جيىرما بەس جىلدىقتاعى وداق جۇمىسىنىڭ ارتىقشىلىعى مەن كەمشٸلٸگٸن بٸلۋ ماقساتىندا وسىعان دەيٸن سۇحبات الۋ ٷشٸن وداق تٶراعاسى نۇرلان ورازالينگە بٸرنەشە رەت حابارلاسقانبىز. ٸسكەر باسشىنىڭ ۋاقىتى تاپشى بولعاندىقتان, جولداعان ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الا المادىق. الداعى ۋاقىتتا ول كٸسٸمەن سۇحباتتاسۋعا ەلٸ دە ٷمٸتتٸمٸز.
ەسەسٸنە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەلەرٸنە حابارلاسىپ, بٸرلٸ-جارىم سۇراعىمىزدى جولداعان بولاتىنبىز. بٷگٸن مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلىنىڭ وداققا قاتىستى پٸكٸرٸن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
-تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى شيرەك عاسىردا جازۋشىلار وداعى قازاق ەدەبيەتٸ ٷشٸن نە ٸستەدٸ? جازۋشىلار وداعىنىڭ كەلەسٸ تٶراعالىعىنا كٸم لايىقتى?
-جيىرما بەس جىلدىقتا قازاق ەدەبەيەتٸنٸڭ قاي جانرى كەنجەلەپ, قانداي جانرى العا شىقتى? وسى ۋاقىت اراسىندا ەدەبەيەتٸمٸزگە تىڭ ٶزگەرٸس الىپ كەلگەن قالامگەرلەردٸ اتاي الامىز با? بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەدەبيەتكە نە جەتٸسپەيدٸ?
جازۋشىلار وداعى – بٸزدٸڭ بەرٸمٸز ٷشٸن قادٸرلٸ, اياۋلى ۇيىم ەدٸ. زامان جٷز سەكسەن گرادۋسقا اۋناپ, قوعام «دامىعان سوتسياليزمنەن» دەرەۋ «جابايى كاپيتاليزمگە» ٶتكەن زاماتتا ابدىراڭقىراپ قالدى. وداقتىڭ دٷنيەدەن ٶتكەن قازاقى قالامگەرلەردٸ جەر قوينىنا تاپسىرۋعا عانا قاۋقارى جەتكەن كەزدەر بولدى. بەرٸدە وداق شاماسى جەتكەنشە ەدەبيەتتٸڭ جوقشىسى بولدى. ەرينە, قولىنان كەلگەنشە. وداقتى وسى كٷيدە ۇستاپ قالعانى ٷشٸن ونىڭ باسشىلارىنا راحمەت ايتۋ كەرەك – «باياعىداي بولمادى» دەگەن بايبالام مەن «ٶزٸمدٸ ەلەمەدٸ» دەيتٸن ٶكپەنٸڭ ەشبٸرٸ جٶن ەمەس. ٶكپەشٸل جۇرت مىنانى اڭدامايدى: قازٸرگٸ كاپيتاليستٸك مەملەكەتكە ەدەبيەتتٸڭ قاجەتٸ جوق – مۇندا بٸر عانا قاعيدا بار – «مىقتىسىڭ با – قانداي جولمەن بولسا دا بايى!». اقىنىڭ, جازۋشىڭ بار, بەرٸڭ «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر, شەتەلدە سولاي!». دەمەك, ەدەبيەت تاۋارعا اينالدى. قوعامداعى قادٸرٸ كەمٸدٸ. ساۋداعا تٷستٸ. اقشالىنى تاۋىپ, سوعان سٷيەنبەسەڭ, كٸتاپتىڭ ەڭ وزىعى دا جارىق كٶرمەيتٸن كەز تۋدى. اقشاعا سٷيەنٸپ اقىماقتى الدارقاتارلىق دەڭگەيدەگٸ «جازۋشى-اقىندار» كٶبەيدٸ. كٶرٸنگەن اقشالى كٸسٸ كٸسٸلٸگٸ جوق ەكە-شەشەسٸن دە «الاشتىڭ ارداقتىسى» ەتٸپ كٶرسەتەتٸن دەۋٸر تۋدى...
جازۋشىلار وداعى نە ٸستەي الادى بۇعان? سوندىقتان, اياۋلى وداقتىڭ اياۋعا بولاتىن دەرەجەگە تٷسكەنٸ راس. سول جاعدايدا وتىرىپ ەدەبيەتكە سەپ بولا العانى ٷشٸن راحمەت دەۋگە بولاتىن شىعار.
وداق اينالاسىندا بەرٸمٸز ۇيالارلىقتاي داۋ-شار كٶبەيدٸ. بەرٸنٸڭ ويى ەدەبيەتتٸ ويلاۋ ەمەس, قالاي دا وداقتىڭ باسشىلىعىنا كەلۋ. نە ٶزگەرەدٸ ودان?
مەسەلە تٶراعادا ەمەس. (مەنٸ ۇسىنسا, مەن ساباسا دا بارماس ەدٸم – بەس-ون تيىنى مەن «باسقارىپ وتىرمىن» دەگەن جۇبانىش بولماسا, بۇل نە بەرەدٸ ماعان?)
