ەليحان بايمەنوۆ, وراز جاندوسوۆ, ساياسات نۇربەك, مارعۇلان سەيسەمباي سەكٸلدٸ ساۋاتتى وقىرمانعا تانىستىرىپ جاتۋدى قاجەت ەتپەيتٸن اۋزى دۋالى ازاماتتار سٶز الىپ, ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ بەتالىسىنا باعا بەردٸ.
قايدان كەلەمٸز? قايدا بارامىز? باعدارىمىز دۇرىس پا, بۇرىس پا? بۇل ەلدٸڭ بولاشاعى بار ما, جوق پا? تٷتٸنٸ تٷزۋ ەلدەردٸڭ قاتارىنا قاشان قوسىلامىز? ەكونوميكانى قالاي, قايتٸپ كٶتەرەمٸز? بٸلٸكتٸ, بٸلٸمدٸ كادرلەردٸڭ شەتەل اسۋىن قالاي تەجەيمٸز? وسى جەنە ٶزگە دە ٶزەكتٸ ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەدٸ جيىنعا قاتىسقان جۇرت.
سولاردىڭ اراسىنان كەسٸپكەر مارعۇلان سەيسەمباەۆتىڭ سٶزٸ ٶتٸمدٸ شىققانى راس. بۇل ەلدٸڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸنە مٷلدە كٶڭٸلٸ تولمايتىنىن جاسىرماعان مارعۇلان سەيسەمباەۆ بىلاي دەدٸ:
«ەلەكەڭ (ٶزٸنٸڭ الدىندا سٶيلەپ كەتكەن ەليحان بەيمەنوۆتٸ ايتىپ وتىر, رەد.) قازاقشا سٶيلەدٸ عوي. تارازى باسى تەڭ بولسىن, مەن ورىسشا سٶيلەيٸن. ودان ايتار ويىمنىڭ مەنٸ مەن مازمۇنى سۇيىلىپ كەتپەس.
بۇل – مەملەكەتتەر اراسىنداعى الامان. جاھاندىق قاۋىمداستىقتىڭ بٸر مٷشەسٸ رەتٸندە بٸز بۇل جارىسقا قالاساق تا, قالاماساق تا قاتىسامىز.
ادامي كاپيتالدىڭ كٶرسەتكٸشٸ نەعۇرلىم جوعارى بولسا, سوعۇرلىم مەملەكەت تە دامىعان دەپ بٸلٸڭٸز. مەملەكەتتەر اراسىنداعى بەسەكەنٸڭ باستى ٶلشەمٸ – وسى. ينۆەستيتسييا دا, تەحنولوگييا دا, سپورت تا, باسقاسى دا بۇل ٶلشەمنٸڭ شاڭىنا ٸلەسە المايدى.
ادامي كاپيتالدىڭ ورتاشا دەڭگەيٸن شايقالتپاي ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن رۋح, تەن جەنە سانانىڭ ساۋلىعى قاجەت. قوعامي قالىپقا تٷسٸرسەك, بۇل يدەولوگييا, بٸلٸم جەنە دەنساۋلىق سالاسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
وسى ٷشەۋٸنٸڭ بٷگٸنگٸ قازاقستانداعى اياق الىسى قانداي?
بٸزدە نە بار?
بٸزدە يدەولوگييا جوق. اتى دا, زاتى دا جوق. يدەولوگييا ادامدى سەرپٸلتۋٸ, شابىتتاندىرۋى, تولقىتۋى تيٸس قوي. يدەولوگييا ادامنىڭ ويىن اۋلاپ, بويىن باۋراۋى كەرەك. تاڭەرتەڭ تٶسەگٸنەن تۇرسا دا وسى يدەولوگييانىڭ جولىندا ويانعانىن قاپەردەن شىعارماۋى قاجەت.
ايتالىق, اقش-تىڭ تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى دەكلاراتسيياسى تۇنىپ تۇرعان يدەولوگييا.
«اقش-تىڭ ەربٸر ازاماتى تەڭٸردٸڭ الدىندا تەڭ جاراتىلعان. امەريكانىڭ ەربٸر ازاماتى باقىتتى بولۋعا, باقىتتى ٶمٸرگە ۇمتىلۋعا قۇقىلى» دەيدٸ.
وسىدان ارتىق قانداي يدەولوگييا كەرەك? كەز كەلگەن جٷرەگٸنەن ورىن تاباتىن تەمسٸل ەمەس پە بۇل?
