەلدٸ, بٸرٸنشٸ ەتاج تەرەزەسٸنٸڭ رەشەتكاسىنان ٶرمەلەپ بالكونعا ٸلٸنسەم, ەكەۋٸ ەكٸ قولىمنان تارتىپ كٶتەرە المايدى. «ەي, زٸل قارا تاسسىڭ عوي» - دەپ, قويادى بەكەن. ەكٸ-ٷش قايتارا سالبىراپ تۇرىپ, جەرگە قۇلادىم. تەرەزەنٸڭ رەشەتكاسى جۇلىنىپ كەتتٸ, ەل بٸتتٸ. سٶيتكەنشە بۇرىشتان بٸر توپ ادام ماعان قاراي جٷگٸرٸپ كەلە جاتتى. ٸشتەي ويلادىم: «بٸتتٸ بەرٸ! سوققى, دۋبينكا, تٷرمە...» جاقىنداعاندا قيزاتتىڭ داۋىسى قاتتىراق ەستٸلدٸ: «بٸزدٸكٸلەر» دەدٸ. جٷگٸرٸپ الدارىنان شىقتىم, 4-5 ااسي-دٸڭ جٸگٸتتەرٸ ەكەن. ەنتٸگٸپ تۇرىپ: «جٸگٸتتەر! ەكٸنشٸ ەتاجعا كٶتەرٸپ جٸبەرٸڭدەرشٸ!» - دەپ ەدٸم, سٶزگە كەلمەدٸ, تٸك كٶتەرٸپ بالكونعا شىعارىپ جٸبەردٸ. «راحمەت, جٸگٸتتەر!», - دەپ ەم, ولار دا «جاقسى» - دەپ, ٶز جاتاقحانالارى جاققا جٷگٸرە جٶنەلدٸ. جاتاقحانا بۇرىشىنان بٸر توپ دند مەن ەكٸ ميليتسييا جٷگٸرٸپ شىكتى. ٷشەۋمٸز اپىر-توپىر ٸشكە ەندٸك, اسحانا ەكەن. ودان ەرٸ قىزداردىڭ بٶلمەسٸنە كٸرٸپ, ٷستٸ-باسىمىزدى رەتكە كەلتٸرٸپ, كيٸمنٸڭ جىرتىلعان جەرلەرٸن قىزدارعا تٸكتٸرٸپ الدىق.
دەل سول كەزدە تەلەديداردان مۇقاشەۆ دەگەن كٸسٸ سٶز سٶيلەپ جاتقان. ول كٸسٸ ٶزٸ باتىس جاقتٸكٸ, قيزات, باقىتجاندار بٸزدٸڭ جەرلەسٸمٸز دەپ جٷرەتٸن. ٸلە-شالا ستۋدسوۆەت كٸرٸپ كەلدٸ (جاتاقحاناداعى ستۋدەنتتەردٸڭ باسشىسى), بٸزدەن بٸراز جاس ٷلكەن قىرعىز جٸگٸتٸ بولاتىن, ٶزٸ كوممۋنيست. بٸزگە تيٸسە سٶيلەدٸ: «قايدا جٷرسٸڭدەر? تەكسەرۋ بولدى, سەندەر بٶلمەلەرٸڭدە جوقسىڭدار عوي, جازىپ الىپ كەتتٸ» - دەپ, ٷدەپ بارادى. بٸز دە قاباعىمىزدى تٷيٸپ, زٸلدٸ داۋىسپەن: «قويساڭشى!» - دەپ, تٸكە قارادىق, «بٸز وسىندا قىزدارمەن شەي ٸشٸپ وتىردىق, ەشقايدا بارمادىق!», ول جاسقانشاقتاپ, كٶزٸن تايدىرىپ ەكەتتٸ دە, بٸردەن تٷسٸنە قويدى. قايتٸپ اۋىز اشپاستان اينالىپ شىعىپ كەتتٸ.
