ەلٸمٸزگە اقپان ايىنىڭ سوڭىندا ماگاتە ميسسيياسى ٶكٸلدەرٸ مەن حالىقارالىق ساراپشىلار اتباسىن بۇردى. ولار قازاقستاننىڭ يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمى مەن ەلەۋەتٸمەن, العاشقى سالىناتىن اەس قۇرىلىسى بويىنشا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان دايىندىق جۇمىستارىمەن تانىستى.
يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى كەشەندٸ شولۋ جٶنٸندەگٸ ميسسييا اەحا-عا مٷشە مەملەكەتتەر ٶكٸلدەرنٸڭ حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بٸرلەسٸپ, ەرتٷرلٸ ەلدەگٸ وزىق تەجٸريبە تۋرالى تەرەڭ تالداۋ جٷرگٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. INIR ميسسيياسى توبىنىڭ كەز كەلگەن ۇسىنىسىن ورىنداۋ ميسسييانى ٶتكٸزۋگە ٶتٸنٸش بەرگەن مٷشە مەملەكەتتٸڭ قالاۋىندا قالادى. ۇلتتىق يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتٸن INIR ميسسيياسىنىڭ نەتيجەسٸ كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ بويىنشا ٸس-قيمىل جوسپارىن ەزٸرلەۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
[caption id="attachment_87953" align="alignnone" width="1373"]
ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, اتالعان ميسسييانىڭ ماقساتى – حالىقارالىق ساراپشىلارمەن تەجٸريبە الماسۋ ارقىلى قازاقستانعا يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا كەشەندٸ ەسەپ ەزٸرلەۋدە قولداۋ كٶرسەتۋ. بۇل ميسسييا قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا جٷزەگە استى. بۇعان دەيٸن, ياعني 2016 جىلى ٶتكٸزٸلگەن INIR (Integrated Nuclear Infrastructure Review) ميسسيياسىنىڭ ۇسىنىستارى مەن ۇسىنىمدارى قانشالىقتى ورىندالدى? جەتٸ جىلدا نە ٶزگەردٸ, نەگە كٶڭٸل بٶلٸندٸ, بەرٸنە باعا بەرٸلٸپ, ەلدٸڭ جەتٸستٸگٸ سارالانىپ, ەلٸ دە شەشٸمٸن تابۋى تيٸس تٷيتكٸلدەردٸ ناقتىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ەۋەلٸ اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸكتٸڭ (اەحا) «نەگٸزگٸ كەزەڭدەر» تەسٸلٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸنٸڭ ٶلشەمشارتتارى بويىنشا يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ جاي-جاپسارىنا شولۋ جاسالدى. وندا قاراستىرۋ, دايىندىق, قۇرىلىس سيياقتى دامۋدىڭ ٷش كەزەڭٸ نەگٸزٸندە بٸرقاتار ۇسىنىس جوباسى قامتىلعان. ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكالىق باعدارلاماعا قاتىستى جٷكتەلگەن مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداۋىنا دايىندىعىنا جان-جاقتى باعا بەرٸلدٸ.
سونىمەن, يادرولىق ينفراقۇرىلىمعا تولىققاندى كەشەندٸ شولۋ جاساعان ساراپشىلار توبى تٶرت كٷندٸك ميسسييا نەتيجەسٸندە قازاقستان اتوم ەنەرگيياسى جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتتٸكتٸڭ (اەحا) يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى شولۋ جٶنٸندەگٸ الدىڭعى ميسسيياسىنىڭ ۇسىنىمدارىن ورىنداۋدا ەدەۋٸر ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بارىن جەتكٸزدٸ. ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ ايتۋىنشا, INIR ميسسيياسىنىڭ جۇمىس توبى يادرولىق ەنەرگەتيكالىق باعدارلامانى ٷيلەستٸرۋ, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن قارجىلاندىرۋدى تٷسٸنۋ, اپاتقا قارسى جوسپارلاۋ جەنە راديواكتيۆتٸ قالدىقتارمەن جۇمىس ٸستەۋ بويىنشا ۇسىنىمداردى قازاقستان تولىعىمەن ٸسكە اسىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, حالىقارالىق ساراپشىلاردان قۇرىلعان جۇمىس توبى اتوم ەنەرگەتيكاسى قۇرىلىسى مەن ينفراقۇرىلىمىنا كەتەتٸن قارجىنى ناقتىلاۋ مەن ەسەپ-قيساپ جۇمىسىن تەمامداۋعا, وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرەتٸن رەتتەۋشٸ ورگان مەن مەنشٸك يەسٸنٸڭ (وپەراتوردى) جۇمىسىن ودان ەرٸ دامىتۋ جوسپارىن قولعا الۋعا جەنە بۇعان ٶنەركەسٸپتٸ تارتۋ ساياساتىن ەزٸرلەپ, ٸسكە اسىرۋعا قاتىستى قوسىمشا جۇمىستاردى قوسا اتقارۋ كەرەكتٸگٸن دە قاداپ ايتتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ماگاتە-نٸڭ باسشىلىق قاعيداتىنا سەيكەس, ٸ كەزەڭدەگٸ كەشەندٸ ەسەپ بويىنشا يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق باعدارلاماعا قاتىستى مٸندەتتەمە الۋعا دايىن بولۋ كەرەك. سەبەبٸ, بۇل يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەگٸزدەمەسٸ مەن ستراتەگيياسىن قامتيدى. وسى تۇرعىدا INIR ميسسيياسى كومانداسىنىڭ باسشىسى, اەحا يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سەكتسيياسىنىڭ يادرولىق ينجەنەرٸ مەحمەت دجەيحان قازاقستان 2016 جىلى ٶزٸنە مٸندەتتەلگەن ۇسىنىم مەن ۇسىنىستى ورىنداپ, يادرولىق ەنەرگەتيكالىق باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋدى قولعا الۋعا ناقتى كٸرٸسسە, ودان ەرٸ قولداۋ كٶرسەتۋگە دايىن ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
ال ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ جاندوس نۇرماعانبەتوۆ قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگيياسىن بەيبٸت ماقساتتا پايدالانۋ ٸسٸندەگٸ ۇمتىلىسىن اەحا جوعارى باعالايتىنىن ايتادى.