ال بٸز قايتتٸك? رۋحاني جاڭعىردىق پا? ونى نەگە ورىنسىز جەرگە تىقپالاي بەرەمٸز? جاڭعىرۋعا جەتٸ قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن, جٸلٸگٸ تاتىمايتىن, بوققا كەرەكسٸز شارالارعا بۇل باعدارلامانىڭ پلاكاتىن مەنمۇندالاتىپ ٸلٸپ قويعان كٸمگە مەدەۋ, كٸمگە دەمەۋ?
تۇس-تۇستان انتالاعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ پلاكاتتارىنا قاراپ, بۇل مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ يدەولوگييا ەمەس, اتىن جارنامالاپ جٷرگەن ەلدەبٸر الپاۋىت كومپانييا ما دەگەن ويعا قالاسىڭ.
بۇل باعدارلامانىڭ بويىندا ادامدى سەلت ەتكٸزەتٸن, تۇڭعيىعىنا تارتىپ الاتىن تىلسىم كٷش جوق. سٸزدەردٸ قايدام, ٶز باسىم رۋحاني جاڭعىردىم دەپ ايتا المايمىن».
وسى ارادا ەلگٸدەن بەرٸ سەيسەمباەۆتى ۇيىپ تىڭداپ وتىرعان قاۋىم قول سوعىپ قويدى. قولداعاندارى. كەسٸپكەردٸڭ سٶزٸمەن كەلٸسكەنٸ دەپ تٷسٸندٸك. سەلدەن سوڭ سەيسەمباەۆ ٷزٸلگەن ەڭگٸمەنٸ ەرٸ قاراي ساباقتادى.
«يدەولوگييا جوق ياكي قۇندىلىق جوق. قۇندىلىقسىز قوعامنىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنٸمٸ جوق. قۇندىلىعى جوق ەلدە ٶمٸر سٷرۋ – ٶلمەستٸڭ كٷيٸن كەشۋ.
تٸپتٸ تٶسەكتەن تۇرۋدىڭ ٶزٸ ازاپ.
سەبەبٸ تٶككەن تەرٸڭنٸڭ قايتىمى جوق, ەتكەن ەڭبەگٸڭنٸڭ جەمٸسٸ جوق. قۇندىلىعى جوق قوعامدا قۇلىقسىزدىق تا, قۋلىق-سۇمدىق تا كٶبەيەدٸ. كٶڭٸلسٸزدٸكتٸڭ سوڭى كٷيزەلٸسكە ۇلاسادى. قۇندىلىعى جوق قوعام ٶمٸردٸڭ قىزىعىن كٶرمەيدٸ. سەبەبٸ قايدا, نەگە ۇمتىلارىن بٸلمەيدٸ.
ەكٸنشٸسٸ – دەنساۋلىق. سىرقاتقا شالدىققان ادامنىڭ ەشتەڭەمەن شارۋاسى جوق. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى سىن كٶتەرمەيدٸ. سٸز دە, بٸز دە بٸلەمٸز مۇنى. جەمقورلىق مەديتسينامەن بٸتە قايناسىپ كەتكەن, دەرٸگەردٸڭ بٸلٸمسٸزدٸگٸ مەن بٸلٸكسٸزدٸگٸنە ەتٸمٸز ٷيرەنٸپ كەتكەن».
سەيسەمباەۆتىڭ سٶزٸن ارادان از ۋاقىتقا ٷزەلٸك. امەريكادا دەرٸگەر قاتەلٸگٸنەن جىلىنا 250 مىڭعا جۋىق ادام كٶز جۇمادى. ەلبەتتە دەرٸگەر بٸلٸكسٸزدٸگٸ بٸزگە عانا تەن ەمەس, بارلىعىنا ورتاق مەسەلە دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ – بۇل.
اقش بۇل پروبلەمانى شەشۋدە: «اۆياتسييا سالاسىنا قالاي قاراساق, مەديتسيناعا دا سونداي كٶزقاراسپەن قاراۋىمىز قاجەت» دەگەن ۇيعارىمعا كەلگەن. ەلدەگٸ دەرٸگەر بٸتكەندٸ باقىلاۋدى ەيگٸلٸ ۇشقىش چەسلي ساللەنبەرگەن باسقاراتىن كوميسسييا ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە العان.
الىسقا ۇزاماي سٶز كەزەگٸن سەيسەمباەۆقا بەرەلٸك.
«ٷشٸنشٸ تۇعىر – بٸلٸم. وي. سانا. بٸزدٸڭ ويلاۋ دەڭگەيٸمٸزدٸڭ ٶزٸ بٸلٸم دەڭگەيٸمٸزدٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. مۇندا دا سول باياعى بەرەكەسٸزدٸك. بەلگٸسٸزدٸك.
ەلەمنٸڭ وزىق ويلى ەلدەرٸمەن جارىسۋ ٷشٸن, الدىمەن جارامىزدى جازۋىمىز قاجەت.
