(ارحەولوگ كٷندەلٸگٸنەن)
ول كٷندەر مەنٸڭ جادىمدا مەڭگٸلٸككە ساقتالىپ قالعان. 1992 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارى. كەزەكتٸ ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسييا قۇرامىندا قازٸرگٸ قحر شۇار ٶلكەسٸنٸڭ تۇرفان شۇراتىنىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىنداعى قاراشاحارعا تاياۋ ارگيبۋلاق اڭعارىندا, سۋباشى دەگەن جەردە قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتتٸك. وندا مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار ٸرٸ تاس جول ماگيسترالٸ سالىنىپ جاتقان. سول قۇرلىس تٷسەتٸن جول بويىندا بٸرسىپىرا كٶنە مەدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸ نىسانى ساقتالعان. سول نىسانداردىڭ بٸرنەشەۋٸندە بٸزدٸڭ ەكسپەديتسييا قۇتقارۋ سيپاتىنداعى قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ.
قازبا جۇمىسى كەزٸندە ايقىندالعانىنداي, بٸزدٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ زەرتتەۋگە العان نىسانىمىز حٸح عاسىردىڭ 60-70-شٸ جىلدارى تسين يمپەريياسىنىڭ اتاقتى ەسكەري قولباسشىسى, گانسۋ پروۆينتسيياسىنىڭ گۋبەرناتورى, گەنەرال تسزو تسزۋنتاننىڭ يەتتيشاحار (شىنجاڭ دەپ اتالماي تۇرعان كەزدەگٸ شىعىس تٷركٸستان, ياعني قاشعارييا, شىنجاڭ اتاۋى 1884-شٸ جىلى بەرٸلدٸ – س.س.) حانى ياقۇپبەك ارميياسىمەن سوعىسقان كەزدەگٸ بٸر ەسكەري كازارماسىنىڭ ەسكٸ جۇرتى بولىپ شىقتى. قازبا كەزٸندە ەسكٸ جۇرتتان قارۋ-جاراقتىڭ, تۇرمىستىق زاتتاردىڭ, كيٸم-كەشەكتٸڭ, اپيىن شەگەتٸن قورقوردىڭ جەنە ت.ب زاتتاردىڭ قالدىقتارى, سونداي-اق قىتايشا, ۇيعىرشا-شاعاتايشا قاعازعا جازىلعان حاتتاردىڭ جىرتىق جۇرناقتارى كٶپ تابىلدى.تاسقا بەدٸزدەلگەن قىتايشا ەسكەرتكٸش تاقتا دا تابىلدى. ەرينە, بۇلار بٸر ەل تاريحىنىڭ تاريحي تاعدىرىنىڭ شەشۋشٸ كەزەڭٸن سيپاتتاپ بەرەتٸن قۇندى زاتتاي ايعاقتار ەكەنٸ داۋسىز. ارحەولوگ-تاريحشى رەتٸندە مەنٸ دە قاتتى قىزىقتىردى. الايدا....مەنٸ ودان دا ارمان قاتتى قىزىقتىرار جايت, كٷندٸز ويىمدى, تٷندە ۇيقىمدى بٶلٸپ, مازالاي بەرگەن جاعداي ول بولمادى. ول نە دەسەڭٸز, تەۋەلسٸزدٸك العانىنا جارتى جىل دا بولماعان قازاقستانداعى جاعدايلار, جاڭالىقتار ەدٸ. كٸشكەنتاي راديوقابىلداعىشىمدى كٷندٸز قولىمنان, تٷندە قوينىمنان تاستامايمىن. سول كٷندەرٸ «قازاق راديوسى», «ازاتتىق», «امەريكا داۋىسىنىڭ» جەنە ت.ب. راديولاردىڭ قازاقستان تۋرالى جاڭالىقتارى مەن ارناۋلى حابارلارى ەلٸ قۇلاعىمنان كەتپەيدٸ.
