– وسىناۋ ەڭگٸمەڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ٶزٸڭ ايتقان: «جازۋشى قاشاندا ٶزٸنٸڭ جەكە تەجٸريبەسٸندەگٸنٸ جازادى» دەگەن سٶزدەرٸڭنٸڭ دەلەلٸ سيياقتى. بٸراق «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» وقىماعاندار, سەنٸ اۆتوبيوگرافييالىق كٸتاپتار جازادى دەپ ويلاۋى بەك مٷمكٸن. ال وسى روماندا گابريەلدٸڭ اتاسى باسىنان ٶتكەرگەن جەنە اتاسىنىڭ بالا كەزدەگٸ گابريەلگە ايتقان تاريحىنان بٶلەك, ٶزگە دە تاڭدانارلىق نەرسەلەر بار: مىسالعا, قىزدى قالا ٷستٸمەن الىپ ۇشاتىن كٸلەمدەر; كٶك تٶسٸنە كٶتەرٸلەتٸن ەيەل سيياقتى مۇندا مىڭداعان قىزىقتى ەرٸ تاڭعالدىرارلىق دٷنيەلەر كٶپ. كٸتاپقا ماتەريالدى جازۋشى ٶز جەكە تەجٸريبەسٸنەن الاتىنى كٷمەنسٸز. بٸراق مۇنىڭ دا ەكٸنشٸ جاعى بار, بۇعان قييالداۋ, ويشا كٶزگە ەلەستەتۋ ارقىلى جازۋدى جاتقىزىپ كٶرەيٸك. وسى تۋراسىندا ايتىپ كٶرسەڭ. قىسقاشا ايتقاندا, روماندارىڭنىڭ جارىق كٶرۋٸنە قانداي كٸتاپتار ەسەر ەتتٸ, قاي كٸتاپتاردى وقۋ ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر روماندى جازۋ تۋرالى وي كەلدٸ مە?
[caption id="attachment_20251" align="alignleft" width="133"]
– مەن ۆارگاس لوسانى جاقسى بٸلەمٸن جەنە ونىڭ ەڭگٸمەنٸڭ اۋانىن قايدا بۇرىپ ەكەلە جاتقانىن دا اڭعارعان سيياقتىمىن. ول مەنٸڭ, مۇنىڭ بارلىعى رىتسارلىق رومانداردان شىقتى دەپ ايتقانىمدى قالايدى. بەلگٸلٸ بٸر شەككە دەيٸن ونىكٸ دۇرىس, ٶيتكەنٸ مەنٸڭ سٷيٸكتٸ ەرٸ وقىپ, مەڭگٸلٸك تاڭعالىپ ٶتەتٸن كٸتاپتارىمنىڭ بٸرٸ – «ۋەلستٸك اماديس». مەن بۇل كٸتاپتى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى كٸتاپتىڭ بٸرٸ دەپ بٸلەمٸن (ماريو ۆارگاس لوسا «راقىمدى بيلەۋشٸنٸ» ارتىق كٶرسە دە). بٸراق تالاسپاي-اق قويالىق. ەگەر ەسٸڭدە بولسا, بٸردە سٶز ەتكەنٸمٸزدەي, رىتسارلىق رومانداردا بايانداۋ ٷشٸن قانشا كەسۋ كەرەك بولسا, رىتساردىڭ باسىن سونشاما كەسەدٸ. ايتالىق, روماننىڭ ٷشٸنشٸ بٶلٸمٸندە ۇلى سوعىس بولىپ, سول سوعىستا رىتساردىڭ باسى شابىلۋى كەرەك بولادى جەنە ورنىنان باستى دوپشا دومالاتا سالادى, ال تٶرتٸنشٸ بٶلٸمدە رىتسار قايتادان موينىنداعى باسى ورنىندا كەلەدٸ, ال تاعى كەرەك بوپ جاتسا, كەلەسٸ بٶلٸمدە قايتادان شابادى. ال بۇل بايانداۋ ەركٸندٸگٸ رىتسارلىق روماندار كەتكەندە, قوسا ەرە كەتتٸ.
– «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» وقي وتىرىپ, بٸر بٶلٸمنەن ماعان روماننىڭ كٸلتٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنگەن بٸر سٶزدٸ كەزدەستٸرٸپ قالدىم. ول – سەن تاڭداناتىن دوستارىڭ مەن ٶز كٸتابىڭدا جاسىرىن قۇرمەت كٶرسەتەتٸن اۆتورلارىڭ سىندى ٶزگە جازۋشىلاردان العان كەيٸپكەرلەردٸڭ اتتارى سيياقتى ەدەيٸ قولدانىلعان سٶز بولار. پولكوۆنيك اۋرەليانو بۋەنديانىڭ وتىز ەكٸنشٸ سوعىسى تۋرالى بٶلٸمدٸ وقىپ وتىرىپ, پولكوۆنيكتٸڭ نەەرلاندييا دەگەن جەردە تٸزە بٷگۋ تۋرالى قول قوياتىن كٶرٸنٸستٸڭ ٷستٸنەن شىقتىم جەنە ماعان بۇل نەەرلاندييا دەگەن سٶز رىتسارلىق روماندارمەن قارىم-قاتىناستى تۋدىراتىنداي كٶرٸندٸ. تٸپتٸ, بۇل سٶز «اماديستاعى» قالا نەمەسە بٸر شاعىن مەكەننٸڭ اتاۋى دەپ تە ويلايمىن. بٸراق ويىمدى, مەن سەنٸڭ جالا جابىلعان وسىناۋ كٸتاپقا دەگەن قۇرمەتٸڭ, ەستەلٸگٸڭ دەپ شەشتٸم.
– جوق, سٶز تەك قانا لاتىنامەريكالىق شىندىق پەن بارىنشا ۇلى رىتسارلىق رومان اراسىنداعى ۇقساستىق جايىندا جٷرۋٸ مٷمكٸن, بٸراق مۇنداي جاڭساقتىق پەن جاڭىلىستىق جولىنا تٷسۋ وپ-وڭاي, شىن مەنٸندە, كولۋمبيياداعى ازامات سوعىسى نەەرلانديياداعى بٸتٸمگە قول قويۋمەن اياقتالعانىن بٸلۋ قاجەت. جەنە تاعى بٸر مىسال. مەنٸڭ كٸتابىمدى وقىعاندار بٸلەدٸ, گەرتسوگ مالبورو پولكوۆنيك اۋرەليانو بۋەنديانىڭ اديۋتانتى بولىپ جٷرٸپ, كولۋمبيياداعى ازاماتتىق سوعىستا جەڭٸلٸس تاپتى. ال شىندىعىندا ٸس بىلاي بولعان ەدٸ: بٸز بالا كەزٸمٸزدە ٶزگە دە بالالارمەن بٸرگە «مالبرۋك جورىققا جينالدى» ەنٸن شىرقايتىنبىز. بٸردە ەجەمە كەلٸپ: «مالبرۋك دەگەن كٸم? ول قانداي سوعىستىڭ جورىعىنا جينالىپ جاتىر?» – دەپ سۇراعانىم بار. سوندا ەجەم, بۇل سۇراعىما ەشقانداي وي توقتاتپاستان جاي عانا: «ول مىرزا مەنٸڭ اتاممەن بٸرگە سوعىسقان», – دەدٸ. كەيٸن, مالبرۋك دەگەندەرٸ – گەرتسوگ مالبورو ەكەندٸگٸن بٸلگەننەن كەيٸن, وقيعانىڭ بارلىعىن ەجەم ايتقانداي قالىپتا قالدىرۋدى جٶن كٶردٸم.
