ماحمەتعالي سارىبەكوۆ: «سىرتتاعى عالىمدارىمىز ەلگە كەلسە عىلىمي تۇرعىدان توقىراپ قالامىز دەپ قاۋٸپتەنەدٸ»
– ەڭگٸمەمٸزدٸ قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ عىلىمي ەلەۋەتٸ, ونىڭ دامۋى مەن ەلٸمٸزدەگٸ عالىمداردى قولداۋعا ارنالعان باعدارلامالار تٶڭٸرەگٸندە باستاساق.
– وسى جىلى اقپان ايىندا «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ۇلتتىق عىلىم جٷيەسٸنٸڭ قۇرىلۋىنا نەگٸز سالدى. مەملەكەت باسشىسى ححٸ عاسىردى قازاقستاننىڭ التىن عاسىرىنا اينالدىرۋ ماقساتىندا ەلٸمٸزدٸڭ جارقىن جولى – قازاقستاندىق پاتريوتيزمدٸ, يننوۆاتسييالىق جوبالاردى, ەكونوميكا سالالارىن, عىلىم-بٸلٸمدٸ دامىتۋدىڭ داڭعىل جولىن كٶرسەتەتٸن 10 ٸلكٸمدٸ يدەيانى جٷزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتتٸ. ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸمٸز ٷشٸن مەملەكەت عىلىمعا سٷيەنۋٸ تيٸس. عىلىمسىز ەكونوميكا, العا ٶندٸرٸس تە جٷرمەيتٸنٸ انىق. ال دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا جەتۋدٸڭ باستى كٶرسەتكٸشٸ – عىلىمعا كٶڭٸل بٶلۋ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە 400-دەن اسا عىلىمي ۇيىم جەنە وندا جۇمىس ٸستەيتٸن 20 مىڭعا جۋىق قىزمەتكەرلەر بار ەكەن. وتاندىق عالىمداردىڭ يننوۆاتسييالىق يدەيالارىنا قولداۋ بەرٸپ, عىلىمنىڭ دەڭگەيٸن كٶتەرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ عالىمدارعا قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەتتٸگٸن قاداپ ايتتى. يننوۆاتسييالىق گرانت بٶلۋ ارقىلى ەلەۋەتتٸك عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ قارجىلاندىرۋ اياسىن كەڭەيتۋگە تاپسىرما بەردٸ. بۇل بارشامىزدى قۋانتادى.
– جالپى,قازاقستاندا عىلىمنىڭ دامۋىنا جامبىلدىق عالىمدار قانشالىقتى ٷلەس قوسىپ جٷر? تمد جەنە ەلەمدٸك دەڭگەيدە عىلىم كەڭٸستٸگٸندە ماقتانىشپەن اتالىپ جٷرەتٸن ەۋليەاتالىق عالىمدار بار ما?
– م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ عالىمدارىنىڭ وتاندىق عىلىمعا ٷلەستەرٸنە توقتالا كەتەيٸن. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى عىلىمي باعىتتاردى دامىتۋ, عىلىم مەن تەحنيكا دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋ, قولدا بار رەسۋرستاردى وسى باعىتتاردا شوعىرلاندىرۋ, ٶنەركەسiپتi دامىتۋدىڭ ەل ٷشiن جاڭا تەحنولوگييالىق بازاسىن جاساۋ, عىلىمي سالادا جۇمىس iستەۋدiڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا تەن جاڭا تەتiكتەرiن قالىپتاستىرۋدا ايانباي ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي جۇمىستار تاقىرىپتىق جوسپارعا ساي 121 عىلىمي تاقىرىپ بويىنشا بيۋدجەتتٸك ۋاقىت ەسەبٸنەن جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. ولاردىڭ 74-ٸ ٸزدەنۋشٸ-باستامالىق عزج جەنە 47-سٸ قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جولداۋى بويىنشا. قۇرامى 14 عىلىمي باعدارلامالارعا ساي 4 ٸرگەلٸ, 102 قولدانبالى جەنە 15 تەجٸريبەلٸ-كونسترۋكتورلىق زەرتتەمەلەردەن تۇرادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 8 فاكۋلتەتتە, 45 كافەدرادا, 3 عزي-دا, 6 عىلىمي ورتالىقتا, «ا.س. احمەتوۆ اتىنداعى نانوينجەنەرلٸ زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ» ينجەنەرلٸ بەيٸندٸ زەرتحاناسىندا جٷرگٸزٸلۋدە. عالىمدارىمىز وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا ايرىقشا ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ عىلىمي جاڭالىعىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن, ٷلەس سالماعىن تٷرلٸ بايقاۋلار نەتيجەسٸ بٸلدٸرەدٸ. سوڭعى جىلداردىڭ نەتيجەسٸنە توقتالا كەتسەم:
