“كسرو? قىزىل يمپەرييا بەرٸبٸر قۇردىمعا كەتەتٸن ەدٸ. قۇزعا قۇلاۋدىڭ از الدىندا تۇرعان جٷيەنٸ قۇتقارۋ مٷمكٸن ەمەس. ونىڭ عۇمىرىن ۇزارتا تٷسۋگە تالاپتانۋ, جٷيەنٸڭ كٷيرەۋ پروتسەسٸن جەدەلدەتە تٷسەدٸ.
بيلٸكتٸڭ ٸرٸپ-شٸرۋٸ – وسى جٷيەنٸڭ تٶبە باسىندا وتىرعان ەليتا ٶز سٶزٸنە ٶزٸ سەنۋدەن قالىپ, “جارقىن بولاشاق” تۋرالى جىلدار بويى قاقساۋمەن كەلگەن جالاڭ ۇراننان كٷدەر ٷزگەندە باستالادى”, – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, 70-80 جىلدارى سوۆەتتٸك پارتنومەنكلاتۋرادا يدەولوگييالىق تۇتاستىق بولعان. الايدا سول كەزدٸڭ ٶزٸندە قوعامدا ٶزگەشە ويلايتىن اۋديتورييانىڭ قاراسى كٶبەيە باستاعان. كەيٸن بۇل سيندروم ەليتاعا دا جۇعىپ, كٷللٸ كسرو-عا اۋا جايىلعان. يمپەرييانىڭ ىدىراۋ پروتسەسٸ وسىلاي باستالعان.
“سول تۇستاعى ەليتا حالىقتىڭ كٶز الدىندا قۇلدىراي باستادى. اياق جاقتاعى اۋديتورييا جالاڭ ۇراننان جالىعىپ, ەشقانداي يگٸلٸگٸ جوق يدەولوگييادان جيرەنەتٸندٸ شىعاردى. بۇل جوعارى جاقتاعى, مەڭگٸ جاسايتىنداي كٶرٸنگەن كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ شاڭىراعىن شايقالتتى.
ستاليننٸڭ تۇسىنداعى بيلٸك كوماندالىق-ەكٸمشٸلٸك جٷيەگە باعىنعان ەدٸ, پارتييانىڭ اق دەگەنٸ العىس, قارا دەگەن قارعىس-تىن. بيلٸك بٸر ادامنىڭ قولىندا شوعىرلاندى. الايدا ودان كەيٸنگٸ حرۋششەۆ پەن برەجنەۆتٸڭ دەۋٸرٸندە جەنە كسرو-نىڭ اقىرعى كٷندەرٸنە دەيٸن قىزىل يمپەرييا جەمقورلانعان بيۋروكراتييانىڭ قولىندا بولدى.
سول تۇستاعى ەكونوميستەردٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا “بيۋروكراتييالىق نارىق” قالىپتاستى. انىعى, قوماعايلار قولىمەن قۇرىلعان نارىق دەگەن دۇرىس بولار”, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
ونىڭ ايتۋىنشا گورباچەۆتىڭ تۇسىندا بۇل نارىق تامىرىن تەرەڭگە جايىپ ٷلگەرگەن.
كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىنداعى “تٷك كٶرمەگەن” شەندٸ-شەكپەندٸ تەك توناۋمەن اينالىسقان. پارا الۋ, پارا بەرۋ قالىپتى دٷنيەگە اينالعان.
كسرو شەكپەنٸنەن شىققان ەلدەردٸڭ اتقامٸنەرلەرٸ جەمقورلىققا دايىن كٷيٸندە كەلگەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى جەكەشەلەندٸرۋ ناۋقانى ولاردىڭ مەملەكەت مٷلكٸن تالان-تاراجعا سالۋدا “تەجٸريبەسٸ” مول ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرگەن.
90-شى جىلداردىڭ باسىندا ەگەمەندٸك العان ەلدەردٸڭ ەڭسە تٸكتەي الماي, ٷنەمٸ داعدارىستا جٷرۋٸن وسى فاكتورمەن بايلانىستىرۋ قاجەت.
سٶي دەگەن سەتپاەۆ كسرو-نىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ٶتكٸزٸلگەن رەفەرەندۋمدا كٶپشٸلٸكتٸڭ سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ ساقتالۋىن قولداپ داۋىس بەرۋٸ شىن مەنٸندە شىنايى بولماعانىن ايتادى.
“حالىق بەلگٸسٸزدٸكتەن قورىقتى. سوۆەت ٷكٸمەتٸن ۇناتقاندىقتان قولداعان جوق. بٷگٸنگٸ كٷنٸنە كٶڭٸلٸ تولمايتىن كٶپشٸلٸك بولاشاعىنا دا ٷرەيمەن قارايدى.
اۆتوكراتييالى, ديكتاتۋرالى جٷيەلەردٸڭ ەڭ ٷلكەن دەرتٸ - حالىقتىڭ ٷنسٸزدٸگٸن, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا تولەرانتتىلىعىن ساياسي جٷيەنٸ قولداعاننىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قابىلدايدى. ٷنسٸزدٸك مۇنداي جٷيە ٷشٸن – ەڭ ٷلكەن قاۋٸپ!