سايلاۋ دا كەلٸپ ٷلگەرٸپتٸ, تەك تٸلەك قانا كەلگەن جوق. تٷنٸمەن ۋايىمداپ شىقتىق. ەرتەسٸ تٷس اۋا كەلدٸ, ول تٷنگٸ الاساپىراندا ميليتسيياعا ۇستالىپ قالىپتى. ابىروي بولعاندا ول: «مەنٸ ايالدامادان ۇستاپ الدى, اۆتوبۋس كٷتٸپ تۇرعان ەدٸم», – دەگەننەن تانباپتى.
ەرتەسٸ, 17 جەلتوقسان. جاتاقحانادا بەرٸمٸزدٸ تٸزٸمدەپ, تەكسەرٸپ , قاتاڭ ەسكەرتۋ بەرٸپ, ساباققا جٶنەلتتٸ. اۋديتورييادا وتىرمىز, بۇل جەردە دە تەكسەرۋ, ابىر-سابىر, ەيتەۋٸر «ساباق» - دەگەن اتى عانا. بٸر پاردان سوڭ «سەنٸ شاقىرىپ جاتىر?» دەدٸ. جٷگٸرٸپ دەلٸزگە شىقسام, بٸزدٸڭ جاتاقحانادا تۇراتىن, كٶرشٸ بٶلمەدەگٸ باقىتجان (گۋرەۆتٸك, قيزاتتىڭ دوسى ) ول بٸراق, باسقا وقۋ ورنىندا (تەحنيكۋمدا) وقيتىن, قاسىندا تٷرٸ بوزارىپ, ەبٸرجٸپ كەتكەن انام تۇر. «تەتە, قايدان جٷرسٸز?» -دەگەنٸم سول, «قۇلىنىم-اي, امان-ساۋ ەكەنسٸڭ عوي!» دەپ, باس سالىپ قۇشاقتاپ, سٷيٸپ جاتىر. داۋىسىندا دٸرٸل بار, ەبدەن ۋايىمداعانى جٷزٸنەن كٶرٸنٸپ-اق تۇر. «...مىنا دٷربەلەڭدٸ ەستٸپ, ٷيدە وتىرا المادىم, سەن بٸردەڭەگە ارانداپ قالدى ما دەپ, جانىم جەي تاپپاعان سوڭ, ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ كەلەيٸنشٸدەپ, «ەكەڭدٸ دە تىڭداماي وسىلاي قاراي تارتىپ كەتتٸم» - دەيدٸ...
ۇرپاعى ٷشٸن وت پەن سۋ تٷگٸلٸ, توزاققا دا قايمىقپاي كٸرەتٸن, قايران انا جٷرەگٸ – اي!!! مىنا دٷنيەدە ساعان تەڭ كەلەر قۇدٸرەت جوق-اۋ, سٸرە! مەنٸ كٶزٸمەن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸ ورنىنا تٷسكەن انامدى «سايران» اۆتوبەكەتٸنەن جاركەنتكە شىعارىپ سالدىم.
[caption id="attachment_21618" align="alignright" width="268"]
جاتاقحانعا كەلٸپ, بٸراز جٷرگەن سوڭ, سوۆحوز الاتاۋعا نۇرعاناتتىڭ ٷيٸنە تارتىپ كەتتٸم. كەشەگٸ جاعدايدان سوڭ نە بولعانىن بٸلەيٸن دەگەن وي كەلدٸ. سەبەبٸ, ونىڭ ەكەسٸ ەنۋار مەن شەشەسٸ ەيكەن تەتە مەنٸ ٶز تۋىستارىنداي كٶرۋشٸ ەدٸ. اعانىڭ رۋى البان. نارىنقولدىڭ جالاڭاش دەگەن جەرٸنەن, ٶزٸ ورگاندا قىزمەت ەتەدٸ, ميليتسييا كاپيتانى بولاتىن (ۇمىتىپ قالماسام). ەيكەن تەتە قولىندا ٷتٸك, جارقىلداي قارسى الدى. اماندىقتان سوڭ, تەتەمٸز «قالي, ٷيگە كٸر, ەنە بٸر باتىر جاتىر, تانىسىڭدار», - دەدٸ. تٷپكٸ بٶلمەگە ٶتسەم, تٶردەن شاشى قالىڭ, قايراتتى, سوم دەنەلٸ, جٷزٸ كەلٸستٸ جٸگٸت باسىن كٶتەردٸ, مەن قول بەرٸپ امانداستىم, ول قولىن سوزعاندا ىڭىرسىپ, اۋىرسىنىپ كەتتٸ. ەندٸ بايقادىم, بٸر جاق شەكەسٸ, بٸلەگٸندە, يىعىندا دومبىققان ٸسٸك بار ەكەن. «نە بولدى?» – دەگەن سۇراعىما, «دۋبينكا عوي» - دەپ, قىسقا جاۋاپ قايتاردى.تانىستىق. ەسٸمٸ - يساتاي, گۋرەۆتٸڭ (اتىراۋ) بالىقشى اۋدانىنان ەكەن. قازپي-دٸڭ حۋدگرافىندا وقيتىندىعىن, الاڭدا بولعانىن ايتتى. ەكەۋمٸز دە بٸر جىلدىڭ تٶلٸ, قۇرداس بولىپ شىقتىق.