– ەدەبيەتتەگٸ رەاليزم تۋرالى سٶز قوزعاۋعا بولاتىن شىعار. ٶمٸردەن الىنعان, شىنعا ساياتىن وقيعالار ٶتەتٸن, ال بٸر قاراعاندا, كٶككە كٶتەرٸلەتٸن قىز بەن وتىز ەكٸ سوعىستىڭ تٷيٸنٸن شەشٸپ, تالقانداعان, بٸراق ٶزٸنە ەشبٸر زالال كەلمەگەن جاندار جٷرەتٸن سەنٸڭ كٸتاپتارىڭ سەكٸلدٸ شىعارمالاردى وقىعاندا, وقىرماندار اراسىندا «رەاليزم دەگەن نە? ونىڭ قامتيتىن اۋماعى قانداي?» دەگەن سۇراقتار اينالاسىندا كٶپتەگەن تالاستار تۋىپ جاتادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا: سەنٸڭ كٸتابىڭدا سەنۋگە قيىن كٶرٸنٸستەر كٶپ. بۇل, ەرينە, پوەتيكالىق, قييالي وقيعالار, بٸراق, ول ماعان بۇل كٸتاپتى فانتاستيكالىق نەمەسە رەاليستٸك ەمەس دەپ اتاۋعا قۇقىق بەرە مە, ونى دا بٸلمەيمٸن. جالپى, سەن ٶزٸڭدٸ فانتاست-جازۋشى نەمەسە رەاليست-جازۋشىنىڭ قايسىسىنا جاتقىزاسىڭ نەمەسە مٷلدەم, مۇنداي شەك قويۋعا بولمايدى دەپ ويلايسىڭ با?
[caption id="attachment_20254" align="alignleft" width="291"]
– مەن ويلايمىن, «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىمدا باسقا شىعارمالارعا قاراعاندا, مەن رەاليست-جازۋشى رەتٸندە كٶرٸنەمٸن. ٶيتكەنٸ, مەنٸڭ ويىمشا, لاتىن امەريكاسىندا بەرٸ دە مٷمكٸن, بەرٸ دە راس, شىن. لاتىن امەريكاسىندا بولعان شىن وقيعانى جازۋشى كٸتاپقا اۋدارعاندا قانداي مٶلشەردە جولى بولدى? بۇل ەندٸ تەحنيكا الدىنداعى سۇراق; ولار كٸتاپ كەيٸپكەرلەرٸنە اينالعاندا وقىرمان وعان سەنبەۋٸ مٷمكٸن. مەسەلە مىنادا, بٸز, لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار, قانداي ەدەمٸ, ۇلى ويلار ەجەلەرٸمٸز قۇراستىرعان ەڭگٸمەلەردە جاتاتىندىعىن, ال بالالار وسى ويلارعا سەنەتٸنٸن تٷسٸنەمٸز. ولار ەسٸرەسە, بالالارعا وسى بولماعان نەرسەنٸ ايتادى, ال بالالار مۇنىڭ قالاي دا بولسا جارىققا شىعۋىنا كٶمەكتەسەدٸ, ال بۇل – «مىڭ بٸر تٷندەگٸدەي» ەدەمٸ دٷنيە. بٸزدٸ عاجايىپقا تولى, تاڭعالارلىق نەرسەلەر قورشاپ تۇر, ال جازۋشىلار بولسا ماڭىزى از, كٷندەلٸكتٸ وقيعالار تۋراسىندا ايتۋدان جالىقپايدى. بٸزگە تٸلمەن جەنە جەتكٸزە بٸلۋ جولدارىمەن جۇمىس جاساۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ لاتىنامەريكا ەدەبيەتٸ – كٷنبە-كٷن تاڭدانارلىق نەرسەلەر بولىپ جاتقان لاتىنامەريكالىق ٶمٸرگە سەيكەس. مىسالى, وتىز ەكٸ ازاماتتىق سوعىستىڭ تٷيٸنٸن شەشكەن پولكوۆنيكتەر مەن ودان جەڭٸلٸس تاپقاندار شىندىعىندا بار نەمەسە ايتالىق, ەسٸمٸ ەسٸمدە جوق, سورپا, ەت, بالىققا قويۋ ارقىلى تاماقتا ۋدىڭ بار- جوقتىعىن انىقتايتىن ماياتنيك ويلاپ شىعاراتىن ديكتاتور شىن مەنٸندە بار. ديكتاتور, ەگەر ماياتنيك سول جاق باعىتقا اۋىپ كەتسە, ول تاماقتى جەمەي, ەگەر وڭ باعىتقا اۋسا – بٸردەن ٶزٸنە قابىلداپ وتىرعان. مٸنە, بۇل ديكتاتور ٶتە اقىلدى ادام بولعان: ەلدە شەشەك اۋرۋى تاراعاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸ كٶمەكشٸلەرٸنەن نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن سۇراپ داعدارىپتى, سوندا ول: «مەن نە ٸستەۋ كەرەگٸن بٸلەمٸن, ەل ٸشٸندەگٸ بٷكٸل قوعامدىق ورىندارداعى جارىق شامدارىن قىزىل قاعازبەن وراپ قويىڭدار», – دەپتٸ. سٶيتٸپ, ەلدەگٸ بارلىق شامداردىڭ قىزىل قاعازبەن ورالعان دا ۋاقىتتار ٶتكەن ەكەن. وسىعان ۇقساس تٷرلٸ جاعدايلار لاتىن امەريكاسىندا كٷندە بولىپ جاتادى, ال لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار ولاردى سۋرەتتەۋ ٷشٸن, سونىمەن بٸرگە شىندىق رەتٸندە قابىلداۋ ٷشٸن ٷستەلگە وتىرعاندا, بىلايشا: «بۇل مٷمكٸن ەمەس, بۇل ەسٸ اۋىسقاندىق» نەمەسە وسى تەرٸزدٸ بايانداپ, سٶزبەن قاقتىعىسقا تٷسٸپ كەتەدٸ. بٸز لاتىنامەريكالىق اقيقاتتى اقىلمەن تٷسٸندٸرٸپ ەكەلۋگە تىرىسامىز. ال بۇل ارقىلى بۇرمالاۋدى باستايمىز. مەن ونى اشىق قابىلداۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ٶيتكەنٸ بۇل – ەلەم ەدەبيەتٸنە جاڭا بٸردەڭە بەرە الاتىن سونداي بٸر اقيقي نەرسە. مۇندايدا الدىمىزدا جازۋشى تۇرعىزاتىن ٸرگەتاستىڭ ەكٸ بٸردەي ەلەمەنتٸ تۇرادى: جەكە باس تەجٸريبەسٸ جەنە مەدەنيەت تەجٸريبەسٸ, ياكي وقۋ. بٸراق سەنٸڭ كٸتاپتارىڭدا ٷلكەن قييالدان باسقا توقتاۋسىز كٶز الدىمىزعا ەلەستەتۋدەن جەنە ەرينە, روماندى تەحنيكانىڭ يەلٸك ەتۋٸنەن بٶلەك ماعان ٷلكەن ەسەر قالدىرعان تاعى ەكٸ قوزعاۋشى كٷش بار: كٸشكەنە فانتاستيكالىق شىندىق پەن كٷندەلٸكتٸ, تۇرمىستىق شىندىق. «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىندا سونىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك-تاريحي شىندىق تا بار. سونىڭ ٸشٸندە پولكوۆنيك اۋرەليانو بۋەنديانىڭ سوعىستارى بەلگٸلٸ بٸر تٷردە كولۋمبييا تاريحىنىڭ بٸر كەزەڭٸن كٶرسەتەدٸ. ەندٸ ەڭگٸمە تازا ويدان شىعارىلعان ەلەم تۋرالى ەمەس, ٶتە ناقتىلى شىن دٷنيەلەردٸڭ بايلانىسى تۋراسىندا ٶربٸپ كەلەدٸ.
