قازاق قوعامىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت - دەستٷرلەر ۇلتتىڭ رۋحاني تٸرەگٸ بولىپ كەلەدٸ. الايدا كەيبٸر "دەستٷر" دەگەن اتپەن بٷركەمەلەنگەن ەرەكەتتەر بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ زاڭىنا دا, زامان تالابىنا دا سىيمايدى. سونىڭ بٸرٸ - قىز الىپ قاشۋ. بٸرەۋلەر ٷشٸن بۇل - كٶنەدەن قالعان دەستٷر, بٸرەۋلەر ٷشٸن - زورلىقتىڭ, قايعىنىڭ باستاماسى.
قىز الىپ قاشۋ-ەدەبيەتتەگٸ كٶلەڭكەلٸ شىندىق
قىز الىپ قاشۋ تاقىرىبى - ەدەبيەتتە ەرقالاي بەينەلەنگەن. كەي دە ول دەستٷر رەتٸندە كٶرسەتٸلسە, كەي شىعارمالاردا بۇل قۇبىلىس قايعى مەن كٷرەستٸڭ, زورلىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە اشىلادى.
كلاسسيكالىق پروزاداعى بەينەلەر
جازبا ەدەبيەتتە دە قىز الىپ قاشۋ مەسەلەسٸ تٷرلٸ قىرىنان سيپاتتالعان. قازاق قالامگەرلەرٸ بقل قۇبىلىستى كەيدە ەلەۋمەتتٸك سىن رەتٸندە, كەيدە دەستٷرلٸ سانا مەن ٶزگەرمەلٸ قوعام اراسىنداعى كٷرەس رەتٸندە كٶرسەتتٸ.
ٸليياس ەسەنبەرلين - "كٶشپەندٸلەر" تريلوگيياسى
بۇل تاريحي رومان-ەپوپەيادا ەل بيلەۋشٸلەرٸ مەن قاراپايىم حالىق اراسىنداعى قاتىناستار, دەستٷر مەن ساياسات ارالاسقان شىنايى وقيعالار سۋرەتتەلەدٸ. مۇندا قىز الىپ قاشۋ ساياسي ماقساتتا, تٸپتٸ كەك الۋدىڭ قۇرالى رەتٸندە دە قولدانىلاتىن تۇستارى بار. بۇل - الىپ قاشۋدىڭ ماحاببات ەمەس, بيلٸك پەن باسقىنشىلىق قۇرالىنا اينالعانىن كٶرسەتەدٸ.
مۇحتار ەۋەزوۆ - "اباي جولى" ەپوپەياسى
ەۋەزوۆتٸڭ "اباي جولى" رومانىندا قازاق قوعامىنىڭ ٸشكٸ قايشىلىقتارى, سالت-دەستٷر مەن جەكە تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ اراسىنداعى كٷردەلٸ بايلانىس كٶركەم بەينەلەنەدٸ. وندا ەرٸكسٸز نەكە, اتاستىرۋ, قىزدىڭ تاڭداۋ قۇقىعى بولماۋى - جيٸ كٶتەرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. الىپ قاشۋ تٸكەلەي بولماسا دا, ەيەلدٸڭ تاعدىرىنا ٶز ەركٸنەن تىس شەشٸم قابىلدانۋى ٶتكٸر سىنالادى.
قازٸرگٸ تاڭدا قاراپايىم ٶمٸردە دە وسىنداي دەستٷرگە تاپ بولعان ەيەلدەر كٶپ. استانا قالاسىندا تۇراتىن مادينا ك. ايتۋى بويىنشا:
"بۇل جاعداي مەنٸڭ ەسٸمدە ەلٸ تۇر. سول كٷنٸ تاڭەرتەڭ ايالدامادا تۇرعان جەردەن قارا تٷستٸ كٶلٸك جانىمنان كەلٸپ توقتادى. ەكٸ جٸگٸت مەنٸ كٶلٸككە يتەرٸپ كٸرگٸزدٸ. قارسىلاسۋعا شامام كەلمەدٸ. كەيٸن بٸر ٷيگە كەلٸپ توقتادى. ەسٸكتٸڭ الدىنا داستارقان جايىلىپ, ەيەلدەر شاشۋ شاشىپ, مەنٸڭ باسىما اق ورامال جابا باستادى. مەن كەلٸسپەي جاتقان كەزدە ٷلكەن جاستاعى بٸر ەيەل تابالدىرىققا جاتىپ الدى. "مەنٸڭ ٷستٸمنەن اتتاپ ٶتسەڭ, باعىن اشىلمايدى, ساعان تەرٸس باتامدى بەرەمٸن" دەپ مەنٸ كٶندٸرۋگە تىرىستى. بٸراق مەن قايتپاي, قاشىپ كەتتٸم",- دەيدٸ بٸزدٸڭ كەيٸپكەرٸمٸز.
"قاشان تۇرمىسقا شىعاسىڭ?" - مەڭگٸ سۇراق
مەيلٸ ول تابىستى مامان بولسىن, شەتەلدە وقىسىن, عىلىممەن اينالىسسىن, بەرٸبٸر نەزٸك جاندىلارعا قازاق قوعامىندا قويىلاتىن سۇراق بٸرەۋ:
"قاشان تۇرمىسقا شىعاسىڭ?"