[caption id="attachment_21619" align="alignleft" width="674"]
...ورتالىق الاڭداعى سۇمدىق وقيعا جايلى وسى يساتايدان ەستٸدٸك. ٶرٸمدەي جاس قىزدار مەن جٸگٸتتەردٸڭ قالاي سوققىعا جىعىلعانىن, قار ٷستٸندە تٸزەرلەپ, ەتپەتتەپ ساعاتتاپ جاتقىزعانىن, قىستىڭ قاقاعان ايازىندا, ٶرت سٶندٸرگٸش ماشينادان قالاي سۋ شاشقانىن, ودان قالسا دۋبينكامەن سوققىلاپ, اۆتوبۋستارعا مالشا تيەگەنٸن, بەلگٸسٸز جاققا الىپ بارا جاتقاندا, وسى جٷيٸتكٸپ كەلە جاتقان اۆتوبۋستان «اقىرى بٸر ٶلٸم عوي» - دەپ, تەرەزەسٸن شاعىپ جان-جاققا سەكٸرٸپ, قاشقاندارىن ايتتى. سول ەل فارابيدىڭ بويىندا, اۆتوبۋستىڭ ارتىنان كەلە جاتقان سولداتتار دا ماشينادان تٷسٸپ يتپەن قالاي قۋالاعاندارىن, ولاردان ەزەر دەگەندە قاشىپ قۇتىلىپ, كٶپٸر استىندا سۋ ٸشٸندە بٸرتالاي ۋاقىت تىعىلىپ جاتقانىن (جەلتوقسان ايىندا) ەستٸگەندە جاعامىزدى ۇستادىق... ٷستٸ-باسىمدى كٶرٸپ ەشكٸم جولامايدى دەيدٸ, يسا ەندٸ ٷسٸپ ٶلەتٸن بولدىم-اۋ دەگەندە ەيكەن تەتەگە جولىعىپتى, جاعدايىن ايتقان ەكەن, تەتەمٸز دەرەۋ ٷيگە ەرتٸپ كەلٸپ, كيٸمٸن تٷگەل سىپىرىپ الىپ جۋىپ, وعان اعانىڭ كيٸمٸن كيگٸزٸپ, وراپ جاتقىزىپ قويىپتى. مەن كەلگەندە سول يساعانىڭ كيٸمٸن ٷتٸكتەپ جاتقان كەزٸ ەكەن. كەشكە قاراي, ەنۋار اعا دا جۇمىستان كەلدٸ. تٷندە قارعالى جاقتا كەزەكشٸلٸكتە بولعانىن, كٶپتەگەن قىز-جٸگٸتتەردٸ بوساتىپ جٸبەرگەنٸن, قولىنان كەلگەن بار كٶمەگٸن جاساعانىن ايتتى. ەنۋار اعانىڭ ٶزٸ سونداي قىزمەتتە (ميليتسييا) جٷرسە دە, بۇل ساياسي وقيعانى سٶز جٷزٸندە دە, ٸس جٷزٸندە دە, جان-تەنٸمەن قولدايتىنىن سەزدٸم, ٸشتەي ريزا بولدىم.