[caption id="attachment_20253" align="alignleft" width="220"]
– وسىناۋ بارلىق ٶزگەشە وقيعالار ٶتەتٸن ماكوندو تٸرشٸلٸگٸنەن لاتىنامەريكالىق مەسەلەلەر كٶرٸنٸپ جاتادى. ماكوندو – بۇل, الدىمەن اۆانتيۋريستەر, كەيٸن شەتەلدٸك مەكەمەلەر قىزىعۋشىلىق تانىتقان بانان ەگٸستٸگٸ ورنالاسقان قىستاق. روماندا لاتىن امەريكاسىنىڭ وتارلىق قاناۋشىلىعى ٷلكەن شەبەرلٸكپەن سۋرەتتەلگەن تاراۋ بار. سٸرە, بۇل سەنٸڭ شىعارماشىلىعىڭداعى جاڭا ەلەمەنت سەكٸلدٸ. وسى تۋراسىندا ايتىپ بەرمەس پە ەكەنسٸڭ?
– بانان ەگٸستٸگٸ تۋرالى بۇل تاريح راسىندا دا شىن. شاماسى, لاتىن امەريكاسىنداعى وسىناۋ بٸرتٷرلٸ جەر ٷلەسٸندە ورىن الاتىن شىن وقيعالار قاشاندا قييالي ساندىراققا اينالىپ وتىرادى, بۇل بانان ەگٸستٸگٸنٸڭ تاريحىندا قاندايلىق بولدى, ول سوندايلىق اۋىر جەنە جانعا قاتتى باتادى. قىستاقتا بانان مەكەمەسٸ قۇرىلعاننان كەيٸن مۇندا دٷنيەنٸڭ ەر بۇرىشىنان ادامدار اعىلىپ كەلە باستادى. جەنە قىزىق كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, سوندا دا ايتايىن, اتلانت مۇحيتى جاعاسىندا ورنالاسقان كولۋمبييانىڭ كٸشكەنتاي قىستاعىنداعىلار بارلىق تٸلدە سٶيلەگەن دە ۋاقىت بولعان. ادامدار بٸر-بٸرٸن تٷسٸنبەسە دە, سونداي بٸر گٷلدەنۋ باستالعان, يە, ناقتىراق ايتقاندا, گٷلدەنۋ دەپ اتالاتىن, ادامدار قاعاز اقشالاردى ٶرتەپ, كۋمبييانى (كولۋمبييالىق بي تٷرٸ – اۋد.) كٶڭٸلدٸ بيلەۋدٸ باستاعان. كۋمبييا بيٸ جارىق شام ارقىلى بيلەنەدٸ جەنە سول كەزدەردە بانان ەگٸستٸگٸندە قاراپايىم كٷندٸك جۇمىس جاسايتىن جۇمىسشىلار قاعاز اقشالاردى شامعا ٶرتەپ بيلەگەن. بۇل, ەرينە, اشۋ-ىزانىڭ كٶرٸنٸسٸ; ٶيتكەنٸ كٷندٸك جۇمىسشى ەگٸستٸكتەن ايىنا ەكٸ جٷز پەسو (بٸرقاتار ەلدەردٸڭ اقشا بٸرلٸگٸ – اۋد.), ال الكالد (اراب. ال-كادي-تٶرەشٸ) پەن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ سوتى بار-جوعى الپىس پەسو الىپ وتىرعان. سوندىقتان دا ەل باسىندا وڭعان بيلٸك بولمادى, بانان مەكەمەلەرٸ ول بيلٸكتٸ «ساداقا» بەرٸپ ساتىپ الا بەرەتٸن, بيلٸكتٸ العان سوڭ ەدٸل سوت پەن بارلىق بيلٸك تٷرلەرٸنە يەلٸك ەتتٸ. بٸراق ادامدار ەسٸن جيىپ, بارلىق جۇمىسكەرلەر ۇساق-تٷيەك قاجەتتٸلٸككە دەيٸن تالاپ ەتە باستادى. سودان سوڭ اۋرۋىنا شاعىنعان ەربٸر ادامعا مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ ەسەبٸنەن كٶك دەرٸ بەرٸلٸپ وتىردى. قاتارعا تۇرعان ناۋقاستاردىڭ ەربٸرٸنٸڭ ۇرتىنا كٶك دەرٸدەن تاستاپ وتىرعان مەدبيكەلەردٸڭ بۇل ٸسٸ كٷندەلٸكتٸ داعدىعا اينالعانى سونداي, كەزەككە تۇرعان بالالار اۋىزدارىنان دەرٸنٸ سۋىرىپ الىپ, ۇزىن بيلەتكە تاڭبالاپ بەرەتٸن. جەنە تاعى بٸر نەرسە ورىن الدى: بٸردە بانان مەكەمەسٸنٸڭ پاروحودى سانتا- مارتاعا كەلٸپ, بانانداردى ارتىپ, ونى جاڭا ورلەانعا الىپ كەتتٸ, ال قايتىپ كەلەر جولدا جٷكسٸز كەلدٸ. مەكەمە باسشىلىعى قايتار جولدىڭ شىعىنىن قالاي اقتاۋ كەرەكتٸگٸن ۇزاق ويلانا المادى. مەكەمەگە تيەسٸلٸ تاۋارلاردى دٷكەندەرگە اپارىپ, ال جۇمىسكەرلەرگە جالاقىنى اقشامەن ەمەس, وسى دٷكەندەردەن زات الاتىنداي ەتٸپ چەكپەن تٶلەدٸ. ەشكٸمنٸڭ پٸكٸرٸمەن ساناسپاستان, جۇمىسشىلارعا تەك مەكەمەگە جەتكٸزٸلەتٸن تاۋارلار عانا ساتىلاتىن دٷكەنگە تٶلەپ قۇتىلاتىن بوندار (جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸمەتتٸڭ ۋاقىتشا اقشاسى – اۋد.) بەرٸپ وتىردى. دەگەنمەن, جۇمىسشىلار اقشامەن تٶلەۋدٸ تالاپ ەتتٸ. سودان سوڭ اينالاسىنىڭ قۇتىن قاشىرعان ەرەۋٸل باستالىپ, داۋدى باسۋ ٷشٸن بيلٸك ەسكەر شاقىرتتى. جۇمىسشىلار تەمٸرجول بەكەتٸنە جينالعاندا داۋدىڭ شەشٸمٸ رەتٸندە مينيستر كەلەدٸ دەپ بولجاعان; ەسكەريلەر جۇمىسشىلاردى قورشاپ الىپ, ولاردىڭ تاراپ كەتۋٸنە بەس مينۋت ۋاقىت بەردٸ. بٸراق ەشكٸم كەتپەي, اقىرىندا سوعىس باستالدى. مەن رومانىما ەنگەن بۇل تاريح تۋرالى, وسى وقيعادان كەيٸن ون جىلدان سوڭ بٸلدٸم; وقيعانىڭ وسىلاي بولعاندىعىن ايتقاندار تابىلدى, ال كەي ادامدار بۇلاي بولعان ەمەس دەپ باقتى. «مەن ول جەردە بولدىم جەنە بٸلەمٸن, ٶلگەندەر بولعان ەمەس. ادامدار جاي عانا تاراستى, راسىمەن دە تٷك تە بولعان جوق» دەدٸ بٸرەۋلەر. ال باسقالار جاپا شەگٸپ قايتىس بولعاندار بولعانىن, بٸر ادامنىڭ قايتىس بولعانىن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەندەرٸن ايتتى, وعان سەنٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەپ باقتى. مەسەلە مىندا, لاتىن امەريكاسىنداعى جوعارى ٷكٸمەتتٸڭ قاۋلىسىمەن جۇمىسشىلارعا ٷش مىڭ ادام ٶلٸمٸ بولعان بۇل وقيعانى ۇمىتۋعا كٷشتەۋٸ مٷمكٸن عوي... بۇل ساندىراق سەكٸلدٸ كٶرٸنەر, بٸراق كٷندەلٸكتٸ شىن دٷنيە.
