ەر ۇلتتىڭ قالىپتاستىرعان ٶز دەستٷرٸ, ٶز سالتى بولادى. كەي سالتتار – سول ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋىنداعى العى شارتتارىنىڭ بٸرٸ. قازاقتىڭ سان عاسىر بويى قالىپتاستىرعان, بۇزۋعا بولمايتىن دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ – جەتٸ اتاعا تولماي قىز الىسۋعا تىيىم سالۋ. ساننىڭ دا فيلوسوفييالىق ۇعىم بەرەر تۇستارى مول. باتىس ەلدەرٸن دە كٶپ جاعدايدا 13 سانىن جاماندىق شاقىراتىن سان رەتٸندە سەزٸنەدٸ. مٷمكٸن, بۇل دا بٸر ولاردىڭ ۇستانعان جولى بولار. وسى سيياقتى قازاق ۇعىمىنداعى 7 سانى قاسيەتتٸ سان ەسەپتەلەدٸ.
«جەتٸ سانى – ادامزات پەن تابيعات اراسىنداعى بٸرٸزدٸ بايلانىس, ولاردىڭ تەرەڭ تامىرلىعى, ەلەم سەۋلەتٸ (جەتٸ اتا, جەتٸ ۇرپاق, جەتٸ عالام, جەتٸ امال)», – دەپ جازادى «قازاق اتاۋلارى مەن بايلامدارى» دەگەن كٸتاپتا. بۇدان ۇعارىمىز, جەتٸ سانىنىڭ بايلانىستىق قاتىناسىندا تەرەڭ سىر بار ەكەن. بۇل تۋرالى جەنٸبەك حاننىڭ زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ, ارتىنا كەسەك مۇرا قالدىرعان ٶتەيبويداق تٸلەۋقابىلۇلىنىڭ «شيپاگەرلٸك بايان» دەگەن ەڭبەگٸندە حانعا: «...قاندىق ۋىلما, مەرەزدٸك, ميقۇلالىق, الالىق, شالا جارىم سىرقاتتار بولادى. ودان ساقتانۋ ٷشٸن جەتٸ اتادان اسقاندار قىز الىسىپ قۇدالاسپاعى شارت. وتىز, قىرىق اتا ارالاسسا ۇرپاق ساپالى بولماق» دەپ كەڭەس بەرەدٸ. وسى كەڭەستٸ ەستٸگەن جەنٸبەك حان: «ەگەر كٸمدە كٸم جەتٸ اتاعا تولماي تۇرىپ قىز الىسسا, ٶلٸم جازاسى كەسٸلەدٸ», – دەگەن جارلىق شىعارادى. وسى جارلىق كەيٸن كەلە قازاقتىڭ سالتىنا اينالىپ كەتتٸ.
تٸپتٸ, جەتٸ اتاعا تولماي قۇداندالى بولۋ رۋ سٷيەگٸنە تاڭبا باسقانمەن بٸردەي بولىپ سانالاتىن دەرەجەگە جەتتٸ. بۇدان سىرت, قازاقتىڭ ەجەلگٸ نەكە سالتىندا «بٸر انادان سٷت ەمگەن ەكٸ رۋدىڭ بالاسى نەكەلەنۋگە بولمايدى» دەپ شەك قويعان دەگەن دەرەكتەر دە بار. وسىعان بايلانىستى ەكٸ رۋدىڭ بالالارىنىڭ نەكەلەنٸپ قالۋىنان ساقتانۋ ٷشٸن جاقىن رۋلار ارالىق ساقتاپ قونىستانعان ەرٸ ۇرپاق ساپالى بولسىن دەپ جەتٸ ٶزەننٸڭ نەمەسە جەتٸ بەلدٸڭ ار جاعىنان, اۋىلى الىس, قونىسى شالعاي رۋلاردان قىز الىساتىن بولعان. وسى تۋرالى بٸر اڭىزدا تەزەك تەرٸپ جٷرگەن ەيەل ٷيدە قالعان بالاسىن ەمٸزەتٸن ۋاعى بولعاندا, الىستاپ كەتكەن جەرٸنەن ٷيٸنە جەتكەنشە ومىراۋىنان سٷت اعىپ كەتەدٸ دە شاراسىز ٶزەنگە ومىراۋىن ساۋعان ەكەن. سودان اۋىل ادامدارى ەلگٸ ٶزەننەن سۋ الماي, جەتٸ ٶزەن اتتاپ بارىپ سۋ الاتىن بولىپتى. وسى تۋرالى قازاق حالقىندا «جەتٸ اۋناعان سۋ تازا» دەگەن ماقال دا بار. مٸنە, بۇلاردان قازاق حالقىنىڭ ٷيلەنٸپ, وتاۋ قۇرۋعا دەگەن ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٶرۋگە بولادى (مٷمكٸن, ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ ابىلعا قابىلمەن بٸرگە تۋعان قىزدى, قابىلعا ابىلمەن بٸرگە تۋعان قىزدى ٷيلەندٸرۋٸ دە وسى زاڭدىلىقتان بولار).