تٶراعانى ەمەس, وداقتىڭ بولمىسىن, تابيعاتىن زەرتتەۋ كەرەك. وداق – كەشەگٸ سوتسياليستٸك قۇرىلىمنىڭ پەرزەنتٸ. بٷكٸل ەدەبيەتتٸ باقىلاۋدا ۇستاۋ ٷشٸن جاسالعان قۇرىلىم ول. سول سەبەپتٸ كوممۋنيستٸك احلاقتى ۇستاناتىن (ساياساتقا قارسى ەمەس), حالىقتى ەلديلەپ, قاجەت نەرسەگە تەربيەلەيتٸن ەدەبيەتتٸ (بۇل جامان دا ەمەس!) كەشەگٸ قوعام مەيٸلٸنشە ەركەلەتتٸ. كٸتابىڭدى شىعارىپ, وعان اقشا تٶلەدٸ, ەدەبيەت ناسيحاتىن جٷيەگە قويىپ, ونىڭ رولٸن ارتتىردى. تارالىم مولايدى, قالاماقى مول بولدى, پەتەر, ت.ت. بەردٸ پارتييا. جەنە بۇل ٶزٸن اقتادى – جٷز مىڭداعان تارالىممەن تاراعان مىڭداعان كٸتاپتار ارزانعا ساتىلىپ, حالىققا كەڭ تارادى, جازۋشىلار, اقىندار «بٷيرەكتەن سيراق شىعارمايتىن», بيلٸككە قادٸرلٸ, ەلگە سٷيٸكتٸ كٸسٸلەر بولدى. قىسقاسى, ەدەبيەت يدەولوگيياعا تاماشا قىزمەت ەتتٸ. بۇدان حالىق تا زييان شەككەن جوق – ادامگەرشٸلٸگٸ جوعارى قوعام قالىپتاستى.
ەدەبيەتتٸ كوممۋنيستەر ٶتە ەستٸ تٷردە پايدالانا بٸلدٸ – قوعامدا قازٸرگٸدەي جان شوشىتارلىق قىلمىستار مەن ازعىندار ٶتە از ەدٸ.
قازٸرگٸ كاپيتاليزمدە ونداي مٷددە – حالىقتى ادامگەرشٸلٸككە تەربيەلەۋ – جوق دەسە دە بولادى. دەمەك, ەدەبيەتتٸڭ اسا قاجەتٸ بولماي تۇر بۇعان...
وداقتى زامان تالاپتارىنا وراي ٶزگەرتۋ كەرەك. مەسەلە سوندا... ەيتپەسە, نۇرلاننىڭ ورنىنا تۇرلان كەلگەننەن ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. وداق كەسٸبي (كەسٸپوداق سيياقتى) شىنايى, جۇرت (جازاتىن, ەرينە!) ٶز ەركٸمەن كٸرەتٸن, ٶز قاراجاتىن ٶزٸ تاباتىن, ەڭ باستىسى – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاعدىرىنا, ونىڭ بولاشاق دامۋ جولدارىنا شىنىمەن الاڭدايتىن ۇيىمعا اينالىپ, جازۋشىلاردىڭ جوقشىسىنىڭ قىزمەتٸن اتقارسا كەنە?
قازٸرگٸ وداق مەن ٷشٸن اياۋلى نەرسە. ەرٸ ايانىشتى...
وداقتىڭ قۇبىلاسى, كونتسەپتسيياسى ٶزگەرمەيٸنشە, ول اباي باسقارسا دا وسى كٷيدە قالادى...
ايتتىق: جازۋشىلار وداعىنا دا, جازۋشىلارعا دا «بايتال تٷگٸل, باس قايعى» بولدى. ەرينە, مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن تەپ-تەۋٸر كٸتاپتار شىعا باستادى (وندا دا ەش جٷيە, نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر كريتەريي جوق!), بٸرەۋلەر سىيلىق الدى, بٸرەۋلەر مەرەيتوي جاساپ, ماشينا مٸندٸ, پەتەر الدى, ت.س.س. جىل قورتىندىلارى ٶتكٸزٸلە باستادى. «الاش» سىيلىعىن ٷلەستٸردٸك (باقىتىما وراي, مەن جوقپىن ول ساپتا!).
وسىنىڭ بەرٸ ەدەبيەتتٸڭ كٶركەيە تٷسكەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. ەدەبي بەدەل جاساۋ وڭاي: تەلەديدار, راديو, گازەت ەلدەبٸرەۋلەردٸ سىقيتىپ ماقتاپ جاتادى – ال جازعانىن وقىعىڭ كەلمەيدٸ. سٶز قادٸرٸ كەتتٸ عوي – قازٸر دانىشپان ەمەس, الاشتىڭ اقىنى ەمەس ەشكٸم قالمادى عوي... وسىنىڭ بەرٸ «قازاقبايسكي» بولىپ كەتتٸ.
بٸزدە بٸر عانا جانر جاقسى دامىدى, ول پوەزييا. تاماشا جاس اقىندار بار. دەگەنمەن, بارلىق ينسترۋمەنتارييلەرٸ (ۇيقاس, تەڭەۋ, ت.ت.) تابيعي تٷردە دامىعانىمەن قۇرعاق سٶز ويىنى (سلوۆوبلۋديە) دە كٶبەيگەن, ٶلەڭنٸڭ كٶبٸ جانىڭدى قوزعامايتىن بولدى. پوەزييانىڭ باستى مۇراتى سول ەمەس پە ەدٸ? پروزا... دامىدى دەپ ايتا المايمىن.
جالپى ەدەبيەتكە سالداقىنىڭ (پروستيتۋتكا) جاساندى مٸنەزٸ (ول دا باستى اينالدىرا الادى – سۇراپ كٶرٸڭدەر باستىقتاردان...) ەپتەپ كٸرە باستادى: ەدەبيەت وقىرمانعا سالداقىلىقپەن جاعا المايدى. ول باسقا...
...ەرينە, قاداۋ-قاداۋ جاقسى شىعارمالار بار, ولار, بٸراق, تىم از.
ەدەبيەتكە نە جەتٸسپەيتٸنٸن مەن دە ايتا المايمىن. ناعىز جازۋشىلار شىعار?!
دەرەككٶز: ەدەبيەت پورتالى