– بٸر كەزدەرٸ برازيلييا بيلٸگٸ جوعارعى ٷكٸمەت قاۋلىسى كٷشٸمەن جۇقپالى اۋرۋدىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الىپتى...
– بٸز سول باياعى ٸسٸمٸزبەن قايتادان اينالىسىپ كەتتٸك: مىسال ٸزدەپ, ونىڭ مىڭداعانىن تاۋىپ الدىق.
– ياعني, جۇمىسشىلار ٶلٸمٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ – تەك قانا تاريحي دەرەك ەمەس, سونىمەن بٸرگە...
– مەنٸڭ رومانىمدا جۇمىسشىلاردى اتۋ تۋرالى ماقۇلداعان ٷكٸمەت قاۋلىسىنىڭ نومەرٸ, وعان قول قويعان گەنەرالدىڭ فاميليياسى جەنە سونىمەن قاتار ونىڭ حاتشىسىنىڭ ەسٸمٸ دە كەلتٸرٸلگەن. بۇل دەرەكتەر ۇلتتىق ارحيۆتەن الىندى, ال ەندٸ وسىنى مەنٸڭ رومانىمنان وقىپ, ٶسٸرٸپ جازعان دەپ ويلايدى.
– قىزىق, جۇمىسشىلار ٶلٸمٸ سۋرەتتەلگەن بۇل كٶرٸنٸس ويدان جاسالعان, قولدان قۇراستىرىلعان دٷنيەگە ەشقانداي ۇقسامايدى. كٸتاپتىڭ عاجايىپ كٶرٸنٸستەرٸ بار بٸراز جەرلەرگە وم كەرەمەت كٸرە العان. بۇعان دەلەل, وسى سوعىستى باستان ٶتكەرگەن بٸر جان قايتا تٸرٸلەدٸ. بٸز سوڭىنا دەيٸن ول قايتا باس كٶتەردٸ مە, ٶلتٸرٸلدٸ مە, امان قالدى ما, ونى بٸلمەيمٸز. بارلىق ەپيزودقا شىداعان ەكٸ جاقتىلىقتى تۋدىرىپ وتىرادى, بۇل ٶتە قىزىق.
– مىسالى, ەميليانو ساپاتو ٶلتٸرٸلگەندە, مەكسيكادا ەشكٸم سەنگەن جوق.
– مەنٸڭ ويىمشا, جازۋشى جۇمىس جاسايتىن شيكٸزاتتار كٶزٸ جٶنٸندە ەڭگٸمەلەسٸپ, شىعارما جازۋعا كەرەك ماتەريالدار: جەكە تەجٸريبە, مەدەنيەت تەجٸريبەسٸ, تاريحي جەنە ەلەۋمەتتٸك دەرەكتەر ەكەندٸگٸن بٸلدٸك. ەڭ اۋىر مەسەلە – بۇل شيكٸزاتتاردى ەدەبيەتتٸڭ قالىبىنا قۇيۋ, وسىناۋ بارلىق ماتەريالداردى كٶركەم شىعارماعا قالاي اينالدىرا بٸلۋدە عوي.
– بۇل ەندٸ تازا ەدەبيەت مەسەلەسٸ.
– سەنٸڭ الدىڭدا تۇرعان ايتۋ, جەتكٸزۋ تەسٸلدەرٸ تاڭداۋى مەن تٸلدٸڭ مەسەلەلەرٸ تۋراسىندا از عانا ايتىپ ٶتسەڭ...
– ەلبەتتە. مەن «جٷزجىلدىق جالعىزدىقتى» ون جەتٸ جاسىمدا جازىپ باستادىم.
– نەگە وسى ەڭگٸمەنٸ سەنٸڭ العاشقى كٸتاپتارىڭنان باستاماسقا? ەڭ العاشقى...
– ونسىز دا ەڭ العاشقى كٸتابىم – «جٷزجىلدىق جالعىزدىق». مەن ونى جازىپ باستاعاندا, كەنەت, مۇنىڭ ٶتە اۋىر جٷك ەكەنٸن سەزٸنگەنٸم بار. مەن قازٸر ايتقان ەڭگٸمەمدٸ سول كەزدە-اق ايتقىم كەلگەن.
- سوندا, سول جاسىڭدا دا ماكوندو تاريحىن ايتقىڭ كەلدٸ عوي?
– تەك قانا ايتقىم كەلگەن جوق, روماننىڭ بەتٸن اشقان العاشقى ابزاتستى جازدىم دا. بٸراق مەن بۇل «جٷكتٸ» كٶتەرە المايتىنىمدى تٷسٸندٸم. ٶزٸمنٸڭ ەڭگٸمەلەپ وتىرعانىما سەنگەن جوقپىن, بٸراق تٷسٸنگەنٸم: وسىنىڭ بارلىعى شىندىق ەكەنٸ; مەن تەحنيكالىق جاعىنان: ەدەبي تەسٸلدەردٸ, جازۋ مەنەرٸن ورىن-ورنىنا قويماۋ ارقىلى قيىندىققا تٷسكەنٸمدٸ تٷسٸندٸم. سول كەزدە وسى كٸتاپتى جازۋدى قويىپ, تٶرت كٸتاپ جازىپ تاستادىم. مەن ٷشٸن باستى قيىندىق – ەرقاشان وقىرمان مەنٸڭ ەڭگٸمەمە سەنۋ ٷشٸن كەرەك ٷندەستٸك پەن مازمۇن مەنەرٸن تابۋ بولدى.
– سەن ون جەتٸ جاستا وسىناۋ كٸتاپتى جازۋدى ويلادىڭ, سول كەزدە ٶزٸڭدٸ جازۋشى رەتٸندە سەزٸندٸڭ بە? ەدەبيەت تاعدىرىڭا اينالار دەپ ويلادىڭ با?