جەمقورلىق, پاراقورلىق, جۇمىسسىزدىق, ودان تۋىندايتىن قاراقشىلىق, ۇرلىق-قارلىق, ٷمٸتسٸزدٸك, تٸلدەگٸ الا-قۇلالىق, ساپاسىز بٸلٸم مەن مەديتسينا, جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعى, ەڭبەكتٸڭ قادٸرسٸزدٸگٸ, ساناسىن تۇرمىس بيلەگەن قوعامنىڭ رۋحاني جۇتاۋى مۇنىڭ بەرٸ اينالىپ كەلگەندە – جارا. قازاقستاننىڭ ٶنە بويىنا شىققان...
بۇل تٷرٸمٸزدەن مەملەكەت اراسىنداعى الاماندا اسىعىمىز الشىسىنان تٷسەدٸ دەۋدٸڭ ٶزٸ اقىماقشىلىق.
رۋحاني جاڭعىرعان جوقپىن
قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ اۋرۋى اسقىنىپ كەلەدٸ. دەرتٸ دەندەگەن ادامدى بٸر جەرٸنەن تٷرتشٸ, سىرقاتى سىزداپ سالا بەرەدٸ عوي. سولاي ەمەس پە?
تٷنەۋكٷنٸ تۋريزم تاقىرىبىن تالقىلادىق. وسى سالاعا قىرعىن اقشا جۇمسايمىز, بٸزگە كەلەتٸن تۋريست تٷبٸ ٷڭٸرەيٸپ جاتقان, جان-جاعىنان جەل اندىزداعان, مٷڭسٸك يسٸ مۇرىن جاراتىن تۋالەتٸمٸزدٸ كٶرەدٸ دە تٷڭٸلەدٸ. ول ورالمايدى بۇدان كەيٸن بۇل ەلگە.
تۋريزمدٸ دامىتقىڭ كەلسە, دەرەتحاناڭدى تٷزە. كٶرٸنگەن جەرگە رۋحاني جاڭعىرۋدى تىقپالاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ودان دا سول پلاكاتتارعا جۇمسالعان اقشانى جيٸركەنبەي وتىرۋعا بولاتىن تەگٸن, تازا, جىلى تۋالەت سالۋعا باعىتتا. قايتىمى بولادى قايتكەن كٷندە. سەبەت ٷكٸمەتٸنٸڭ سارقىنشاعى ٸسپەتتەس ەلگٸندەي دەرەتحانالار شەتەلدٸك تۋريستٸڭ تٷسٸنە كٸرمەس ٷشٸن ولاردان تەز ارادا ارىلۋ كەرەك.
سولاي دەيدٸ سەيسەمباەۆ. سولاي ەكەنٸ راس.
قىتايدا تۋالەت تٶڭكەرٸسٸ بولعانىن بٸلەسٸز بە? 2015 جىلى 3 ملرد دوللار بٶلٸنٸپ, كٷللٸ ەل كٶلەمٸندە 68 مىڭ زاماناۋي دەرەتحانا سالىنىپتى. قىتاي بيلٸگٸ مۇنى ازسىنىپ وتىر. 2020 جىلعا دەيٸن تاعى 47 مىڭ تۋالەت جەرگٸلٸكتٸ حالىق پەن تۋريستەردٸڭ يگٸلٸگٸنە بەرٸلەدٸ. بەلكٸم, بٸزگە دە مۇنداي تٶڭكەرٸس قاجەت شىعار. تۋالەت تٶڭكەرٸسٸن ايتامىز».
تاعى بٸر تەڭەۋدٸ العا تارتا كەتەلٸك. ٶتكەندە Atameken business channel-دە بٸر شەنەۋنٸك كەڭٸنەن كٶسٸلدٸ. سٶزٸنە قاراعاندا تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا تۇتاس ەلگە ينتەرنەت تارتىلادى. الىس اۋىلداردىڭ ٶزٸ ينتەرنەتتٸڭ قىزىعىن كٶرەدٸ. دۇرىس تا شىعار.
بٸراق تسيفرلاندىرۋدى تەك سونىڭ اياسىنا عانا سىيدىرىپ قويعان جٶن بە? ينتەرنەت ساۋدامەن اينالىساتىن كومپانييالار قازاقستاندا جەلٸ ازابىن ەمەس, جول ازابىن تارتادى ەكەن. تاپسىرىس بەرٸلگەن تاۋار دٸتتەگەن جەرٸنە اپتالاپ ەزەر جەتەدٸ. تسيفرلىق ەكونوميكا جول جٶندەۋدەن باستالادى, دەمەك.
جولىڭدى جٶندە, تۋالەتٸڭدٸ سال, سودان كەيٸن بارىپ تسيفرلىق ەكونوميكانى سٶز ەت.