«بٷگٸن وسىندا قوناسىڭدار, ەكەۋٸڭ دە ەشقايدا بارمايسىڭدار», – دەپ ەنۋار اعا كەسٸپ ايتتى. يساعا ەكەۋمٸزگە قاتار تٶسەك سالىپ بەردٸ, ەركٸم ٶز ويىمەن جاتىر. مەن دە قالىڭ وي قۇشاعىنا بەرٸلدٸم. كەشەلٸ بەرٸ بولعان وقيعالاردى, ەستٸگەن سۇمدىقتاردى ەسٸمە الىپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزدٸم. «قازاق» بولعانىما شەكسٸز قۋاندىم, تۇلا بويىمنان ىستىق وت جٷرٸپ ٶتتٸ. بٸراق, قاس قاعىمدا ٸشتەي بٸر اششى ٶكسٸك ٶزەگٸمدٸ ٶرتەپ كەلٸپ, تاماعىما تٸرەلدٸ. تىنىسىم تارىلىپ, كٶزٸمە جاس ٷيٸرٸلدٸ, يساتاي سەزٸپ قالماسىن دەپ, بٸر جاعىما اۋناپ تٷستٸم, كٶزٸمنەن ىستىق جاس بۇرق ەتە تٷستٸ, كٶزٸمدٸ تارس جۇمىپ, تٸستەنٸپ جاتقان كٷيٸ تالىقسىپ ۇيىقتاپ كەتٸپتٸم. ەرتەسٸ ٷي يەلەرٸنە العىسىمىزدى ايتىپ, ورتالىققا كەلدٸك, يساعا كازپي-گە, مەن تەحقا ساباققا كەتتٸك. سودان مەن وقۋدان شىعىپ, الماتىدان كەتكەنشە يساتايمەن جاقىن دوس بولىپ كەتتٸك. مەن العاش ٷيلەنگەندە يساعا ماعان كٷيەۋ جولداس بولدى. دوستىعىمىز بەن سىيلاستىعىمىز جاراسىپ, تالاي قىزىقتى بٸرگە ٶتكٸزدٸك, تۋعان باۋىرداي بولدىق...
وسى وقيعادان كەيٸن, اياق استىنان كرىلوۆ دەگەن ورىس پايدا بولدى(اتىن ۇمىتىپ قالىپپىن). لكسم كازاحستانمىن – دەدٸ. كٷندە كەشكە بٸزدٸڭ بٶلمەدە بٸزدٸ كٷتٸپ وتىرادى. ەڭگٸمە ايتادى, انانى-مىنانى سۇرايدى, بٸردەڭەلەردٸ جازىپ الادى. بٸز كٷدٸكتەنە باستادىق, ول كەلٸپ وتىرا قالعاندا, بٸزدە تٶسەگٸمٸزدٸ سالىپ جاتىپ الامىز. ول اياق جاقتا وتىرادى, قولىندا قالامى مەن قاعازى. سٶزگە تارتادى, سۇراقتار قويادى. جاۋاپ بەرمەي, تەرٸس قاراپ بٸز جاتامىز. بٸر كٷنٸ ول: «جٸگٸتتەر, بەرٸڭ ەسكەردە بولدىڭدار, جوعارعى وقۋدا وقيسىڭدار, ٶز ويلارىڭدى ورتاعا سالىڭدارشى» - دەدٸ. مەن, شىداماي ٶزٸنە قارسى سۇراق قويدىم:
– قالاي ويلايسىز, قازاقستاننىڭ 19 وبلىسىنان بٸر قازاق, نە بولماسا وسى قازاقستاننىڭ بٸر ورىسى قوناەۆ اتامىزدىڭ ورنىنا وتىرۋعا لايىق بولمادى ما? ٶزٸڭٸز ايتىڭىزشى قالاي بۇل, نەگە وسىلاي بولدى? – دەپ, ەدٸم.