(ارحەولوگ كٷندەلٸگٸنەن ٷزٸندٸ): ... «بٷگٸن كٷللٸ الاش ٷشٸن ەڭ بٸر ەرەكشە مەنٸ بار ۇلى كٷن بولعان ەكەن. «قازاق راديوسىنىڭ» بٷگٸنگٸ كەشكٸلٸك حابارلارىنا (1992-شٸ جىل 5-شٸ ماۋسىم) قاراعاندا, بٷگٸن قازاق پارلامەنتٸندە قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش ەلدٸك نىشاندارى-مەملەكەتتٸك تۋى, ەلتاڭباسى, ەلدٸك ەنۇرانى قابىلدانعان. مەملەكەتتٸك تۋ كٶك تٷستٸ, وندا التىن كٷننٸڭ بەينەسٸ, كٶكتە سامعاپ بارا جاتقان قىران بٷركٸتتٸڭ بەينەسٸ تٷسٸرٸلگەن. كٶك تٷس - الاش ٷشٸن, جالپى تٷرٸكتٸلدەس جۇرتتار ٷشٸن دە قاسيەتتٸ دە, كيەلٸ تٷس, كٶك تٷرٸك, كٶك اسپان, كٶك تەڭٸرٸ دەگەندەي... ال شۇعىلالى التىن كٷن – ازاتتىقتىڭ, قۇت پەن بەرەكە, باقىت پەن دەۋلەتتٸڭ, جاقسىلىقتىڭ رەمٸزٸ مەن نىشانى, قىران بٷركٸت– بايىرعى باتىر قازاقتىڭ رۋحىنىڭ سيمۆولى, مىقتىلىقتىڭ, كٷشتٸلٸكتٸڭ, باتىرلىقتىڭ نىشانى. مٸنە, ەندٸ الاشتىڭ قاسيەتتٸ كٶك تۋى ٶزگە تەۋەلسٸز ەلدەردٸكٸمەن بٸردەي بۇۇ-نىڭ الدىندا جەلبٸرەپ تۇراتىن بولادى. جاساي بەر, الاش! كٶك اسپانىڭ مەڭگٸلٸك اشىق, كٷنٸڭ ەرقاشان وڭىنان تۋىپ, دامۋدىڭ اسقارىنا قىران قۇستاي تالماي سامعاي بەر!...».
[caption id="attachment_22344" align="alignright" width="375"]
ارحەولوگ س. سۇڭعاتايدىڭ ٶزٸ جوبالاپ سىزعان كٶك تۋى[/caption]
مەن سول تٷنٸ كٶز ٸلمەي تاڭ اتىردىم دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. سول كٷنٸ تاڭ اتپاي, الاڭ-ەلەڭدە سۋباشىنىڭ قۇم بارحاندارىن بٸر ارالاپ شىعىپ, لاگەرگە كەلٸپ, سونداعى قۇم تٶبەشٸككە وتىرىپ, اق قاعازعا تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تۋىنىڭ نوبايىن جوبالاپ سىزىپ شىقتىم. (بٸرٸنشٸ سۋرەتتە). ونى تاڭعى اس كەزٸندە ماقتانىش سەزٸممەن ەرٸپتەستەرٸمە كٶرسەتتٸم. ولار مەنٸ ەرٸپتەس رەتٸندە مە, جوق, ەلدە, شىن نيەتٸمەن بە, بٸلمەدٸم, مٷمكٸن ۇلتتىق سەزٸمٸمدٸ سىيلادى ما, ەيتەۋٸر, قۇتتى بولسىن ايتتى. سوندا بٸر ەرٸپتەسٸم توسىن ساۋال تاستادى: «سوندا قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك تۋى نەگە كٶك تٷستٸ, كٷن مەن قىران بٷركٸت بەينەلٸ بولعان, مىسالى, قحر (چجۋنحۋا جەنمين گۋنحەگو)-نىڭ مەملەكەتتٸك تۋى نارتتاي قىزىل, بەس جۇلدىزدى عوي », – دەپ سۇرادى. مەن وعان قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك تۋىنىڭ سيپاتى مەن مەنٸن جوعارىدا جازعانىمداي ايتىپ تٷسٸندٸردٸم, ال قحر-دىڭ قىزىل تۋى قىتايدا جارتى عاسىرعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىستا تٶگٸلگەن قاننىڭ بوياۋى دەپ بٸزگە باستاۋىش مەكتەپتەن ٷيرەتكەن جوق پا?»– دەگەنٸم بار. سوندا ىمعا دا, دىمعا دا تٷسٸنبەگەن بٸر ەرٸپتەسٸم: «سوندا بٸزدٸڭ قانىمىز قىزىل, قازاقتاردىڭ قانى كٶك تٷستٸ بولعانى ما?» – دەگەنٸ ەسٸمدە. ە...ەەي, ٶزٸ بٸلسٸن.
(ارحەولوگ كٷندەلٸگٸنەن ٷزٸندٸ): ... «فيلوسوف-اكادەميك, جوعارى كەڭەس دەپۋتاتى جابايحان ەبدٸلدين «قازاق راديوسىندا» بٷي دەدٸ: "جالپى, ەر نەرسەنٸڭ لوگيكاسى بولادى. قازاقستاندا انا تٸل, مىنا تٸل, ەكٸ تٸل, ٷش تٸل مەملەتتٸك بولادى دەگەن ەش تيياناقسىز, تيٸمسٸز پٸكٸر, بٸزدە قازاق مەملەكەتٸ عانا بار, وندا ەشبٸر ٶزگە ۇلتتىڭ اۆتونوميياسى بولماۋعا تيٸس, ونداي پروۆاسى دا جوق, قازاقستان – قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتٸ, بٸز كونستيتۋتسييامىزعا قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتٸ قازاق بولۋعا تيٸس, ونىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ قازاق تٸلٸ بولۋعا تيٸس دەپ جازساق, ونىڭ دەموكراتيياعا نۇقسان كەلتٸرەتٸن جٶنٸ جوق...(«قازاق راديوسى» 1992-شٸ جىل 5-شٸ ماۋسىم)".