فرانتسۋز گەوگرافى ەليزە رەكليۋ: «بٷكٸل ەۋروپالىق رەسەيدٸڭ كٶلەمٸندەي جەردٸ ەدٸل جاعالاۋىنان تارىم القابىنا دەيٸن, ەمۋدارييانىڭ اياعىنان ەرتٸسكە دەيٸنگٸ ٶڭٸردٸ الىپ جاتقان قازاق ۇلتىن بٶگدە ەسەرلەرگە ۇشىراماعان ەڭ تازا تٷرٸك نەسٸلٸنە جاتقىزۋعا بولادى. ولار جاقىننان قىز الىسپايتىن ەگزوگاميستەرگە جاتادى», – دەپ جازسا, 1736 جىلى كٸشٸ جٷز ەبٸلقايىردىڭ ۇلىسىندا بولعان اعىلشىن سۋرەتشٸسٸ كەستل دجون: «مۇندا جٷرگەنٸمە سانداعان ايدىڭ جٷزٸ بولدى. قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) تٷر-تۇلعاسى مەن دەنساۋلىعى ٶتە كٷشتٸ. بۇعان قوسا ايتارىم, وسى ساپارىمدا بۇلاردىڭ اراسىنان بٸردە-بٸر مٷگەدەك پەن اۋرۋ ادامداردى ۇشىراتا المادىم. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ, قىرعىزداردىڭ (قازاقتاردىڭ) جىلقىمەن ەتەنە بايلانىسىندا جاتقان تەرٸزدٸ», – دەگەن.
ەليزە رەكليۋ قازاقتاردىڭ جاقىنىنان قىز الىسپايتىنىن اشىق جازسا, ال كەستل دجون اۋرۋدىڭ تىم ازدىعىن جىلقىمەن ەتەنە بولعاندىعىنان دەپ كٷمەندانا شەشٸم جاسايدى. جىلقىنىڭ دا پايداسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى, دەسە دە بۇنداعى دەنساۋلىقتىڭ كٷشتٸ بولۋى تاعى سول قان تازالىعىندا جاتقانى بەلگٸلٸ جايت.
قازاقتىڭ عۇلاما اقىنى شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ «قالقامان – مامىر» داستانىندا دا جەتٸ اتاعا تولماي ٷيلەنبەكشٸ بولعان قوس عاشىق قالقامان مەن مامىرعا بەرٸلگەن اۋىر جازا سٶز بولادى. اۋىر جازانى اتقارۋشى – مەمبەتاي بايدىڭ قولباسشىسى, باتىر كٶكەناي. ەرينە, ادامدىق مەيٸرٸمدٸلٸكپەن قاراساق, كٶكەنايدىڭ ٷكٸمٸ شەكتەن شىققان قاتىگەزدٸك ەكەنٸ اقيقات. بٸراق, جوعارىداعى جاعدايلاردى ەسكەرسەك, كٶكەناي باتىر ۇلت, تٸپتٸ, ادامزات ٷشٸن ٷلكەن ەرلٸك جاساپ وتىر. ەگەر قالقامان مەن مامىردى ٷيلەندٸرسە, ودان كەيٸنگٸ جاستاردىڭ دا سولاي جالعاسا بەرۋٸن توسۋ مٷمكٸندٸگٸ از بولار ەدٸ. ادامنىڭ ەمەس, مالدىڭ دا تازالىعىنا ەرەكشە مەن بەرەتٸن قازاق ۇرپاقتارىنىڭ ساۋ دەنەلٸ بولۋىن باستى كٶزدە ۇستاعانى بەلگٸلٸ جايت. داستانداعى ۋاقيعا جەلٸسٸنە سٷيەنسەك, قالقامان مەن مامىردىڭ ٷش-تٶرت اتا عانا ارالاعان جاقىن جاندار ەكەنٸن كٶرەمٸز. داستاندا بۇل تۋىستىق:
ەنەت باباڭ – ارعىننىڭ ەل اعاسى,
ەرٸ بي, ەرٸ موللا, عۇلاماسى.