ال ەگەر جاسى 25-تەن اسسا, تۋىستار مەن كٶرشٸلەردٸڭ ەڭگٸمەسٸ كٷشەيە تٷسەدٸ. قىزداردى "كەرٸ قىز", "جاسى كەلٸپ قالعان", "قىز بالا جاس كەزٸندە تۇرمىسقا شىعۋى كەرەك" دەپ قىزدىڭ ٶزٸنە دە, وتباسىنا دا رۋحاني اۋىرتپالىق ەكەلەدٸ. نەتيجەسٸندە كەيبٸر قىزدار ٶزٸنٸڭ شىنايى قالاۋىن ەمەس, قوعامنىڭ تالابىن ورىنداۋعا تىرىسادى. وسىدان كەيٸن ەرٸكسٸز, تەك ۋاقىتتان ۇيالىپ جاسالعان نەكەلەر كٶبەيٸپ جاتىر.
قوعامدىق قىسىم كٶبٸنە "ۇلتىمىزدىڭ تەربيەسٸ", "سالت-دەستٷر" دەگەن جەلەۋمەن بٷركەمەلەنەدٸ. الايدا, شىن مەنٸندە بۇل- جەكە ادام قۇقىعىن شەكتەۋ. شىن ۇيات- قىزدىڭ ٶز ٶمٸرٸن سٷرە الماي, قوعامنىڭ ٷمٸتٸن ورىنداۋ ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبەگٸ الىپ-قاشۋ: زورلىق ەشقاشان دەستٷر بولا المايدى
قىز الىپ قاشۋ - تەك ورتا ازيياعا تەن قۇبىلىس ەمەس. بۇۇ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, جىل سايىن ەلەم بويىنشا 15 ميلليوننان استام قىز بالا مەجبٷرلٸ نەكەگە تاپ بولادى. ونىڭ كٶپشٸلٸگٸ- الىپ قاشۋ نەمەسە وتباسىلىق قىسىم ارقىلى جٷزەگە اسادى.
قىرعىزستان
قىز الىپ قاشۋ وقيعالارى جيٸ كەزدەسەتٸن ەلدەردٸڭ بٸرٸ. 2018 جىلى ايزادا كاناتبەكوۆا اتتى قىزدى الىپ قاشىپ, كەيٸن ٶلتٸرٸپ كەتكەن قايعىلى وقيعا قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى.
ەفيوپييا
بٸر كەزدەرٸ قىز الىپ قاشۋ «نورماسى» قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعان ەفيوپييادا 10-13 جاستاعى قىزداردى كٷيەۋگە بەرۋ جيٸ كەزدەسەتٸن. قازٸر بۇل ەرەكەت قاتاڭ تىيىم سالىنعان, بٸراق اۋىلدىق ايماقتاردا ەلٸ دە كەزدەسەدٸ.
ٷندٸستان مەن نەپال
كەيبٸر شتاتتاردا اتا-انالاردىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ٷيلەنۋ - قوعام تاراپىنان قابىلدانبايتىن ەرەكەت. مۇنداي جاعدايدايلاردا جاس جۇپتار زورلىق – زومبىلىققا تاپ بولادى. قىز الىپ قاشۋ- مۇندا دا مەجبٷرلٸ نەكەگە اپاراتىن بٸردەن-بٸر جول رەتٸندە قاراستىرىلادى.
بٸرەۋلەر مۇنى ماحابباتتىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ اقتاعىسى كەلسە, ەندٸ بٸرەۋلەر - ۇلتتىق بولمىستىڭ قالدىعى رەتٸندە باعالايدى. ال شىن مەنٸندە, قىز الىپ قاشۋ - زورلىق- زومبىلىقتىڭ, پسيحولوگييالىق قىسىم مەن ادام قۇقىعىن تاپتاۋدىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. قازٸر بۇل ەرەكەت قازاقستاندا دا, ەلەم ەلدەرٸندە دە قىلمىستىق جازاعا تارتىلاتىن اۋىر قۇقىق بۇزۋشىلىققا اينالدى.
قازاقستاندا قىز الىپ قاشۋ ەرەكەتتەرٸ كٶبٸنە اۋىلدىق جەرلەردە تٸركەلەدٸ. الايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ستاتيستيكانىڭ ناقتى كٶرٸنٸس بەرمەيتٸنٸن ايتادى. سەبەبٸ كٶپ جاعدايدا جەبٸرلەنۋشٸلەر ارىز جازۋدان باس تارتادى نەمەسە وتباسىلىق قىسىمنان قورقادى.
2025 جىلى قازاقستان قىلمىستىق كودەكسٸنە ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ:
بۇرىن جەبٸرلەنۋشٸنٸ ەرٸكتٸ تٷردە بوساتقان ادام جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساتىلاتىن.
ەندٸ بۇل نورما الىنىپ تاستالدى. قىز الىپ قاشقان كەز كەلگەن ادام قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلادى, جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ كەيٸن بوساتىلعانى ەسكەرٸلمەيدٸ.
سونىمەن قاتار, جاڭادان ەنگٸزٸلگەن 125-1-باپ "نەكەگە مەجبٷرلەۋ" - ارقىلى قىلمىستىق ٸس قوزعالاتىن بولادى.
بۇل - قازاقستاندا ەيەلدەردٸڭ جەكە تاڭداۋ ەركٸندٸگٸن قورعاۋ جولىنداعى ماڭىزدى زاڭنامالىق قادام.