– وي, جارايسىڭ! ٶتە دۇرىس, سەن ٶز ويىڭدى اشىق ايتا الادى ەكەنسٸڭ عوي. مٸنە..., – دەگەنشە, سٶزگە تٸلەك ارالاستى:
– مەن فلوتتا ەسكەري مٸندەتٸمدٸ ٶتەدٸم, سٷڭگۋٸر قايىقتا بولدىق, سينگاپۋر, مالايزييا ت.ب. كٶپتەگەن شەت ەلدەردە بولدىم, بٸراق سوندا كومانديرٸمٸز ورىستار, بەرٸبٸر بٸزدٸ «باسقا ۇلتسىڭدار», - دەپ بٶلەتٸن, – دەدٸ.
كرىلوۆتىڭ كٶزٸ جايناپ, قۋانىپ, قاعاز, قالامىن ىڭعايلاپ, بٸزگە دەم بەرە باستادى.
سٶيتكەنشە, مىنا جاقتان قيزات باسىن كٶتەرٸپ ساڭق ەتتٸ: «ەي, ۇيىقتاڭدار!». سونان سوڭ, داۋىسىن سەل بەسەڭدەتٸپ, «قالي, تٸلەك, بۇل ساياسي جاعىنان ٶتە تەرەڭ مەسەلە, ەرتەڭ بەرٸمٸز دە قۇريمىز» دەپ, باسىن بٷركەپ, تەرٸس اينالىپ جاتتى. بٸزدە وسى جاعدايدان كەيٸن جاق اشپادىق. ەلگٸ, كرىلوۆ تاعى بٸر اپتاداي كەلٸپ جٷردٸ, بٸر كٷنٸ بٸر ورىس قىزدى ەرتٸپ كەلدٸ. ەكەۋٸ قاعاز, قالامىن الىپ كٷندە قۇلقيىپ وتىرادى, بٸز ۇيىقتاعانشا. بٸز كٶڭٸل اۋدارمايمىز, سٶيلەسپەيمٸز, جاۋاپ بەرمەيمٸز. ەكٸ اپتاداي ۋاقىتتان سوڭ جوق بولدى, ەيتەۋٸر قۇتىلدىق قوي. ودان كەيٸن ينستيتۋتتا جينالىس باستالدى. تٸلەكتٸ - كومسومولدان, كەيٸن ينستيتۋتتان شىعاردى. بۇل ٸس-شارا سول كەزدەگٸ جاستار ٷشٸن پسيحولوگييالىق تۇرعىدان ٶتە قاتتى سوققى ەدٸ. تٸلەكتٸڭ جاعدايى ٶتە قيىن بولدى. ونى وقۋدان شىعارعاننان كەيٸن كٶپ ۇزاماي ٷيٸنە ٸزدەپ باردىق. قاتتى ۋايىمداعاننان اناسى اۋرۋحاناعا تٷسٸپتٸ. تٸلەك كٷندٸز-تٷنٸ سول اناسىنىڭ قاسىندا ەكەن, جٷيكەسٸ سىر بەرگەن كٶرٸنەدٸ. تٸلەكتٸ جولىقتىرا الماي, اناسىن اياپ, ەگٸلٸپ جىلاعان ەپكەسٸن كٶرٸپ, سالىمىز سۋعا كەتٸپ, كٶڭٸلسٸز قايتا ورالدىق. بۇل جاعداي بٸزدەر ٷشٸن دە وڭاي بولمادى...
كەيٸننەن ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن – سايلاۋ, مەن, قيزات وقۋدان شىعارىلدىق. وقۋدان شىعىپ قالىپ, كٶڭٸل قۇلازىعان جايسىز كٷندەردٸڭ بٸرٸندە ەنۋار اعامىزدىڭ ٷيٸنە باردىم. اماندىق-ساۋلىقتان كەيٸن سٶزٸمٸز جاراسا قويمادى...