ورتا جٷزگە ٷلگٸ ايتقان ەدٸل ەكەن,
سول كەزدە توقسان بەسكە كەلگەن جاسى.
كٸشٸك دەگەن – باباڭنىڭ ٶز اتاسى,
مەمبەتەي ول – كٸشٸكتٸڭ بٸر اعاسى.
مەمبەت سوپى, كٸشٸكتٸڭ شەشەسٸ بٸر,
قاتاعان تۇرسىن حاننىڭ حانشاسى.
بٸزدٸڭ جەتٸنشٸ اتامىز ەيتەك دەگەن,
باباڭنىڭ بٸر تۋىسقان ٸنٸسٸ ەكەن.
ەيتەكتٸڭ بەيبٸشەدەن جالعىزى – ولجاي,
توقالىنان بايبٶرٸ قالقامانمەن, – دەپ جازىلادى.
جىرداعى ٸز بويىنشا جاقىندىقتى قۋساق كٸشٸك ارعىننىڭ سول كەزدەگٸ ەلگە ۇيتقى بوپ وتىرعان ەنەت باباڭنىڭ ەكەسٸنٸڭ ەكەسٸ بولۋى مٷمكٸن. جىرداعا «كٸشٸك دەگەن – باباڭنىڭ ٶز اتاسى» دەلٸنەدٸ.
قازاقتىڭ جەتٸ اتاسىنىڭ توپتاستىرىلۋى بىلاي: بالا ~ ەكە ~ اتا ~ ٷلكەن اتا ~ بابا ~ تٷپ اتا ~ تەك اتا. ال مەمبەتەي باي كٸشٸكتٸڭ اعاسى. سوندا ەنەت باباڭ مەمبەتەيدٸڭ دە نەمەرە بالاسى سيياقتى بولىپ كەلەدٸ. ال قالقاماننىڭ ەكەسٸ ەيتەك – ەنەت بابانىڭ ٸنٸسٸ. دەمەك, ەيتەكتە مەمبەتەيگە نەمەرە بالا سيياقتى جاقىن بولدى دەگەن سٶز.
جىرداعى جەلٸ بويىنشا وسىلاي جٸكتەپ, قالقامان مەن مامىردىڭ جاسىن ەمەس, قازاقي جولىن قۋساق, مامىر قالقاماننىڭ ٷلكەن اناسى بولىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, مامىردىڭ جولى ەنەت باباڭنىڭ ەكەسٸمەن تەڭ تۇر. ال قازاقي ۇعىمدا اناسىن بالاسى الۋ دەگەن ٶلٸممەن بارابار ۇعىم. قالاي ەكەنٸن كٸم بٸلسٸن, قازاق اۋىز ەدەبيەتٸندە كٶپ كەزدەسەتٸن جايت بايلاردىڭ ياكي پاتشالاردىڭ ۇلى جوق بوپ سۋرەتتەلەدٸ. داستانداعى مەمبەتەي بايدىڭ دا ۇلى جوق, تەك كٸندٸگٸنەن جالعىز قىز مامىر عانا. سوندىقتان دا, مامىردى ەسكٸ سالت بويىنشا بەسٸك قۇدا دەگٸزٸپ ەشكٸممەن اتاستىرماعان. ۇلشا كيٸندٸرٸپ ٶسٸرگەن. بۇل ۋاقىتشا بولسا دا ەكەنٸڭ ٶز كٶڭٸلٸن جٷدەتپەۋ ٷشٸن ٸستەگەن ٸسٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالماق.