2015 جىلى 4 عالىم (م.كٶپباەۆا – «فيلولوگييا جەنە جۋرناليستيكا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ل.قوجامجاروۆا – «بيولوگييا» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, م.ساحى – «حيمييا جەنە حيمييالىق تەحنولوگييالار» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ە.ىبىرايىم – «فيلولوگييا جەنە جۋرناليستيكا» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ) بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ «جوو ٷزدٸك وقىتۋشىسى» بايقاۋىنىڭ جەڭٸمپازى اتاندى. 2015 جىلى «عىلىمي جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت» بيۋدجەتتٸك باعدارلاما بويىنشا مەملەكەتتٸك تاپسىرىس اياسىندا 11,300 ملن تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ 2 گرانت جەڭٸپ الىندى. ناقتىراق ايتساق, «انتروپومەتريچەسكيە يسسلەدوۆانييا ستوپ ناسەلەنييا كازاحستانا دليا رازرابوتكي وبۋۆنىح كولودوك ي رازمەرنو-پولنوتنوگو اسسورتيمەنتا يزدەليي» (عىلىمي جەتەكشٸسٸ
س.مۋناسيپوۆ) جەنە «پوتوكي ريچچي نا وبوبششەننىح پروسترانستۆاح ۋوللاحا» (عىلىمي جەتەكشٸسٸ ن.ابيەۆ) تاقىرىپتارىنداعى جوبالار. 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ 30 مونوگرافيياسى, ونىڭ 10-ى گەرمانييادا جارىق كٶردٸ. 2015 جىلى تۇڭعىش رەت ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ەكٸ عالىمى مەملەكەتتٸك ستيپەندييا يەگەرٸ اتاندى. اتاپ ايتساق, «مۇناي-گاز ٸسٸ» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ب.ماناپباەۆ تالانتتى جاستارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك عىلىمي ستيپەندييانى, ال «قارجى» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ ا.مولدابەكوۆا قولدانبالى جەنە ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزۋگە بەلسەنە قاتىسقان عالىمدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك عىلىمي ستيپەندييانى جەڭٸپ الدى. «پسيحولوگييا جەنە پەداگوگيكا» كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ د.بايداليەۆ, «جەڭٸل ٶنەركەسٸپ بۇيىمدارىنىڭ تەحنولوگيياسى مەن كونسترۋكتسييالاۋ جەنە ديزاين» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ب.ابزالبەكۇلى, V كۋرس ستۋدەنتٸ ا.سينياۆسكايا دەستٷرلٸ شىعارماشىل جاستارعا ارنالعان جامبىل وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ سىياقىسىنىڭ «عىلىم» نوميناتسيياسى بويىنشا لاۋرەات اتانىپ, ەرقايسىسى 160 مىڭ تەڭگە سىياقىعا يە بولدى.
2015 جىلى ستۋدەنتتەر دە عىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي جەڭٸستەرگە قول جەتكٸزدٸ. قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى قورى جاراتىلىستانۋ, تەحنيكالىق جەنە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا ستۋدەنتتەردٸڭ ەڭ ٷزدٸك عىلىمي جۇمىستارىنا جارييالاعان «بولاشاقتىڭ عالىمدارى» بايقاۋىندا 5 ستۋدەنت, ال 4 ستۋدەنت وسى قوردىڭ ستيپەنديياسىنا جارييالانعان بايقاۋ نەتيجەسٸ بويىنشا جەڭٸمپاز اتاندى. مٸنە, بۇل ماراپاتتاردىڭ بەرٸن, عالىمداردىڭ وتاندىق عىلىمعا قوسقان ەڭبەكتەرٸنٸڭ باعاسى دەپ بٸلەمٸن.