«INIR ميسسيياسىن قابىلداعان ەلٸمٸز يادرولىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ دايىندىعىنا شىنايى كەسٸبي باعا الۋعا مٷددەلٸ. سەبەبٸ, INIR ميسسيياسى قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمنىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن جاقسارتۋ مەن قامتاماسىز ەتۋدٸ تالاپ ەتەتٸن سالالار مەن جوسپار-باعىتىمىزدى ناقتىلاۋ ٷشٸن قۇندى قۇرال. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ يادرولىق ەنەرگەتيكالىق باعدارلاما بويىنشا جۇمىس ٸستەۋٸنە ٷلكەن قولداۋ. ميسسييا شەڭبەرٸندە ساراپشىلار ەلٸمٸزدٸڭ يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم ەلەۋەتٸ مەن نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ ۇيىمداستىرۋ دەڭگەيٸن, اەس قۇرىلىسىنىڭ ورنىن تاڭداۋ جەنە مامانداردى دايىنداۋ تۋرالى پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى. قازاقستان يادرولىق ەنەرگەتيكالىق باعدارلاماسى قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەڭ جوعارى ستاندارتى مەن وزىق حالىقارالىق تەجٸريبەلەرگە سەيكەس كەلۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ شارانى ٸسكە اسىرادى», – دەدٸ قر ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ جاندوس نۇرماعانبەتوۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك, بٷگٸندە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ بويىنشا «سامۇرىق-قازىنا» اق-مەن بٸرلەسٸپ دايىندىق جۇمىستارىنا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.
قر ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ جاندوس نۇرماعانبەتوۆتٸڭ ايتۋىنشا, اەس – جٸٶ-نٸڭ ٶسۋٸنە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا, ەنەرگەتيكالىق ٶندٸرٸستٸ ەرتاراپتاندىرۋعا, قورشاعان ورتاعا زيياندى زاتتار شىعارىندىلارىن ازايتۋ ەسەبٸنەن ەكولوگييالىق جٷكتەمەنٸ ازايتۋعا جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
«اتوم ەنەرگيياسىن تۇتىنۋ 1 پايىزعا ٶسسە, ەلدٸڭ جٸٶ-ٸ 0,32 پايىزعا ارتادى. مەسەلەن, يادرولىق وتىن تابلەتكاسىنىڭ سالماعى – نەبەرٸ 4,5 گرامم بولسا دا, بۇل 350 كەلٸ مۇنايعا نەمەسە 400 كەلٸ كٶمٸرگە تەڭ ەنەرگييا بٶلەدٸ. قازاقستاندا ۋراننىڭ قورى باي دەسەك, اەس-تٸ وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە ٶز ۋرانىمىزدى پايدالانساق, دايىن ٶنٸمدٸ باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا مٷمكٸندٸك بار», – دەيدٸ ۆيتسە-مينيستر جاندوس نۇرماعانبەتوۆ.
ماگاتە ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ اەس سالۋعا دەگەن ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن وڭ باعالاعانى وسى ٸستٸڭ باسى-قاسىندا جٷرگەن ماماندارعا سەرپٸن بەردٸ. ەگەر بيىل اەس سالاتىن رەاكتور تەحنولوگيياسى تاڭدالسا, كەمٸندە 10-11 جىلدان كەيٸن ەلٸمٸز ەنەرگييا تاپشىلىعى مەسەلەسٸنەن قۇتىلۋى مٷمكٸن.
