Abai.kz سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا قوعام قايراتكەرٸ مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وسى تۋراسىنداعى وي-پٸكٸرٸمەن بٶلٸسٸپتٸ. ول نە دەيدٸ?
– مەملەكەت باسشىسى 2050 ستراتەگيياسىن جارييالاعان كەزدە:
«2025 جىلى قازاقستان حالقى تٷگەل مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەيدٸ. ەكٸنشٸدەن, بٸز لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشەمٸز, ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان قازاق ەلٸ دەپ اتالادى»,- دەدٸ.
2025-ٸنشٸ جىلعا دەيٸن 8 جىل قالدى. دەگەنمەن پرەزيدەنت «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ تۋرالى ٷكٸمەتكە تاپسىرما بەردٸ. لاتىن بٸز بٸلمەيتٸن ەلٸپبي ەمەس. بۇرىن قولداندىق. مىسالى, مەن مەكتەپكە باراردان ەكٸ جىل بۇرىن كيريلل ەلٸپبيٸ ەنگٸزٸلدٸ. بٸراق بۇرىنعى ەڭبەكتەردٸ تٶتە جازۋدا, لاتىندا ٶزٸمٸزشە وقىپ جٷردٸك.
ەلٸ ەسٸمدە, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن كٶپ كەشٸكپەي تٸل ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەبدۋەلي قايداروۆ اعامىز باستاعان بٸرنەشە تٸل ماماندارى كەلدٸ. «تەۋەلسٸزدٸك الدىق. قۇلدىقتان قۇتىلامىز دەسەك, كيريلليتساعا بايلانباي, لاتىنعا كٶشۋٸمٸز كەرەك»,- دەستٸ ولار.
جاسىراتىن نەسٸ بار, ەبدەن شەكەمٸزگە تيگەننەن وسىدان قۇتىلساق پەلەدەن قۇتىلامىز دەگەندەي سول يدەيانى جاقتادىم. ەلٸپپە جاساۋعا تاپسىرما بەردٸم. ارادا قانشا ۋاقىت ٶتكەنٸن بٸلمەدٸم, بٸر كٷنٸ ەبدۋەلي اعا ەلٸپبيدٸ الىپ كەلدٸ. بٸردەن ەلباسىنا كٸرگٸزدٸك.
نۇرەكەڭ ونى قولىنا الىپ قاراپ وتىرىپ: «بەرٸ دۇرىس! بٸراق بۇعان اسىقپاڭدار. ۋاقىتى كەلەدٸ»,- دەپ ايتتى.
ول 1992 جىل بولاتىن. ەندٸ مٸنە, ارادا شيرەك عاسىر ٶتكەندە جارييالاپ وتىر. الدىڭعى جىلى بۇۇ-نىڭ بيٸك مٸنبەسٸنەن قازاق تٸلٸندە سٶز سٶيلەدٸ. سونىڭ بەرٸ دايىندىق ەكەن.
قولدايمىن...
بٸز لاتىنعا كٶشۋٸمٸز كەرەك. بۇل بٸراق قازاقتىڭ كەشەگٸ كٶكتەمدە جايلاۋعا كٶشٸپ, كٷزدە كيٸز ٷيٸن جيناپ, قايتا قىستاۋعا كٶشەتٸندەي نەرسە ەمەس. تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل – ۇلتتىڭ كەلەشەگٸ. ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى وسىنىڭ ٸشٸندە تۇر.
قازاقتا «اسىققان شايتاننىڭ ٸسٸ» دەگەن ماقال بار. بۇعان اسىقپاۋىمىز كەرەك. ەلگٸ ديگراف دەگەن بار. 8 ەرٸپتٸڭ مەسەلەسٸنە ۋاقىت قاجەت. حالىقتىڭ كٷمەندانىپ وتىرعانى دا وسى نەرسە دەپ ويلايمىن. كٶز ٷيرەنگەنشە قيىن بولۋى مٷمكٸن. جۇرت قازٸر قابىلداسا, جازىپ كەتەدٸ. الايدا تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل ەلٸپبي دٷنيە جٷزٸندەگٸ ەڭ باي تٸل – قازاق تٸلٸنٸڭ كەلەشەگٸنە قانداي ىقپال جاسايدى. وسىنى ويلاۋىمىز كەرەك.