– قازٸر ويلاسام, مەنٸڭ جازۋشىلىق ٶمٸرٸمە شەشۋشٸ وقيعا بولعان بٸر جاعداي بولىپتى. مەن سەگٸز يا ون جاسىمدا, بٸز, ياعني مەنٸڭ وتباسىم اراكاتاكادان كەتتٸك. بٸز ٶزگە مەكەنگە كەتٸپ, مەن ون بەس جاسقا تولعاندا, سول باياعى ٶلٸلەر مەكەندەگەن ٷيٸمٸزدٸ ساتۋ ٷشٸن انام اراكاتاكاعا جينالدى. سول كەزدە اناما: «مەن سەنٸمەن بٸرگەمٸن», – دەدٸم. اراكاتاكاعا كەلگەندە, وندا بارلىعى ٶز ورنىندا, تەك از عانا ٶزگەرگەنٸن كٶردٸم. بۇل ماعان رۋحاني قوزعاۋ بولدى. كەلگەندە بۇرىن ماعان كەڭ كٶرٸنەتٸن كٶشەلەر ەندٸ قىسقارعان, ٷيلەر بۇرىنعىداي بيٸك ەمەس, ۋاقىت پەن قاراۋسىز قالعاندىق بەرٸمٸزدٸڭ وسىعان كٶزٸمٸزدٸ جەتكٸزۋگە ەكەلٸپ سوقتى; تەرەزە جابىعىنان سىعالاپ ٷيدەگٸ ايالدامانى دا كٶردٸك: بەرٸ دە باياعى قالپى, تەك ون بەس جىلعا ەسكٸ. بۇل ٶتە ىستىق ەرٸ شاڭدى, توزاڭدى اۋىل بولاتىن. مۇندا جەڭٸل توزاڭدار قالىقتاپ جٷرەتٸن سۇمدىق شاڭقاي تٷس تۇرىپ الادى. بٸردە, بۇل قىستاققا سۋ قىسپاقتى مۇنارا سالۋدى شەشتٸ – ولار جۇمىس جاساۋعا تەك تٷندە كەلەتٸن, سەبەبٸ كٷندٸز قىزىپ تۇرعان قۇرال-سايمانداردى قولعا الۋ مٷمكٸن ەمەس-تٸن. بٸز انامىزبەن وسى اۋىل ارقىلى ٶتكەندە, كٶشەلەردە تٸرٸ جان جوق, قۇددى, ساعىم اراسىنان ٶتكەندەي بولدىق. بۇل قىستاقتا مەن ۋاقىتتىڭ قالاي ٶتكەندٸگٸنە قاراعانداعىمداي سەزٸمدٸ انامنىڭ دا باسىنان ٶتكەرگەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بٸز بۇرىشتا ورنالاسقان دەرٸحاناعا كەلدٸك. بٸراز وتىرعان سوڭ, بٸر حانىم شىقتى. انام سول ەيەلگە جاقىنداپ كەلٸپ: «قالاي تۇرىپ جاتىرسىڭ, ٶكٸل شەشە?» دەگەنٸن ەستٸدٸم. ول باسىن كٶتەرگەننەن كەيٸن, ولار دەل جارتى ساعاتتاي قۇشاقتارىن جازباستان جىلادى. ولار بٸر-بٸرٸنە ەشتەڭە دەمەستەن, تەك ٷنسٸز كٶزدەن مونشاقتارىن تٶگە بەردٸ. وسى سەتتە ماعان وسى «ساحنادا» بولعان ۋاقيعانى قاعازدا بايانداۋ تۋرالى وي كەلدٸ.
– بٸراق الدىمەن جازۋدان بۇرىن, سەن ٶزگە ٸستەرمەن اينالىستىڭ, سولاي عوي? باستاپقىدا ٶزٸڭدٸ ەدەبيەتكە تولىقتاي ارناي الماي, جۋرناليستيكامەن شۇعىلداندىڭ. «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» جازىلعانعا دەيٸن جۋرناليستيكاداعى جۇمىسىڭدى ەدەبيەتپەن قالاي بايلانىستىردىڭ?
– مەن ولاردى تٸپتەن بايلانىستىرا العان ەمەسپٸن. ٶيتكەنٸ, جۋرناليستيكانى ەكٸنشٸ ساتىداعى جۇمىسىم, كٷنەلتۋدٸڭ قۇرالى دەپ سانادىم. مەنٸڭ جازۋشى بولعىم كەلدٸ, بٸراق ٶزگە دٷنيەنٸڭ ەسەبٸنەن ٶمٸر سٷرۋ كەرەك بولدى.
– قالاي ويلايسىڭ, بۇل قاتار الىپ جٷرگەن قىزمەتٸڭ سەنٸڭ قابٸلەتٸڭە كەسٸرٸن تيگٸزدٸ مە, ەلدە كەرٸسٸنشە, جاعداي جاساۋعا كٶمەكتەسٸپ, تەجٸريبە بەردٸ مە?
– بايقاعان بولساڭ, مەن ۇزاق ۋاقىت بويى قوسىمشا قىزمەتتەر ماعان كٶمەكتەستٸ دەپ ويلاپ كەلدٸم, بٸراق, شىن مەنٸندە ولار جازۋشىعا زيياننان ٶزگە ەشتەڭە دە ەكەلمەيدٸ ەكەن. سەن جازعىڭ كەلەدٸ, بٸراق ٶزگە دٷنيەلەر ساعان كەرٸ ەسەر ەتەدٸ, ٸستەمەۋگە بولمايتىن ٸستەردٸ الدىڭا كٶلدەنەڭ تارتادى دا وتىرادى. مەن وسىعان دەيٸن ايتىلىپ كەلگەن: جازۋشى جاقسى جازۋ ٷشٸن سىناقتاردى ٶتكەرۋ كەرەك, كەدەيلٸكتٸ باستان كەشٸرۋ كەرەك دەگەندەرگە كەلٸسپەيمٸن. مەن بار شىندىعىم, بار ادالدىعىممەن بىلاي ويلايمىن: ەگەر ٷي مەسەلەسٸ مەن ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸڭ بارلىعى شەشٸلٸپ تۇرسا, دەنساۋلىعى جاقسى بولىپ, ەيەلٸ مەن بالالارىندا بەرٸ بٸرقالىپتى بولسا, جازۋشى ەرينە جاقسى جازادى. ناشار ەكونوميكالىق جاعداي شىعارماشىلىققا كٶمەكتەسۋٸ مٷمكٸن, ٶيتكەنٸ جازۋشى تەك جازۋدى عانا قالايدى, ول ٷشٸن ەرينە, بٷكٸل مەسەلەلەرٸ شەشٸلٸپ تۇرۋى قاجەت. جەنە تاعى بٸر نەرسە: مەن جازۋشى رەتٸندە كٷنكٶرٸسٸمدٸ جاقسارتار ەدٸم: ارناۋلى ستيپەندييالار, جەردەماقىلار, جازۋشىلار ٷشٸن ويلاپ تاپقان كٶمەكتٸڭ ەر تٷرٸن الىپ دەگەندەي, بٸراق مەن وندايلاردان تٷبەگەيلٸ باس تارتتىم جەنە بٸز بۇل ارقىلى جاڭا لاتىنامەريكالىق جازۋشىلار دەپ اتالاتىنداردىڭ رٶلٸن اتقارىپ كەتەتٸنٸمٸزدٸ بٸلەمٸن. جازۋشى جەردەماقىنى ابىروي سەزٸمٸمەن قابىلداي المايتىنىن بٸلەمٸز, سوندىقتان كەز كەلگەن جەردەم اقشانى وسىلاي نە باسقاشا مٸندەتتەيدٸ.
– جەردەماقىنىڭ قانداي تٷرٸ? سەبەبٸ, قايسىبٸر قوعامداردا جازۋشىنى وقيدى, قورعايدى, تاماقتاندىرادى, ال ەندٸ بۇل جەردەماقى بەرۋدٸڭ بٶلەك, ٶزگەشە تٷرٸ...