داستاندا بۇل تۇس بىلاي بەرٸلەدٸ:
سول بايدىڭ ون بەس جاسار قىزى – مامىر
ەرٸ سۇلۋ, ەرٸ ەستٸ, ەركەكشورا.
ونان باسقا بالا جوق ەلگٸ بايدا,
ونى قىز دەپ ەش ادام ايتۋ قايدا.
بايدىڭ كٶڭلٸ جابىرقاپ قالاما دەپ,
جۇرت جٷردٸ قۇدا بولام دەي الاماي دا, – دەپ سۋرەتتەلەدٸ.
ەكەسٸنٸڭ كٶڭٸل قالاۋى بويىنشا قولىنا قۇرىق الىپ جىلقى باعىپ جٷرگەن مامىرعا جىلقىشى قالقامان ٶز ىنتىقتىعىن بٸلدٸرەدٸ. قالقامان تالابىنا تاباندا جاۋاپ بەرمەگەنٸمەن, ەندٸگٸ جەردە مامىر ۇلشا جٷرۋٸن قويىپ, قىزدارشا كيٸنەدٸ. بۇل ارالىقتا مامىرعا دا باسقا بٸرەۋ قۇدالىق تٷسٸپ ٷلگٸرەدٸ. ٶزٸنە باسقا بٸرەۋدٸڭ قۇدالىق تٷسكەنٸن سەزگەن مامىر قالقامانعا بولعان جايدى ايتىپ, ەكەۋٸ ۋەدەلٸ جەردە كەزدەسەدٸ. جٷرەكتٸڭ قالاۋىمەن جاقىندىقتى ۇمىت قالدىرعان قالقامان مامىردى الىپ قاشپاقشى بولادى. وسى كەزدە مامىر قالقامانعا:
قىز العان جوق جاقىننان توبىقتى ەزٸر,
ٶلتٸرەم دەپ جٷرمەسٸن بٸزدٸ قازىر.
ٶزٸمدٸ اياپ تۇرعام جوق, سەنٸ ايايمىن,
سەن ساۋ بولساڭ, بولار ەم مەن-اق نەزٸر, – دەپ, دەل ەكەۋٸنە دەيٸن ارعىننىڭ ٸشٸندەگٸ كٸشٸ رۋ توبىقتىنىڭ قىز الىسپاعانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. بٸراق, سونى بٸلە تۇرا قالقامانعا ەرٸپ قاشۋى, تٸپتٸ, ەبەستٸك, ۇياتتى ٸس. بۇنىڭ سوڭى ٶزٸنٸڭ ٶلٸمٸمەن, قالقاماننىڭ ەلدەن كەتۋٸمەن اقىرلاسادى.
وسى ۋاقيعادان كەيٸن ەنەت باباعا بارعان ولجايعا, ەنەت بابا ٶزٸنٸڭ جامان تٷس كٶرگەنٸن ايتادى. وسى تۇستا كٶكەناي باتىردىڭ مٸنەزٸنٸڭ بٸر وبرازى «بٸتٸمسٸز ٸس كەز بوپ قالار ما ەكەن, كٶكەنايدىڭ مٸنەزٸ قاتاڭ ەدٸ» دەپ اشىلا تٷسەدٸ. قاشاندا باتىردىڭ مٸنەزٸ وسىلاي قاتاڭ بولارى اقيقات. حالىقتىڭ قورعاۋشىسى ٶز نامىسىنا ھەم ۇلت مٷددەسٸنە بايلانىستى مامىردى تٶركٸندەپ كەلگەن كەزٸندە ساداقپەن اتىپ ٶلتٸرەدٸ. ال وسىدان سوڭ ەنەتكە دە كٸسٸ سالىپ, تەنتەگٸڭدٸ ٶلتٸر, بولماسا ەلدەسپەيمٸن دەپ كەسٸم ايتادى. داستانداعى:
كٶكەناي جيدى بارىپ مەمبەتەيدٸ,
«ٶلتٸردٸم تەنتەگٸمدٸ ٶزٸم » دەيدٸ.