تمد دەڭگەيٸندە تانىلىپ جاتقان عالىمدار بار. 2014 جىلى «ستاندارتتاۋ, مەيرامحانا ٸسٸ جەنە قوناق ٷي بيزنەسٸ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ا.م.بايتٶرەەۆكە «رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ عىلىم دوكتورى جەنە پروفەسسورى» اتاعى بەرٸلٸپ, عىلىمعا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن ا.نوبەل اتىنداعى التىن مەدالمەن ماراپاتتالدى. سونىمەن قاتار رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ «بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنىڭ ٷزدٸك قىزمەتكەرٸ» اتاعى بەرٸلدٸ. 2015 جىلى «سۋ رەسۋرستارى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ە.ەبدٸرامانوۆقا ەۋروپا عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك كونسورتسيۋمى ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى جەنە فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىن دامىتقانى ٷشٸن ي.نيۋتون اتىنداعى التىن مەدالدارىن تابىس ەتٸپ, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ «عىلىمي مەكتەپتٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى», «بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ ەڭبەگٸ سٸڭگەن قايراتكەرٸ» اتاعىن بەردٸ.
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا پوتەنتسيالى جوعارى عالىمداردىڭ شەت ەل اسۋىنا نە سەبەپ? عالىمداردى ەلەۋمەتتٸك-ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ تەتٸگٸنٸڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋىنان با? ونىڭ ٷستٸنە بٷگٸندە ٸت ماماندارى قوعامعا اۋاداي قاجەت. مٷمكٸن شەتەلدەردە دە وسى ماماندارعا سۇرانىس جوعارى شىعار?
– ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن عالىمدار قازاق عالىمدارىن ەلدەن جىراققا كەتۋگە يتەرمەلەيتٸن جاعداي كٸرٸستٸڭ تٶمەن دەڭگەيٸنەن دەپ تٷسٸندٸرەدٸ.
مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, شەتەلدە جٷرگەن قازاق عالىمدارىنىڭ قازاقستانعا قايتقىسى كەلمەۋٸ نەمەسە قازاقستاندىق عالىمداردىڭ شەتەلگە كەتۋٸنٸڭ ماتەريالدىق يگٸلٸكتەن گٶرٸ ماڭىزدى سەبەبٸ بار. ولارعا شەتەلدە تاپقان قارجىسىن قازاقستان دا بەرە الادى. بٸراق ولاردىڭ كٶبٸ «قازاقستاندا شىعارماشىلىق-عىلىمي تۇرعىدان توقىراپ قالامىز» دەپ قاۋٸپتەنەدٸ. ياعني زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەتٸن زەرتحانالىق بازالارىمىزدىڭ تٶمەن بولۋىنان دەپ ويلايمىن.
2009 جىلى سول كەزدەگٸ عىلىم جەنە بٸلٸم مينيسترٸ باقىتجان جۇماعۇلوۆ قازاقستانعا قايتارۋعا شاقىرعان 125 عالىمنىڭ تٸزٸمٸن جاساعان. مينيستر «ول عالىمدار وتاندارىنا قايتىپ كەلسە, قازاقستان جۇمىسپەن, جاقسى جالاقىمەن, باسپانامەن قامتاماسىز ەتەتٸنٸن» ايتقان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندىق 250-گە تارتا عالىم شەتەلدە جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار رەسەي, اقش, كانادا, ۇلىبريتانييا, قىتاي, جاپونييا, بەلارۋس, اۆسترالييا, فرانتسييا, چەحييا, شۆەيتسارييا, وڭتٷستٸك كورەيا, ەزەربايجان, ۆەنگرييا, ليتۆا, شۆەتسييا, اۆسترالييا, گەرمانييا, يتالييادا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. مينيسترلٸكتٸڭ قولداۋىمەن قازٸرگٸ ۋاقىتتا 30-عا جۋىق عالىمدارىمىز وتانىنا ورالدى. قازٸرگٸ كٷندە دە ەل ٷكٸمەتٸ شەتەلدە جٷرگەن عالىمدارىن ەلگە قايتارۋ شارالارىن جالعاستىرىپ كەلەدٸ. قايتىپ كەلگەن عالىمدارعا ٶز يدەيالارىن, تەحنولوگييالارىن, عىلىمي مەكتەبٸن قازاقستاندا دامىتۋعا قاجەتتٸ جاعدايلار جاساۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, ولارعا شەت ەلدەن كەم ەمەس جابدىقتالعان زەرتحانالار قاجەت. وسى – باستى مەسەلە.
