مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاننان كەيٸن ەيەلدەر مەن بالالاردى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭنامانى جەتٸلدٸرٸپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا باسا كٶڭٸل بٶلٸنە باستادى. ٷكٸمەتتٸك دەڭگەيدە قابىلدانعان ٸس-شارالار ەيەلدەر مەن بالالارعا جۇدىرىعىن الا جٷگٸرەتٸن ەر ازاماتتاردىڭ بٸرشاما ايىلىن جييۋىنا ىقپال ەتتٸ.
وسىنداي كەشەندٸ ٸس-شارالاردان كەيٸن ەل ازاماتتارى ەيەل ازاماتتارعا زورلىق كٶرسەتۋ ادام قۇقىعىن اياققا تاپتاۋدىڭ سوراقى تٷرٸ ەكەنٸن بٸرشاما سەزٸندٸ. دەسەكتە, سوڭعى جىلدارى جەرگٸلٸكتٸ اقپارات قۇرالدارىنان تۇرمىستا كەزدەسەتٸن زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدە ونداعان ەيەل ازاماتتىڭ كٶز جۇمعانىن وقىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ەلٸ دە شيراتا تٷسۋدٸڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸنگەندەي بولدىق.
2009 جىلى قابىلدانعان «تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭى وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قىلمىستىق قۇرامىن اشىپ كٶرسەتە الماعان سوڭ, بۇل زاڭ ەيەلدەر مەن بالالارعا تيٸستٸ دەڭگەيدە قورعان بولا الماعانىن كٶپشٸلٸك جاقسى بٸلەدٸ.
وسىدان كەيٸن 2020 جىلدىڭ قىركٷيەك ايىندا پارلامەنت قابىرعاسىنا "وتباسىنداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس تۋرالى" زاڭ جوباسى كەلٸپ تٷسكەننەن كەيٸن, ونى مەجٸلٸسمەندەر بٸردەن تالقىلاۋعا الىپ, العاشقى وقىلىمدا قابىلداعان بولاتىن. وسىلايشا جاڭا زاڭ تۇرمىستا زورلىققا ۇشىراعان كٶپتەگەن ەيەلگە قورعان بولدى.
2021 جىلى جاڭا زاڭدى قايتا تالقىلاۋ ٷشٸن دەپۋتاتتار قايتارىپ العان ەدٸ. سالا ماماندارىنىڭ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق اسساق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى شەكتەيتٸن زاڭدى قايتارۋعا وتباسى ينستيتۋتان قالىپتاستىرۋعا قاتىستى زاڭناما مەن ەلٸمٸزدٸڭ «قىلمىستىق كودەكسٸنە» بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ 2020 جىلى قابىلدانعان زاڭدى كەرٸ قايتارىپ الۋعا نەگٸز بولعان.
وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ «قىلمىستىق كودەكسكە» ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەردٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى ماقۇلداپ, سەناتورلاردىڭ قاراۋىنا جٸبەرگەنٸن جارييا ەتكەن بولاتىن. ماماندار جاڭا «قىلمىستىق كودەكسكە» ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەرگە ساي تۇرمىستا نەزٸك جاندىلارعا زورلىق كٶرسەتكەن جاندارعا قاتىستى ارىز تٷسپەگەن جاعدايدىڭ ٶزٸندە دە ولارعا قارسى ەكٸمشٸلٸك جازا قاراستىرعانىن ايتقان بولاتىن. بۇدان كودەكسكە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرتۋلەر سەن تولاقتىرۋلار ەيەلدەرگە زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋشٸلەرگە قارسى شارا قولدانىپ, جازاعا تارتۋ ٸسٸ سەلدە بولسا كٷشەيتٸلگەنٸن بايقايمىز.
ال قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ سايتىندا جارييالانعان وتباسى ينستيتۋتىن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىندا دا وتباسىندا كەزدەسەتٸن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جولىن كەسۋ ٷشٸن بٸراز ماڭىزدى مەسەلەلەر قامتىلعان. وتباسى ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى زاڭ جوباسىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ پروفيلاكتيكاسىنا بارىنشا كٶڭٸل بٶلٸنگەنٸن ايرىقشا اتاپ ٶتۋگە بولادى.
زاڭ جوباسىندا بيلٸك ورىندارىنىڭ باق پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالانعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا جەدەل نازار اۋدارۋ, بۇل باعىتتا مونيتورينگ جاساۋ, ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸ جيناقتاۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا قاتىستى اقپاراتتىق جەنە اعارتۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلعانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
مەملەكت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىققا قارسى جۇمىستى كٷشەيتٸپ, قوعامدى رەفورمالاۋداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنەن تالاي رەت ايتقان بولاتىن. تٸپتٸ, پرەزيدەنت پروفيلاكتيكالىق ٸسپەن اينالىساتىن ۆەدموستۆالاردان تۇرمىستاعى زورلىققا قارسى جازانى كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتكەنٸ دە ەسٸمٸزدە. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا جٷيەسٸن تاۋىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا توسقاۋىل قوياتىنا سەنۋگە بولادى.
سوڭعى ۋاقىتتارى بٸرشاما ەتەك العان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ ٷشٸن اتالعان زاڭنامالار تەز ارادا اينالىمعا شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور. سول كەزدە نەزٸك جاندىلارعا قول كٶتەرٸپ, بالالارعا ەلەمجەتتٸك جاسايتىندار ويلاناتىن بولادى.