– بٸزدٸڭ لاتىنامەريكالىق جٷيەمەن بايلانىستى قاز-قاتار تٸزٸلگەن قيىندىقتارعا قاراي يتەرمەلەپ وتىرعانىڭدى تٷسٸندٸم. بٸراق سەن, كورتاسار دا, فۋەنتەس تە, كارپەنتەر دە جەنە تاعى باسقالار جيىرما جىل بويىنا وقىرمان بٸزدٸ تىڭدايدى دەگەندٸ دەلەلدەۋ ٷشٸن مٷيٸزدەرٸڭ شىققانشا ٷرٸپ باقتىڭدار. لاتىن امەريكاسىندا, بٸز, جازۋشىلار تەك قانا وقىرمانداردىڭ ەسەبٸنەن ٶمٸر سٷرە الامىز, بۇل, بٸز جازۋشىلار قابىلداي الاتىن كٶمەكتٸڭ جالعىز تٷرٸ ەكەندٸگٸن دەلەلدەۋگە تىرىسامىز.
– قازٸر كٶبٸ لاتىنامەريكاسىنداعى رومانداردا كٷمەنسٸز, جاڭالىق جوقتىعىن, مۇنىڭ راس ەكەندٸگٸن ايتۋدا. سوڭعى ون-ون بەس جىلدا قىزىعارلىق ەشتەڭە تۋىلعان جوق. ماعان لاتىنامەريكالىق وقىرمانداردا لاتىنامەريكا جازۋشىلارى تۋرالى تەرٸس ۇعىم تۋعان سيياقتى كٶرٸنەدٸ. وقىرماننىڭ ويىنشا: لاتىنامەريكالىق جازۋشى – ناشار, ٶيتكەنٸ لاتىنامەريكالىق جازۋشى بولعان سوڭ, ەرينە, ەگەر تەك كەرٸسٸنشە ەكەنٸن دەلەلدەمەسە. جەنە كەرٸسٸنشە, ەۋروپالىق جازۋشى جاقسى, ەگەر ول دا جاقسى ەكەنٸن دەلەلدەسە دەپ ويلاپ كەلدٸ. ال قازٸر بارلىعى دا كەرٸسٸنشە. لاتىنامەريكالىق اۆتورلاردىڭ وقىرمان سانى بٸراز جوعارى ساتىعا كٶتەرٸلدٸ, لاتىنامەريكالىق رومانشىلاردا اقيقاتىندا, لاتىن امەريكاسىندا, ەۋروپادا, تٸپتٸ, اقش- تا دا تاڭدانارلىق كٶلەمدە وقىرماندار پايدا بولدى. ولار لاتىنامەريكالىق رومانشىلاردى وقيدى ەرٸ ولارعا تٸلەكتەستٸكپەن كەرٸ ورالىپ سوعادى. بۇل نەگە بايلانىستى? نە ورىن الدى? سەنٸڭ ويىڭ?
– ٶزٸڭ ەلەستەتٸپ كٶرشٸ, مەن بٸلمەيمٸن. مەن تۋراسىندا قورقىپ وتىرمىن. جالعىز عانا سەبەپ بار دەپ ويلايمىن...
– سەن لاتىنامەريكالىق روماننىڭ ٶرلەۋٸ – نەگٸزٸندە, الدىڭعى جازۋشىلاردىڭ ماقساتتى تٷردە ٶزٸنٸڭ قابٸلەتٸن كٶبٸرەك ٸزدەيتٸنٸنە, ياعني ٶزٸن كٶپ قۇرباندىققا بەرەتٸنٸنە بايلانىستى دەپ ويلايسىڭ عوي...
– مەن, بۇل بۇرىن بٸز سٶز ەتكەن سەبەپكە بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى – بۇل, ٶزٸنٸڭ جازۋشىلىق قابٸلەتٸن ٸزدەۋ ەكەندٸگٸن بٸز تٷسٸندٸك جەنە وقىرماندار دا مۇنى ۇقتى. ناعىز «بومبا» – جاقسى كٸتاپ پايدا بولعان, جەنە وعان وقىرماندار پايدا بولعان سەت شىعار...
– وسى «بومبا» اينالاسىندا ٶزٸڭە تاعى بٸر سۇراق قويسام. وقىرماندار سانىنىڭ ارتۋى مەن لاتىنامەريكالىقتاردىڭ ٶز ەلٸمٸزدٸڭ جازۋشىلارىنا قىزىعۋشىلىعى – بۇل قۋانارلىق دەرەك. جازۋشى رەتٸندە بارلىق قۇرلىقتاعى پروزا دەڭگەيٸنٸڭ كەنەت ٶرلەپ, ٷدەپ كەتۋٸن قانداي سەبەپتەرمەن بايلانىستىرار ەدٸڭ?
– مەن, مٸنە, بىلاي ويلايمىن: ەگەر وقىرمان قاندايدا بٸر جازۋشىنى وقىسا, وقىرمان مەن جازۋشىدا ورتاق ٷيلەسٸمدٸلٸك بار دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. شاماسى, دٸتتەگەن نىساناعا تيگٸزگەن سەكٸلدٸمٸز...
– تاعى بٸر تٸپتەن قىزىق دەرەك بار: قازٸرگٸ «سەندٸ» لاتىنامەريكالىق اۆتورلاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ شەت ەلدە تۇرادى. كورتاساردىڭ فرانتسييادا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىنا ون ەكٸ جىل, فۋەنتەس يتالييادا تۇرادى, تٸپتٸ, سەنٸڭ ٶزٸڭ دە, قاتەلەسپەسەم, كولۋمبييادان تىس ون ەكٸ... ون تٶرت جىلداي تۇردىڭ. ٶزگە مىسالداردى كەلتٸرۋگە بولادى. بۇل تۋرالى كٶپ ادامدار بەرٸنە دە تانىس الاڭداۋشىلىقپەن سۇراپ جاتادى. «بۇل جازۋشىلاردى شىندىقتى سۋرەتتەگەن سوڭ, ەرٸكتٸ قۋعىنمەن ەكەتٸپ جاتقان جوق پا? ولار ٶز ەلٸنەن قول ٷزگەندٸكتەن سوڭىندا بولاشاقتارى بۇرمالانىپ كەتپەي مە? بۇل ويلانباعاندىقتان بولسا دا, ٶز ەلٸنٸڭ شىندىعىنىڭ بۇرمالانۋىنا ەكەلٸپ سوقپاي ما?» دەپ سۇراپ جاتادى.