– ٶزٸڭٸز باسقارىپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنىندا ٶنەرتاپقىشتىققا قولداۋ قانشالىقتى? وسى مەسەلەدە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ٷلەسٸ بار ما?
– ەلباسى ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «قازاقستان جولى – 2050: بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا ەلٸمٸزدە عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن عىلىمنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋعا, يننوۆاتسييالاردى قولداۋعا, زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸ قورعاۋعا باسا كٶڭٸل اۋدارۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتقان بولاتىن. سوندىقتان وسى باعىتتا ٶنەرتاپقىشتاردىڭ ەل ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋدە ورنى ەرەكشە. ال, وتاندىق ٶنەرتاپقىشتارعا قولداۋ كٶرسەتۋ – ماڭىزدى ٸستەردٸڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت ايماقتاعى ەڭ ٸرٸ پاتەنت يەلەنۋشٸ بولىپ تابىلادى. عالىمدارىمىز جىل سايىن جاڭا قۇرىلعىلار مەن جابدىقتارعا, مەحانيزمدەرگە, قۇرىلىس ماتەريالدارىنا, ٶنەركەسٸپتٸك ٷلگٸلەرٸنە 35-40 قورعاۋ قۇجاتتارىن الادى.
بٸزدٸڭ ٶنەرتاپقىشتار رەسپۋبليكادا ٶنەرتاپقىشتىقتى ناسيحاتتاۋعا جەنە قولداۋعا باعىتتالعان ٶنەرتاپقىشتىق سالاسىنداعى «شاپاعات» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسىنا تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدٸ. جەتٸستٸكتەرٸ دە از ەمەس.
بٸز جىل سايىن 12 سەۋٸر عىلىم قىزمەتكەرلەرٸ كٷنٸنە ارنالعان سالتاناتتى مەجٸلٸستە ٶنەرتاپقىشتىق سالادا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتكەن عالىمدارعا «بەلسەندٸ ٶنەرتاپقىش» نوميناتسيياسىمەن ماراپاتتاۋدى دەستٷرگە اينالدىرعانبىز. بiزدە ٶنەرتابىستار ٶتە كٶپ. بiراق, ولار ٶندiرiسكە شىعا الماي وتىر. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن عىلىم مەن بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيتiن زاڭدىق نورمالار جوق بولدى. بيىلعى جىلى قولدانىسقا ەنگەن «عىلىم جەنە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت نەتيجەلەرٸن كوممەرتسييالاندىرۋ تۋرالى» قر زاڭى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ٶنەرتپاقىشتارعا جاڭا سەرپٸن بەرمەك. بۇل زاڭ ايماق عالىمدارىنىڭ العان جٷزدەگەن يننوۆاتسييالىق پاتەنتتەرٸ سٶرەلەردە شاڭ باسىپ جاتپاي, ٸس-جٷزٸنە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋدىرادى, ولاردىڭ تابىس ەكەلۋٸنە جول اشادى. سونىمەن بٸرگە, كٶپتەگەن يننوۆاتسييالىق پاتەنتتەر مەن پاتەنتتەردٸ كوممەرتسييالاۋ بويىنشا ٸرٸكتەۋ جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. بولاشاقتا عالىمداردىڭ ٶنەرتابىستارى ەلiمiزدە ٶندٸرٸستٸك عىلىمنىڭ ٶركەندەۋiنە ٶز سەپتiگiن تيگiزەدi دەپ ويلايمىن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان ەرمان ەبديەۆ,
جامبىل وبلىسى
دەرەككٶزٸ: aikyn.kz