قوعامدا ەدٸلەتسٸزدٸككە كٷيٸنگەن, اشۋعا بۋلىققان اۋديتورييانىڭ سانى ارتقان سايىن بيلٸكتٸڭ ورىنتاعى شايقالا باستايدى. بيلٸكپەن بەتپە-بەت كەلۋگە قايمىقپايتىن قاۋىمنىڭ ٷلەسٸ ارتا تٷسەدٸ.
وسى اۋديتورييا دٷر كٶتەرٸلۋ ٷشٸن جٷيەگە قارسىلىق ٶزٸنٸڭ كەمەلٸنە كەلٸپ, شەكتٸ دەڭگەيٸنە جەتۋٸ كەرەك”, – دەيدٸ سەتپاەۆ.
ساياساتتانۋشى بۇل ارادا ساياسي تالاپتارىن العا تارتىپ, الاڭعا شىعاتىن ازاماتتاردى سٶز ەتٸپ وتىرماعانىن ەسكەرتٸپتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا مۇنداي شوعىر بارلىق ەلدە بار. الايدا بيلٸككە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن بۇلار ەمەس. قارسىلىعىن ٷنسٸزدٸك ارقىلى بٸلدٸرەتٸن اۋديتورييا جٷيەنٸڭ تٷبٸنە جەتۋٸ مٷمكٸن.
“كەڭەس وداعىنىڭ قيراۋىنا ەكونوميكالىق پروبلەمالاردان بٶلەك, “اس ٷيدەگٸ دەموكراتييا” تٷرتكٸ بولدى. يمپەريياعا قارسى سٶيلەگەن ديسسيدەنتەرتتٸڭ تۋىندىلارى لەنيننٸڭ بەس تومدىق ەڭبەگٸنەن بەس ەسە قىمباتقا قىمباتقا باعالاندى.
اۆتوكرات جٷيەلەردٸڭ جەتەكشٸلەرٸ ٶزٸنە ودا ارناعاندارعا كٶڭٸل بٶلەدٸ دە, وسى جٷيەنٸ كٸم قورعايدى دەگەن ساۋالعا باس قاتىرمايدى. بيلٸكتٸڭ جاساعان ٸسٸنە حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ تولماسا, سەنبەسە بەرٸ بەكەر.
ايتالىق, كسرو قيراعان تۇستا كومپارتييانىڭ 17 ملن-عا تارتا مٷشەسٸ بولدى. سونىڭ بٸردە-بٸرەۋٸ سوۆەت ٷكٸمەتٸنە ارا تٷسپەدٸ. تەك كگب مەن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ٸشٸنارا قۇرىلىمدارى عانا كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ “مۇراسىن” ساقتاپ قالۋعا تىرىستى.
سەبەبٸ نەدە? سەبەبٸ كوممۋنيستٸك پارتييا قاتارىنا ٶتكەن ميلليونداعان بەلسەندٸنٸڭ بەرٸ شەتٸنەن مانساپقور ەدٸ, ولار پارتييا قاتارىنا قوسىلۋدى باسپالداقپەن جوعارى ٶرلەيتٸن مٷمكٸندٸك رەتٸندە قاراستىردى, ونىڭ يدەولوگييالىق باعىتىنا باس قاتىرعان جوق.
بايقاساڭىز, قازاقستاندا دا وسىعان ۇقساس ترەند قالىپتاسقان. بيلٸككە مەملەكەتشٸلدەر ەمەس, اتاق قۇمار, لاقاپ قۇمارلار بارىپ جاتىر.
وسى سەبەپتٸ دە بٸز وتىز جىل بويى داعدارىستا, كٷيزەلٸستە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز. كريزيس مەنەدجەر? جوق, وندايدى كەزدەستٸرگەن جوقپىن.
قانداي دا بٸر قيىندىق تۋسا, اقىرعى شەشٸمدٸ كٷتٸپ, ەل باسشىلىعىنىڭ اۋزىنا قاراپ وتىرعانىمىز. ٶيتكەنٸ بٸز سٶز ەتكەن مانساپقۇمارلاردىڭ بويىندا مەسەلەنٸ شەشۋگە دەگەن تالپىنىس, ىنتا-ىقىلاس اتىمەن جوق.
ولار ەردايىم جوعارىدان بۇيرىق كٷتەدٸ. بۇيرىق كەلمەيٸنشە ساۋساق ۇشىن دا قوزعالتپايدى. ٶزدٸگٸنەن شەشٸم قابىلداۋعا, پروبلەمانىڭ تٷبٸرٸنە ٷڭٸلۋگە وي-ٶرەسٸ, قارىم-قابٸلەتٸ جەتپەيدٸ, سەبەبٸ.
مۇندايلاردى مەملەكەتشٸلدٸك اتتى قاستەرلٸ قۇندىلىق قىزىقتىرمايدى, مەملەكەتشٸل بولۋ ولاردىڭ تٷسٸنٸگٸندە كرەسلونىڭ قۇنىمەن ٶلشەنەدٸ. ولاردىڭ ەسٸل-دەرتٸ مانساپقا ۇمتىلۋ, بٸر قىزمەتتەن بٸر قىزمەتكە قارعۋ, ماقساتى دا, مۇراتى دا وسى. بيلٸك مۇندايلارعا قالاي ارقاسٷيەيتٸنٸ بەلگٸسٸز…”, – دەپ تٷيٸندەگەن ەكەن سٶزٸن دوسىم سەتپاەۆ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