بۇل سٶزٸمٸزبەن سەيسەمباەۆ تا كەلٸسەر دەگەن ويدامىز. كەسٸپكەردٸڭ كەلەسٸ پٸكٸرٸ جاستار جٶنٸندە ٶربٸدٸ.
كەتەدٸ. ورالمايدى...
«ٶز-ٶزٸمٸزدٸ الداۋدى دوعارۋ قاجەت. تٷك بٸتٸرگەن جوقپىز. تٷك ٸستەلگەن جوق. قازاقستاندى ادام تۇراتىن ەلگە اينالدىرا المادىق. قولىنان ٸس كەلەتٸن جاستار كەتكٸسٸ كەپ تۇرادى بۇل ەلدەن. مٷمكٸندٸگٸن پاش ەتە المايدى ٶيتكەنٸ. جاس ٶمٸرٸ قورلىقپەن ٶتەتٸنٸن بٸلەدٸ. قۋلىق-سۇمدىق, الداۋ-ارباۋ, پارا بەرۋ, پارا الۋمەن عانا ٶمٸر كەشەتٸن ەلدە ٶزٸن ٶگەي سەزٸنەدٸ.
تٷزەلگٸسٸ كەلمەيتٸنٸ ەلدەن كەتەتٸن ميلى باستاردىڭ قاتارى كٶبەيە تٷسەدٸ.
بولاشاقپەن باسقا ەلگە باراتىن جاستار ول جاقتاعى ٶمٸردٸ كٶرەدٸ دە كٷرت ٶزگەرەدٸ. بٸز جاقتاعى ٶمٸردٸ كٶرەدٸ دە بۇل ەلدە بٸر كٷن دە ايالداعىسى كەلمەيدٸ. تۋراسىن ايتايىن, دەل قازٸر بٸز «بولاشاق» ارقىلى ەرتەڭ باسقا ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭەتٸن كادرلار دايىنداپ جاتىرمىز.
ونى ايتاسىز, مەنٸڭ ٶزٸم شەتەلدە تۇراتىن قىزىمدى ەلگە قايتارا الماي جٷرمٸن. Bloomberg-تە باس مامان بولىپ ٸستەيدٸ.
«وقىتتىم. توقىتتىم. ەندٸ ەلگە ورال. وسى ارادان ورنىڭدى تاپ. قازاققا تۇرمىسقا شىق. قۇدا بولايىن, قۇيرىق-باۋىر جەيٸن. نەمەرە سٷيەيٸن» دەسەم, «ەكە, العان بٸلٸمدٸ قازاقستاندا قايدا جاراتام? بۇل ەلدەگٸ جٷيەگە بەيٸمدەلەم دەپ ويلامايمىن. تىنىسىم تارىلادى. ٶزەگٸم ٶرتەنەدٸ. پاراقورلىق, جەمقورلىق, تانىس-تامىر ارقىلى كٶتەرٸلۋ, حالىقتىڭ كٶزٸن الا بەرە مەملەكەتتٸڭ اقشاسىن تٶگٸپ-شاشۋ, مۇنىڭ بەرٸ – مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمە جات. قايتپايمىن. كەلگٸم كەلمەيدٸ. ورالمايمىن» دەيدٸ ول.
وسىنىڭ بەرٸ نەدەن? توناۋ پسيحولوگيياسى قالاي قالىپتاستى? ٶز ەلٸمٸزگە دەگەن اياۋشىلىق نەگە ٶلدٸ?
بۇل ەلدٸ دەرەتكە كٸرٸپ-شىققان سيياقتى ۋاقىتشا تۇراق سانايمىز, ٶيتكەنٸ.
كەم-كەتٸگٸنە كٶز جۇما قارايمىز, توز-توزى شىقسا تٷكٸرگەنٸمٸز بار. سەبەبٸ جەكەنٸڭ قۇقىعى قورعالمايدى بۇل ەلدە. جەكەنٸڭ مٷلكٸنە كٶلدەنەڭ كٶك اتتى كٶز الارتپايدى دەگەن سەنٸم جوق. «مىناۋ مەن سالعان زەۋلٸم ٷي, ەرتەڭ بۇل مەنٸڭ ٷرٸم-بۇتاعىما قالادى» دەگەن سەنٸم جوق. بٸر كٷنمەن, بٷگٸنمەن ٶمٸر سٷرەدٸ بەرٸ دە. تابانىمىزدىڭ استىنداعى ۇلانبايتاق جەرگە, تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن تاريحىمىزعا لايىقتى ەمەسپٸز دەل بٷگٸن».
سەيسەمباەۆ سٶزٸن سولاي دەپ تٷيٸندەدٸ.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