انا تٸلٸمٸزگە نۇقسان كەلتٸرمەۋٸمٸز كەرەك.
تٸل ەدەبيەت ەمەس. تٸل ماتەماتيكا سيياقتى ناقتى عىلىم.
ٶزٸنٸڭ دامۋ زاڭدىلىقتارى (ايتىلۋى, جازىلۋى) بار. وسى زاڭدىلىقتاردى بۇزىپ, تٸلٸمٸزگە قييانات جاساۋعا قاقىمىز جوق.
بٸزدٸڭ قوعامدا بٸر جامان ەدەت قالىپتاستى.
ەلباسىنىڭ اۋزىنان بٸر سٶز شىقسا, جۇرتتىڭ بەرٸ سوعان ٷن قوسىپ, دانىشپان بولا قالادى.
دەپۋتاتتار دا تٷگەلدەي جامىراسىپ سٶيلەيدٸ. كٸم بولسا سول ماقالا جازادى. ەي, ول جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ ٶرەسٸ جەتەتٸن مەسەلە ەمەس قوي! بۇل – بيٸك ۇلتتىق مەسەلە! ۇلتتىڭ تاعدىرىن شەشەتٸن مەسەلەگە كەلگەندە اسىقپاعان ابزال. شيبٶرٸنٸڭ ارتىنداي جان-جاقتان شۋلاۋدىڭ كەرەگٸ جوق. سايىپ كەلگەندە, بۇل لينگۆيستەر شەشەتٸن مەسەلە. مۇنىڭ تاعدىرىن سولارعا سەنٸپ تاپسىرىپ, ارىنا سالعان جٶن. ٶيتكەنٸ قازٸر ەلدٸڭ بەرٸ بەتٸن قالقىپ جاتىر, ەنشەيٸن. تەرەڭدەپ بارا المايدى.
كٶبٸنٸڭ ويى – پرەزيدەنتكە جاعىنۋ.
كٶزگە تٷسٸپ قالعىسى كەلەدٸ. بٸراق شىنتۋايتىنا كەلگەندە بايىبىنا بارمايدى.
تٷنەۋكٷنٸ پارلامەنتتە تانىستىرىلعان ەلٸپبيدٸڭ بٸر داناسى مەن دە بار. ٶتكەندە مىسالدار كەلتٸردٸم. شىڭنىڭ باسى دەگەن سٶزدٸ جازدىم. «ش»-دا ەكٸ دىبىس, «ڭ»-دا ەكٸ دىبىس بار, باسىم اۋىرىپ كەتتٸ. كەزٸندە بٸز كٶرگەن ەلٸپبيدە «ە» ەرپٸ بار بولاتىن. ودان نەگە قاشامىز?
وسى مەسەلەنٸ «نۇر وتاندا» دا تالقىعا سالدىق. ەلٸمحان جٷنٸسباەۆ دەگەن مىقتى فونەتيك مامانىمىز بار. سونداي ماماندارعا سەنۋٸمٸز كەرەك. ەلگٸ جيىندا ەلٸمحان مىنا جەردە وتىر دەدٸ.
ەلٸپبي نۇسقاسىمەن مىسال كەلتٸرٸپ: «ەي, ەلٸمحان سەنٸ كٶزٸم ٷيرەنگەنشە ەيەلٸمحان دەپ, ەلٸبەكتٸ ەيەلٸبەك دەپ وقيمىن. سەنٸڭ ەيەلٸڭ حان, ونىڭ ەيەلٸ بەك»,- دەپ قالجىڭداپ ەدٸم, جۇرت دۋ كٷلدٸ. بۇل مازمۇنداما, شىعارما ەمەس. بۇل – تٸلدٸڭ زاڭى. تٷسٸنە بٸلسەك, بۇل ەلٸپبي كەز-كەلگەنٸمٸزدٸڭ جانىمىز, رۋحىمىز, قۇدٸرەتٸمٸز, سەنەرٸمٸز. وسى ەلٸپبيدٸ دۇرىستاپ جازساق, قازاق تٸلٸ ساقتالىپ قالادى. وسىنى تٷسٸنۋ كەرەك حالىق. ٶز باسىم بوسقا لاعىپ سٶيلەگەندەردٸ جاقتىرمايمىن.