– ماعان, كولۋمبييادا جٷرگەندە, جوق, راسىندا, ۋنيۆەرسيتەتتە جٷرگەندە وسى سۇراقتى جيٸ قويدى. كولۋمبييادا نەگە تۇرمايتىنىمدى سۇراعاندارعا «مەنٸ كولۋمبييادا تۇرمايدى دەپ كٸم ايتتى?» دەپ جاۋاپ بەرٸپ جٷردٸم. شىنىندا دا, كولۋمبييادان ون تٶرت جىل بۇرىن كەتتٸم, ەلٸ سوندا تۇرامىن, ٶيتكەنٸ ٶز جەرٸم تۋرالى بارلىق اقپاراتتى الىپ وتىرمىن: ونداعى جاعدايدان حات ارقىلى, گازەت ارقىلى ەرقاشان حاباردارمىن. بارلىق «سەندٸ» لاتىنامەريكالىق رومانشىلاردىڭ شەت ەلدە تۇرۋىنا مەنٸڭ ويىمداعى سەبەپ ەسەر ەتتٸ مە, بٸلمەيمٸن? ٶز باسىم كولۋمبييادان تىس تۇرۋدى نەگە قالايتىنىمدى بٸلەمٸن. ٶزگە ەلدەردە مۇنداي ما, بٸلمەيمٸن? ەيتەۋٸر كولۋمبييادا جازباي جاتىپ جازۋشى اتاناسىڭ, دەلٸرەك ايتقاندا, ەدەبيەتكە ٸلگەرٸ قادامىڭدى جاساماي جاتىپ- اق, سەن جارىققا شىعارعان العاشقى ەڭگٸمەڭنەن تابىسقا يە بولساڭ, جازۋشى بولىپ شىعا كەلەسٸڭ. ال يەلەنگەن اتاق- داڭقىڭ سەنٸ بيٸككە شىعانداتىپ, جۇمىس جاساۋ ٷشٸن ٷلكەن كەدەرگٸ بولادى, ال بٸز بەرٸمٸز, كٸتاپتارىمىز كٷنكٶرٸسٸمٸزدٸ قاناعاتتاندىرمايىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا ٶزگەلەردٸڭ ارزانقول جۇمىستاردىڭ ەسەبٸنەن ٶمٸر سٷرۋگە تيٸسپٸز. شەت ەلدە جازۋشى بۇل تۇرعىدا «جالعىزدىقتى» قاجەتٸنە جاراتادى. مەن پاريجدە شٶلمەك ساتتىم, مەحيكودا ستسەنارييستٸڭ اتىن كٶرسەتپەي تەلەباعدارلاماعا ستسەنارييلەر جازدىم, ياعني كولۋمبييادان ٸستەمەگەن دٷنيەلەرٸمدٸ جاسادىم. مەن شەكارادان تىس مۇندايدى كەرەمەت جاسايمىن, سولاي بولعاندىقتان دا بولار, ٶز ەلٸمدە مەن نە ارقىلى ٶمٸر سٷرەتٸنٸمدٸ بٸلمەيدٸ. ماعان جازۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قانداي ٸس بولسا, مەن سونى ويلانباي, ٸستەۋگە دايارمىن, ال بۇل ماعان قىزىق جالعىز عانا جول. جەنە دٷنيەنٸڭ قاي بۇرىشىنان تابىلسام دا, مەن ەرقاشان كولۋمبييالىق رومان, لاتىنامەريكالىق رومان جازامىن.
– ٶزٸڭ قوزعاعان تاقىرىپتارىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶزٸڭدٸ «لاتىنامەريكالىق رومانشى» دەپ ويلايسىڭ با? بۇل سۇراقتى ٶزٸڭە ەدەيٸ قويىپ وتىرمىن, ٶيتكەنٸ, بۇل تۋراسىندا بورحەستٸ دەلەل رەتٸندە مەڭزەپ جاتادى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ ارگەنتينالىق دەپ ساناۋعا تٸپتەن كەلمەيتٸن تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن.
– مەن بورحەستەن لاتىنامەريكالىققا تەن ەشتەڭە دە كٶرمەيمٸن. مەن «كورتاسار – لاتىنامەريكالىق جازۋشى ەمەس» دەگەن ەجەپتەۋٸر كٶپ تارالعان پٸكٸردٸڭ جاقتاسى بولعاندىقتان وسى تٷيٸنگە كەلٸپ توقتادىم. مەن «ٶزٸممەن بٸرگە ۇستاعان» ٶز ويىمدى بۋەنەس-ايرەستەن كەلگەن بويدا تولىقتاي ٶزگەرتتٸم. مۇحيت پەن ۇساق اۋىلداردىڭ ارالىعىنان ورىن تەپكەن, ەۋروپالىق الىپ قالا – بۋەنەس- ايرەسپەن تانىسقانىمدا, كورتاساردىڭ كٸتابىندا ٶمٸر سٷرەتٸن جانداي ەسەرگە قالدىم, قىسقاشا ايتقاندا, كورتاساردا ەۋروپالاندىرىلعان كٶرٸنگەنٸمەن, بۇل – سول اقيقاتىنداعى بۋەنەس- ايرەس. مەندە ول جاقتا ٷلكەن تاڭدانىس بولدى, سەبەبٸ كورتاساردىڭ كەيٸپكەرلەرٸن بارلىق جەردەن, تٸپتٸ, كەز- كەلگەن بۇرىشتان كەزدەستٸرۋگە بولادى. بٸراق مەن كورتاساردى – لاتىنامەريكالىق تەرەڭ جازۋشى دەپ ناقتى ايتا الامىن, ال بورحەس جايىندا دەل وسىلاي دەي المايمىن...
– بۇل – بورحەستٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتقانداعى قاراپايىم فاكتٸنٸ كٶرسەتۋ نەمەسە جوعارى باعا. ەرينە, بۇل ارگەنتينالىق نەمەسە ودان دا مىقتى لاتىنامەريكالىق پروزا ەمەس, بۇل كوسموپوليتتٸك (ٶز حالقىنا, ونىڭ مەدەنيەتٸنە جات ەدەبيەت – اۋد.), بۇل تاريحي تٷبٸرٸمەن...
– مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – بولمىستان الىس كەتكەن ەدەبيەت. بورحەس – مەن كٶپ وقيتىن, مەن كٶپ وقىعان جەنە ماعان كٶبٸرەك ۇنايتىن اۆتورلاردىڭ بٸرٸ. بورحەستٸ ونىڭ تاڭعالارلىق سٶز شەبەرلٸگٸ ٷشٸن وقيمىن: ول جازۋدى ٷيرەتەدٸ, ياعني بٸردەمە ايتۋ ٷشٸن ٶزٸڭنٸڭ قۇرالىڭدى قايراۋدى ٷيرەتەدٸ. ۇعىنعانعا, مەنٸڭ سٶزدەرٸم – جوعارى باعا. بورحەس, نەگٸزٸنەن وي شىندىعىمەن جۇمىس جاسايدى دەپ ويلايمىن, بۇل – تازا ەسكەيپيزم, قالعان جۇمىس – كورتاساردٸكٸ.
– ەسكەيپيستٸك ەدەبيەت ناقتى اقيقاتتان, تاريحي شىندىقتان الىس ەكەتەتٸن سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ ماعان. بۇل ەدەبيەت ٶزٸ ٷشٸن تٸكەلەي شىندىقتى ٸزدەگەنگە بەرەرٸ مەن ماڭىزى از ەكەنٸ سٶزسٸز دەپ ايتار ەدٸم.
– جەكە ٶزٸمدٸ مۇنداي ەدەبيەت قىزىقتىرمايدى. كەز كەلگەن ٷلكەن ەدەبيەت ناقتى شىندىققا نەگٸزدەلۋٸ تيٸس ەكەنٸنە سەنەمٸن. ەكەۋمٸزدٸڭ بٸر ەڭگٸمەلەسكەنٸمٸز بار, ەسٸمدە جاقسى ساقتالىپتى. سوندا سەن: «بٸز, رومانشىلار, قوعامدى ازدىراتىن ٶلەكسەنٸ ۇستاۋعا تىرىساتىن قۇزعىن سيياقتىمىز» دەپ ايتقانسىڭ. ماعان كاراكاستا سول كەزدە نە ايتقانىڭدى دەل قازٸر ەسٸڭە تٷسٸرسەڭ, جامان بولماس ەدٸ (...)