بٷگٸندە ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارى وتباسىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ەيەل ازاماتتاردان جىل سايىن مىڭداعان ارىز-شاعىمدار تٷسەتٸنٸن العا تارتۋدا. ايتالىق, ٶتكەن جىلى جٷزگە جۋىق ەيەل ازاماتتار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسٸرٸنەن ٶمٸرٸمەن قوش ايتىسقان. بۇل حالىق سانى از قازاقستان ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ قۇبىلىس دەسەك بولادى. ال جىل باسىنان بەرٸ وتباسىندا ەر ازاماتتاردىڭ قولىنان مەرت بولعان ەيەلدەردٸڭ سانى 18-گە جۋىقتاعان.
بٷگٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا بۇل ٸستٸڭ الدىن الاپ, ادام ٶلٸمٸنٸڭ بولدىرماۋ ٷشٸن بارىن سالۋدا. مامانداردىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسساق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىن ەيەلدەرگە قورعان بولاتىن كٶمەك كٶرسەتۋ قىزمەتٸ مەن داعدارىستىق ورتالىقتار ەلٸمٸز بويىنشا ەلٸ دە بولسا جەتكٸلٸسٸز ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. ەسٸرەسە مۇنداي ورتالىقتار اۋىل-ايماقتاردا مٷلدە جوق دەسەك تە بولادى.
داعدارىستىق ورتالىقتار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تاباندى تٷردە قارسى تۇرىپ, ەيەل ازاماتتارعا ٶزدەرٸنٸڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ٷيرەتٸپ, ەر ازاماتتارعا قوعام ٷشٸن جاعىمسىز مۇنداي ەرەكەتتەردٸڭ سوڭى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە ۇلاساتىنىن تٷسٸندٸرەتٸنٸ انىق. جالپى ەلٸمٸزدەگٸ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋدا پروفيلاكتيكالىق ٸس-شارالاردى كٷشەيتۋدٸڭ ماڭىزى زور.
پرفيلاكتيكالىق جۇمىستاردى كٷشەيتۋگە باسا مەن بەرگەن قر ٸٸم 2021 جىلدان بەرٸ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ٸسٸمەن اينالىساتىن ەيەل ازاماتتاردان قۇرالعان ارنايى بٶلٸمدەردٸڭ شتاتتىق قىزمەتٸن كٶبەيتٸپ, بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەيتٸن قىزىمەتكەرلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ ٸسٸنە بارىنشا كٶڭٸل بٶلٸپ كەلەدٸ.
ال 2022 جىلدىڭ قازان ايىندا ٷكٸمەت باسشىسى ەليحان سمايلوۆ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارىنا داعدارىستىق ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىن كەيەيتٸپ, قىزمەتتەرٸن جانداندىرۋعا پەرمەن بەرگەن بولاتىن.
بٷگٸندە حالىقارلىق ۇيىمدار قازاقستان بيلٸگٸنەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى رەتتەيتٸن زاڭداردا زورلىق كٶرسەتۋشٸلەرگە قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. جوعاردا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الاتىن زاڭنامالارعا تالداۋ جاساعانىمىزدا وسى بٸر جايسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان ٸس-شارالاردىڭ كٷشەيتٸلگەنٸن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كٶرسەتٸپ بەردٸك.
ەيەل ازاماتتارعا زورلىق كٶرسەتٸندەرگٸ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتٸپ, ەلٸمٸزدە زورلىق-زومبىلىقتىڭ تٷبٸرٸنە بالتا شابۋ مٷمكٸن ەمەس. قايتا مۇنداي قاتقىل شارالار جاعدايدى ودان بەتەر ۇشىقتىرۋى مٷمكٸن. وسى رەتتە ٷكٸمەتتٸڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدە وتباسى ينستيتۋتىنى دامىتىپ, بۇل ٸسكە توقتاۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ تۋرا جولى دەپ قاراستىرسا بولادى.
ٶيتكەنٸ قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان وتباسى قۇندىلىقتارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى ەر ۋاقىتتا ايىپتاپ, بۇعان جول بەرمەگەنٸ بەلگٸلٸ. سوندىقتان بۇل باعىتتا بٸزدەر ٶزٸمٸزدٸڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وتباسى قۇندىلىقاتاردى دەرٸپتەپ, زورلىق-زومبىلىقتى جەڭۋگە بولادى.
دەل قازٸر اۋىلدى جەرلەردە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الاتىن داعدارىستىق ورتالىقتاردى قۇرۋ مٷمكٸن ەمەس. قۇرعان كٷننٸڭ ٶزٸندە دە وندا جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندار تاپشى ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ال ەر اۋىلدا جۇمىس ٸستەيتٸن اقساقالدار كەڭەسٸ ارقىلى بۇل ٸستٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋعا بولادى. بۇدان باسقا انالار كەڭەسٸن دە بۇل ٸسكە تارتىپ, وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتەتٸن ەر ازاماتتاردى تەزگە سالاتىن مٷمكٸندٸك بار. وسىنداي قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان وتباسىلىق قۇندىلىقتاردىڭ اسپەكتٸلەرٸن دامىتىپ, اۋىلدى جەردەگٸ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا قولدانىسقا ەنەتٸن «وتباسىلىق ينستيتۋتتى دامىتۋ تۋرالى» زاڭنان كٷتەرٸمٸز كٶپ.
جاربول كەنتۇلى