سۋباشى – ەجەلگٸ ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بٸر تارماعى ٶتەتٸن اسا ماڭىزدى جول ٶتپە. تۇرفاننان قاشقارعا, ودان ارى فەرعاناعا باراتىن كٶنە ساۋدا كەرۋەنٸ مەن جورىقشى جاساۋىل قوسىنى ٶتەتٸن بٸردەن-بٸر جول وسى. حان يمپەريياسىنىڭ ەلشٸسٸ چجان تسيان (ب.ز.د. ٸٸ عاسىر) جورىعى, تان يمپەريياسىنىڭ اتلاح (تاراز) شايقاسىنا قول باستاپ كەلگەن گەنەرالى گاو سيانچجيدٸڭ جاساعى, بۋددانىڭ تاقۋا موناحى سيۋان تسزاننىڭ كەرۋەنٸ, عىلىم مەن بٸلٸمدٸ, ٸزگٸلٸك پەن يماني دٸندٸ ۋاعىزداعان عۇلامالار كۋماراجيۋا, سىنكۋسەلي تۋتىن دا, ماحمۇت قاشقاري دا, ەيگٸلٸ ارحەولوگ سۆەن گەدين دە وسى جولدان ٶتكەن. ال بٸز حٸح عاسىردىڭ سوڭىنداعى يەتتيشاحار حانى ياقۇپبەك پەن دٷنگەن كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ قولباسشىسى بەي يانحۋ قوسىنىن جازالاۋشى تسزو تسزۋنتان جاساقتارىنىڭ قانتٶگٸس سوعىستارىنان قالعان جەدٸگەرلەردٸ زەرتتەپ جٷرمٸز.
بٸر كٷنٸ ەرٸپتەسٸم لي تسزيۋن ەكەۋٸمٸز اڭعاردىڭ سولتٷستٸك جاعىنداعى جوتانىڭ بٸر الاڭقايىندا ورنالاسقان ەسكٸ وبانى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن قازبا جۇمىسىن جٷرگٸزە باستادىق. قىزىعۋشىلىعىمىزدىڭ سەبەبٸ, وبانىڭ سىرتى تٶرت بۇرىشتى ەتٸلٸپ تاسپەن قورشالعان ەكەن, سىرتقى نوبايى كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ جەرلەۋ ەسكەرتكٸشٸنە ۇقسايدى.
(ارحەولوگ كٷندەلٸگٸنەن ٷزٸندٸ): ... «...كٷن شىجىپ, قايناپ تۇر. لي تسزيۋن ەكەۋمٸز كٷنقاعار شاتىردىڭ استىندا كەڭەسٸپ وتىردىق. ساعات 11-گە تاياۋ شاقتا كەنەت بٷكٸل تاۋ مەن جوتا دٸرٸلدەپ, تەڭسەلٸپ كەتتٸ. جەر سٸلكٸنٸسٸ بولدى. سٸلكٸنٸس شيرەك مينۋتقا دەيٸن سوزىلدى. لاگەرٸمٸز ورنالاسقان ساي جاقتاعى بيٸك جارلار وپىرىلىپ قۇلاپ, شاڭ اسپانعا كٶتەرٸلدٸ. امان-ەسەنبٸز, زارداپ شەككەن جوقپىز. كەشكە تامان ەرٸپتەستەرٸمٸز بەرٸمٸز راديوقابىلداعىشىمىزدى قوستىق. پەكين راديوسى دا, ٷرٸمشٸ راديوسى دا تىم-تىرىس, وسىنداي زور جەر سٸلكٸنٸسٸ تۋرالى ەش حابار تاراتپادى. تٷندە مەن «قازاق راديوسى», «ازاتتىق», «امەريكا داۋىسى» جەنە ت.ب. راديولاردى قوسىپ تىڭدادىم. بەرٸ بەلگٸلٸ بولدى. راديو حابارى: كەشە قىتايدىڭ باتىسىنداعى لوبنور پوليگونىندا ٸرٸ يادرولىق جارىلىس سىناعى ٶتتٸ. شۆەيتسارييا قورعانىس مەكەمەسٸنٸڭ بەرگەن مەلٸمەتٸنشە, جارىلىستىڭ قۋاتى 1000 كيلو-توننا بولعان. بۇعان دەيٸن اقش پەن بۇرىنعى سوۆەت وداعىنداعى يادرولىق جارىلىستاردىڭ قۋاتى 150 كيلو-توننادان اسپاعان....