– بۇل ەندٸ بەلدەن تٶمەن سوققى... يە, قوعامدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان مىقتىلاردىڭ: جازۋشى مەن داعدارىستىق جاعدايدىڭ اراسىنداعى ەۋەستٸك بايلانىستىڭ شەشۋشٸ قادامى جاسالعاندا – ەدەبيەتتٸڭ گٷلدەنۋ سەتٸ تۋادى دەپ سانايمىن. ماعان, ٸشكٸ داعدارىستان دٸڭكەسٸ قۇرىعان, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە اپوكاليپسيسكە (بۇل جەردە «اقىرزامان» مەنٸندە – اۋد.) جاقىن بۇرىنعى لاتىنامەريكالىق قوعامنان گٶرٸ, اماندىقتى باسىنان كەشٸرٸپ, ٸشكٸ تىنىشتىعىن ساقتاپ, اياعىنا تٸك تۇرعان قوعام, جازۋشىنى ەدەۋٸر از شابىتتاندىراتىن سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. قىسقاشا ايتقاندا, ولار قايدا ەكەلٸپ سوعارى بەلگٸسٸز قوعامداعى قايتا قۇرۋ مەن ٶزگەرٸستەر بارىسىندا تابىلىپ وتىرادى.
– بٸراق سەن شىنىندا, ەدٸل ايتتىڭ, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ وقىرماندار بٷگٸنگٸ تاڭدا لاتىنامەريكالىق اۆتورلار نە جازادى, سوعان قىزىعادى. قانشالىق بۇل اۆتورلار نىساناعا دٶپ تيگٸزٸپ جاتقانىن قايدام, دەگەنمەن ولار وقىرماندارعا ٶزٸنٸڭ بار شىندىعىن كٶرسەتەدٸ. ولارعا قورشاعان بولمىستى جەتە تٷسٸنۋگە كٶمەكتەسەدٸ.
– لاتىنامەريكالىق جازۋشىلاردا ورتاق ەرەكشەلٸك از ەكەنٸ كٷمەنسٸز. سەن جاڭا عانا ەكٸ ارگەنتينالىق جازۋشى – كورتاسار مەن بورحەستٸڭ شىعارماشىلىعىنداعى ەرەكشەلٸكتەردٸ كٶرسەتتٸڭ, بٸراق بورحەس پەن, ايتالىق, كارپەنتەردٸ نەمەسە ونەتتيدٸ, يا بولماسا لەسام ليمۋ مەن حوسە دونوسونى بٸر- بٸرٸمەن سالىستىرىپ كٶرسە, ەرەكشەلٸكتەرٸ الدىڭعىلارىنان دا كٶپ, ودان دا كٷشتٸرەك بولار ەدٸ. بۇل تەحنيكانىڭ جازۋ مەنەرٸ مەن مازمۇن تۇرعىسىنان شىعارماشىلىق كٶركەمدٸككە ٶزگەشە, بٶلەك كٶزقاراس. سەن وسىناۋ بارلىق جازۋشىعا ورتاق بٶلگٸش تابۋ مٷمكٸن دەپ سانايسىڭ با? ولاردىڭ ۇقساستىعى نەدە?
– ەگەر بىلاي دەسەم, سوفيست (فيلوسوف – اۋد.) بولىپ كٶرٸنەم بە, بٸلمەيمٸن? دەگەنمەن ايتارىم: بۇل جازۋشىلاردىڭ ۇقساستىعى –ايىرماشىلىقتارىندا. تٷسٸندٸرەيٸن: لاتىنامەريكالىق بولمىس ەرتٷرلٸ بٶلشەكتەردٸ قۇرايدى جەنە بٸزدٸڭ ەرقايسىمىز بۇل بولمىستاعى ٶزٸمٸزگە تيەسٸلٸ بٸر بٶلشەكتٸ تٷسٸندٸرەمٸز دەپ ويلايمىن. مەن بٸر اسپەكتٸنٸ جازامىن جەنە سەنٸڭ دە بٸرەۋٸن جازاتىنىڭدى بٸلەمٸن. ال فۋەنتەس بٸز جازعانعا مٷلدەم ۇقسامايتىن ٷشٸنشٸسٸنە قىزىعادى, بٸراق بۇل بارلىق بٶلشەك ورتاق لاتىنامەريكالىق بولمىستى قۇرايدى. سوندىقتان سەن دٷنيەنٸ اينالىپ شىعۋعا جينالىپ, كارپەنتەردٸڭ «اعارتۋ دەۋٸرٸنٸڭ» كەيٸپكەرٸ ۆيكتور يۋگتىڭ كەمەسٸنٸڭ ەلەسٸمەن كەزدەسٸپ قالعان «جٷزجىلدىق جالعىزدىق» رومانىنداعى كەيٸپكەرلەرگە سوقتىعىپ قالىپ جاتساڭ, ونى كەزدەيسوقتىق دەپ ويلاما. تاعى بٸر قاھارمان بار – كارلوس فۋەنتەستٸڭ «ارتەميو كرۋستىڭ ٶلٸمٸ» رومانىنداعى پولكوۆنيك لورەنسو گاۆيلان. مەن «جٷزجىلدىق جالعىزدىققا» ورنالاستىرعان جەنە بٸر كٶرٸنٸس بار. بۇل, كٶرٸنٸستەن گٶرٸ وعان جاساعان يشارام دەسەم بولادى: مەنٸڭ كەيٸپكەرلەرٸمنٸڭ بٸرٸ پاريجگە اتتانىپ, سوندا, دوفين كٶشەسٸندەگٸ قوناق ٷيدە, كورتاساردىڭ كەيٸپكەرٸ روكامادۋر ٶلەتٸن بٶلمەدە تۇرىپ جاتادى. اۋرەليانوعا جەشٸكتەگٸ سوڭعى نەرسەنٸ ەكەلٸپ بەرەتٸن تاقۋا ەيەل – بۇل «جاسىل ٷيدەگٸ» پاتروسينيونىڭ اناسى ەكەنٸنە مەنٸڭ ەبدەن كٶزٸم جەتتٸ. سەنٸڭ كٸتابىم ارقىلى ٶزٸمدٸكٸنە اياق باسۋ ٷشٸن ماعان سەنٸڭ وسى باتىر ەيەل كەيٸپكەرٸڭ تۋرالى قاندايدا بٸر مەلٸمەت كەرەك بولىپ, سەنٸ ٸزدەتتٸردٸم, بٸراق سەن ٶز شارۋالارىڭمەن بۋەنەس-ايرەسكە كەلٸس-كەتٸسپەن جٷردٸڭ. يە, مەنٸڭ ايتقىم كەلگەنٸ: ارامىزداعى ۇقساستىقتارعا قاراماستان, كەيٸپكەرلەردٸ كٸتاپتان كٸتاپقا جىلجىتۋ ارقىلى بٸز بۇل ويىندى وڭاي ويناي الامىز, ەرٸ بۇل سىرت كٶزگە «بۇزۋ» بولىپ كٶرٸنبەيدٸ. شىندىقتى بەينەلەۋدٸڭ تەسٸلٸن تاپقان كٷنٸ, ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, تاريحي ٶزگەشەلٸكتەرٸنە قاراماستان لاتىن امەريكاسىنىڭ كەز كەلگەن ەلٸندە مويىندايتىن بەرٸمٸزگە ورتاق لاتىنامەريكالىق روماندى, ناعىز لاتىنامەريكالىق روماندى جارىققا شىعارعان كٷنٸ ورتاق بٸر دەڭگەيگە جەتەمٸز.
باسى ٶتكەندە جارييالانعان. جالعاسى بار.
ورىس تٸلٸنەن تەرجٸمالاعان ەدٸلبەك دٷيسەنوۆ
https://dalanews.kz/20245