باباڭا كٸسٸ سالدى دامىل بەرمەي,
«ول نەگە قالقاماندى ٶلتٸرمەيدٸ?».
جاقىنىم قىزىمدى الدى, ۇنامايمىن,
قورلىققا تارتىپ العان شىدامايمىن.
ەگەر دە قالقاماندى تٸرٸ قويسا,
ەل بولىپ كٸشٸكپەن باس قۇرامايمىن
وللاھي, بٸز كەتەمٸز, قازىر اۋىپ,
مەنەن باسقا تۋىسقان السىن تاۋىپ», – دەپ كٶكەنايدىڭ قاتال ٷكٸمٸن ايتادى. بۇل جەردەگٸ كٶكەنايدىڭ قىلىعى شەكتەن شىققان قانىشەرلٸك ەمەس, قايتا اسا جاۋاپكەرلٸك, باتىرلىق ٸس. داستاننىڭ سوڭى تراگەدييالى اياقتالادى.
1982 جىلى ەدەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ گابريەل گارسييا ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىق» رومانىندا وسى جايت سٶز بولادى. وندا «...نەرەستەنٸ اۋدارىپ, ەتپەتٸنەن سالعان سەتتە عانا ولار بالانىڭ بويىندا باسقا ادامداردا جوق بەلگٸ بارىن بايقاپ قالدى, ەكەۋٸ دە بٸر مەزگٸلدە كٶرمەككە ەڭكەيدٸ. بۇل – توراي قۇيمىشاق ەدٸ. اۋرەليانو دا, امارانتا-ۋرسۋلا دا مۇنى قاپەرلەرٸنە العان جوق. ولار بۋەنديالار ەۋلەتٸندە بولعان حيكايادان دا بەيحابار. ۋرسۋلانىڭ جەتٸ دٷنيەدە جاقىن جۇراعاتپەن قان ارالاستىرماڭدار دەپ زارلاعان ٶسيەتٸ دە ەستەرٸندە جوق...» دەپ جاقىن تۋىس جۇبايلاردان توراي قۇيمىشاق بالا تۋعانىن ايتادى. بۇل ٶتەيبويداق تٸلەۋقابىلۇلىنىڭ زەرتتەۋٸنٸڭ اقيقات ەكەنٸن دەلەلدەسە, مامىردى اتقان كٶكەنايدىڭ قىلىعىن ەرلٸك دەپ باعالاۋعا بولاتىنىن اشىپ كٶرسەتٸپ بەرەدٸ. داستاندا دا اۆتور كٶكەنايدى جامان كٶرسەتەتٸندەي بٸر اۋىز سٶز قوسپاۋىنداعى سىر دا وسىدا جاتقان بولار. ٶتەيبويداق تٸلەۋقابىلۇلىنىڭ «شيپاگەرلٸك بايان» دەگەن كٸتابىندا تٷسٸك تاستاۋدىڭ سەبەبٸ دە قانداستىق ارالاسپالىلىق تۋىنداتقان شالا جارىمدىلىق تۋىلىسى قوزعىنداۋىنان بولاتىنى ەرٸ تۋعان بالادا قاندى ۋىلمادان ٶلەتٸنٸ جازىلعان. سودان دا بولار, ساحارا فيلوسوفى قازاق «جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن جەتٸمدٸكتٸڭ بەلگٸسٸ» دەپ, بالا ەس بٸلٸپ كەلە جاتقاندا-اق جەتٸ اتاسىن جاتتاتقىزعان. بۇل رۋعا بٶلٸنۋشٸلٸك ەمەس, ۇلتتى تازا ساقتاۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى. دەل وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, كٶكەنايدىڭ جەبەسٸ ۇلت ٷشٸن اتىلعان جەبە ەكەنٸن بٸلەسٸڭ ەرٸ ەرلٸگٸ ەركٸمنٸڭ ەسٸندە جٷرۋٸ شارت دەپ تٷيسٸنەسٸڭ.
قۋانەلٸ الماسبەكۇلى