ەنۋار اعا, بٸراز ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن, جانارىن تٸكە قاداپ: «جٷزٸڭ سولعىن عوي, نە بولدى?», –دەدٸ. مەن بەينە بٸر قىلمىسكەردەي جەرگە قاراعان كٷيٸ «وقۋدان شىعىپ قالدىم»دەدٸم. سول كەزدە ٸستەپ جٷرگەن جۇمىسىن دوعارا سالىپ ەرٸرەكتە جٷرگەن ەيكەن تەتە قاسىمىزعا كەلدٸ, سٸرە سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان بولۋى كەرەك. «وۋ, قالەش, قاراشى انا الاتاۋعا?!» دەپ ساڭق ەتتٸ. مەن كٶزٸمدٸ سىعىرايتقان قالپىمدا الىستاعى الاتاۋعا بەتٸمدٸ بۇردىم. «كٶردٸڭ بە, انا تاۋدى: اتام قازاق ايتقان «الاتاۋ بٸردە قارلى, بٸردە قارسىز, ەرجٸگٸت بٸردە مالدى, بٸردە مالسىز» -دەپ, تٷسٸرمە ۇنجىرعاڭدى, جٸگٸت ەمەسسٸڭ بە?!», -دەگەنٸ, كەنەت سول سٶزدٸڭ ەسەرٸنەن دەنەم جەڭٸلدەپ قالعانداي, بويىمدى تٸكتەپ, كەۋدەنٸ كەرە دەم الدىم, وي-سانامدا ٷلكەن بٸر سەرپٸلٸس پايدا بولدى. «راسىندا دا, اعا-تەتە بٸر جاقسىلاپ شەي ٸشەيٸكشٸ», – دەدٸم, ەكەۋٸنە كەزەك قاراپ. كٷلٸمدەگەن ەيكەن تەتە «ەندٸ ەڭگٸمە باسقاشا», – دەپ, داستارحانعا جٷگٸردٸ.
ەڭگٸمەمٸز جاراسىپ, جايراڭداسىپ بٸرتالاي ۋاقىتتان سوڭ, سانامدى باسقان زٸل باتپان قايعىدان ارىلىپ, ٶزٸمدٸ جەڭٸل سەزٸنٸپ, كٶڭٸلدٸ قالپىمدا جاتاقحانعا ورالدىم. ادام جانىن سەزٸنٸپ, تٷسٸنە بٸلەتٸن سۇڭعىلا, ادامگەرشٸلٸكتٸ بويىنا تۋ ەتكەن, تەكتٸلٸكتٸڭ ٶشپەس ٶنەگەسٸن كٶرسەتكەن اسىل انا ەيكەن تەتە, ارداقتى ەنۋار اعا سٸزدەردٸ دە كٶرمەگەلٸ بٸرتالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولىپتى-اۋ...
سول بٸر قيلى كەزەڭدە, بٸزدٸڭ تەحنولوگييا ينستيتۋتىندا قازاق جاستارىنىڭ قۋدالانۋىنا, وقۋدان شىعارىلۋىنا جامبىلدان (قازٸرگٸ تاراز) اۋىسىپ كەلگەن وقىتۋشى مۇحامەتكاليەۆ پەن دەكاننىڭ ورىنباسارى رەتيۆوۆ (ەۆرەي ۇلتىنان) كٶپ «ەڭبەك» سٸڭٸردٸ. سوندا سول اعالارىمىز كٶپتەگەن جاستاردىڭ كەلەشەگٸنە بالتا شاپتىق- اۋ دەپ ويلادى ما ەكەن دەگەن سۇراق قانشا جىل ٶتسە دە, ەلٸ كٶكەيٸمنەن كەتەر ەمەس.
...قازٸر ويلاپ وتىرسام, مىناۋ قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىردا, بٸزدٸڭ وي-سانامىزدا تەرەڭ ٸز قالدىرعان, بۇل دا بٸر ٶمٸرٸمنٸڭ بەل-بەلەستەرٸ ەكەن عوي...
قالي يبرايىمجانوۆ
الماتى وبلىسى,
پانفيلوۆ اۋدانى,
جاركەنت قالاسى.