ەرتەسٸندە مەن فرانتسييا حالىقارالىق راديوسىنىڭ قىتاي تٸلٸندەگٸ حابارلارىن تىڭدادىم. وندا بٷگٸن قحر-دىڭ سىرتقى ٸستەر مينسترلٸگٸ كەشە شىنجاڭ ٶلكەسٸندەگٸ لوبنور پوليگونىندا يادرولىق سىناق جٷرگٸزگەندٸگٸن مويىندادى, جارىلىس اۋماعىندا جارىلىستىڭ تۋدىرعان جەر بەتٸندەگٸ سٸلكٸنٸس دەرەجەسٸ 7.5 بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸنە بارابار بولدى, بۇل قىتايدىڭ 1976 جىلدان بەرگٸ جٷرگٸزگەن ەڭ ٸرٸ يادرولىق سىناعى بولدى. اقش ٷكٸمەتٸ بۇل تۋرالى ەرەكشە ٶكٸنٸش جەنە نارازىلىق بٸلدٸردٸ. بۇل جولعى جارىلىس شۆەيتسارييا باقىلاۋشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, 1945-شٸ جىلعى اقش-تىڭ حيروسيماعا تاستاعان يادرولىق بومباسىنىڭ قۋاتىنان ەلۋ ەسە كٷشتٸ ەكەن... ». مەنٸڭ توپشىلاۋىمشا, بٸز ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ جاتقان سۋباشى گەوگرافييالىق كورديناتى مٷلدەم قۇپييا ساقتالاتىن لوبنور پوليگونىنا (ما لان كەشەنٸ دەپ تە اتالادى) 150-200 كم كەلەتٸن جەردە ورنالاسقان.
راديو حابارى بويىنشا, سول كەزدە قازاق ٷكٸمەتٸ دە ٶز ەلٸنٸڭ ٸرگەسٸندە وسىنشاما جويقىن يادرولىق جارىلىس جاساعانى ٷشٸن قحر ٷكٸمەتٸنە نارازىلىق پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەن. قازاقستاننىڭ «نەۆادا-سەمەي» انتييادرولىق قوزعالىسى دا, «اتتان» قوزعالىسى دا نارازىلىق اكتسييالارىن ٶتكٸزٸپ, قازاق-قىتاي شەكاراسىنداعى قورعاس ٶتكەلٸنە دەيٸن ەرەۋٸل جاساپ بارعانىن بٸلدٸك. تاعى دا سول مامىر ايىندا قازاق ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ اقش-قا رەسمي ساپارمەن باردى. ٶزٸندە سوۆەت وداعىنان مۇراعا قالعان اسا قۋاتتى يادرولىق ارسەنالى بولا تۇرا, ونىڭ زۇلمات زاردابىن ەبدەن تارتقان حالىقتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە, بەيبٸتشٸلٸكتٸ سٷيگٸش ۇلى قازاق ەلٸنٸڭ باسشىسى رەتٸندە, ەلەمدەگٸ ٸرٸ يادرولىق دەرجاۆا ەلدەردٸڭ بەيبٸتشٸلٸك كەلٸسٸمشارتى نەگٸزٸندە وسىناۋ زۇلمات قارۋدان ٶزٸنٸڭ جەنە ەلٸنٸڭ ٶز ەركٸمەن بٸرجولاتا باس تارتاتىنىن جارييالادى. قىتاي ٷكٸمەتٸ دە بۇل جولعى جويقىن جارىلىستىڭ بەلگٸلٸ جاعداياتتارعا بايلانىستى ٶتكەنٸن, ەشبٸر ەلگە سەس كٶرسەتپەيتٸنٸن قىنجىلىسپەن مەلٸمدەدٸ, ەرٸ يادرولىق جارىلىستارعا ۇزاق مەرزٸمگە توقتاي تۇرۋعا رەسمي موراتوريي جارييالادى.
سۋباشى ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسى وسىناۋ ەكٸ ٸرٸ وقيعامەن مەنٸڭ ەسٸمدە قالدى. بٸرەۋٸ ەرەكشە قۋانتسا, ەندٸ بٸرٸ جانىڭدا ٷرەي تۋعىزدى. بٸرەۋٸ جٷرەكتٸ ەلجٸرەتتٸ, بٸرەۋٸ جٷرەكتٸ قوبالجىتتى. تەۋبا, 1993-شٸ جىلى قازاقستانعا ورالىپ, كٶك تۋدىڭ جەلبٸرەگەنٸن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاپ, جالاۋلاتىپ سٷيٸپ-سٷيسٸنٸپ, جٷرەك بٸر ۇلى جۇبانىشىن تاپتى. تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قۇتتى بولسىن, باياندى بولسىن!
ساعىنتاي سۇڭعاتاي, تاريحشى
