(ەۋەزحان قودار رۋحىنا ارنالادى)
ول ۇلتىن سٷيە تۇرا, كوسموپوليت بولدى, كوسموپوليت بولا تۇرا, ۇلتىن شەكسٸز سٷيە بٸلدٸ. ونىڭ بۇل تۇعىرلىق دەڭگەيٸن ايقىنداي تٷسەتٸن تاعى بٸر ەڭبەگٸ بار. پوستمودەرنيزم دەسە تٶبە شاشى تٸك تۇراتىن قازاق ەدەبيەتٸنە ول وسى باعىتتىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن تىنىسىن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسىپ باقتى. سەبەبٸ ەۋەزحان ۋاقىتپەن ەركٸن ديالوگ قۇرا الاتىن جاڭاشىل, ٶزگەرٸسشٸل تۇلعا بولدى.
ايتاتىن ساعان سىرىم بۇل,
باستاۋدىڭ مۇزداي سۋىمەن,
جوق بولا كەتسەم جۋىندىر.
ٶرتەنگەن جاندى سۋىندىر.
بٸر جاننىڭ كەۋدەسٸنەن تٶگٸلگەن بۇل ٷزٸك وي ەكٸنشٸ بٸر جاننىڭ كەۋدەسٸندەگٸ ٶمٸر ٷنٸمەن ٷندەسٸپ جاتتى. ونىڭ جانى سۋىندى. بٸراق جەر بەتٸنە تاستاپ كەتكەن ويلارى ارتتاعىلاردىڭ جانىن كٷيدٸرٸپ بارادى. ول ەۋەزحان ويلارى. بۇل قايدان باستاۋ الىپ, قاي جاققا قاراي بەت الدى?
سۇراقتارعا جاۋاپتى ويشىلدى تۋدىرعان ۋاقىتتىڭ استارىنان ٸزدەگەن دۇرىس شىعار. سەكسەنٸنشٸ جىلدارى قازاق ەدەبيەتٸندە, كينوسىندا, جالپى مەدەنيەتتە جاڭا تولقىن شوعىرى قالىپتاسا باستادى. دەل وسى كەزدە جەلتوقسان وقيعاسى دا تاريحقا ەندٸ. بۇل ساياسي- مەدەني قوزعالىستار ميداعى «مەندٸك» سانانىڭ, كەۋدەدەگٸ «كٸمدٸك» سەزٸمنٸڭ ويانۋىنىڭ نەتيجەسٸ بولاتىن. نەتيجەلەردٸڭ نەتيجەسٸ بٸزدٸ ساياسي قۇرىلىمدىق تەۋەلسٸزدٸككە جەتكٸزدٸ. بٸراق بۇل ەلٸ تولىق ويانۋدىڭ باستالماعان ۋاقىتى بولدى. تاريحي, دٸني, يدەولوگييالىق, مەدەني, تٸلدٸك, تٸپتٸ ەلٸپپەلٸك ٶرە قوزعالعان ٶزگەرٸستەر مەن جالپى ادامزاتتىق ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسىندا ەبدەن قايناپ شىققان قازاق ۇلتى ەندٸگٸ جەردە ەلەممەن كٸم رەتٸندە سۇحباتتاسا الادى? تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن تۋىنداعان بۇل سۇراق ەدەبيەتتە ٶز لەبٸن سەزدٸرە باستادى. اسقار سٷلەيمەنوۆ, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, ەمٸرحان بالقىبەك, ديدار امانتاي, ەۋەزحان قودار – «كٸمدٸگٸن» ٸزدەگەن بۇل كٶش اعارتۋشىلىق باعىتتاعى الاشوردانىڭ ٶتە شاشىراڭقى تٷرٸ سيياقتى كٶرٸنە باستادى. وسى تۇلعالاردىڭ ٸشٸندە تامىرىن ٸزدەپ شاق ۇرىپ, كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸنٸڭ كٶز-قۇلاعىمىز ەلٸ جەتە قويماعان تۇڭعيىعىنا سٷڭگي بٸلگەن بٸردەن بٸر ادام ول – ەۋەزحان قودار بولاتىن. ول قازاق ەدەبيەتٸنە ورىس تٸلدٸ ەلەمنەن كەلٸپ قوسىلدى. ول باتىستىڭ كلاسسيكالىق, مودەرنيستٸك ەدەبيەتٸمەن تانىسىپ, ج. دەرريدا, ج. دەليەز باستاعان دەكونسترۋكتسييالىق پوستمودەرنيزم اعىمىمەن سۋسىندادى دا, قازاق تٸلٸندە سٶيلەتتٸ.
بەلگٸسٸزدەۋ باعىتىم دا, جاسىم دا,
كەتۋٸم دە مٷمكٸن مەنٸڭ قۇر جانىم.
پروفەسسور دوۋەلدٸڭ باسىنداي,
مەنٸڭ باسىم قاتەلٸكتٸڭ قۇربانى.
باتىستىڭ مەدەني فيلوسوفييالىق جاۋھارلارىمەن ەبدەن شٶلٸن قاندىرعان ول ەندٸ ٶزٸنٸڭ تٶل سۋسىنىن ٸزدەي باستادى. سٶيتتٸ دە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تەرەڭ زاڭدىلىقتارى مەن تاريحي قۇرىلىمدارىن زەرتتەۋگە كٸرٸستٸ. ول وسى ەدەبي ٸزدەنٸستە جٷرٸپ كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸ, كٶنە تٷركٸ مەدەنيەتٸ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ تٶل مەدەنيەتٸ دەگەن ۇعىمدارعا ٶزٸندٸك جاڭا كٶزقاراس ەكەلدٸ. ول ەلەمگە كەڭ قارادى, ەسٸرە ۇلتشىلدىقتان بيٸك تۇرا بٸلدٸ.
«ەگەر ادامدار عاسىرلار بويى ۇلتتىق تاڭبادان اجىراي الماسا, ول ونىڭ مىقتىلىعىنان ەمەس, ەلسٸزدٸگٸنەن. ٶيتكەنٸ ۇلتقا بٶلٸنۋ, شىعىس پەن باستىسقا بٶلٸنۋدٸڭ ٶزٸ بەلگٸلٸ تاريحي جاعدايدان تۋىنداعان قۇبىلىس, ادامنىڭ ٶز- ٶزٸن ساقتاۋىنىڭ بٸر امالى. بٸراق كوسموپوليت بولۋ ۇلتتىق بولمىستان ايىرىلۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ونى كٷردەلەندٸرۋ, بەلگٸسٸزدٸكتەن قورىقپاۋ, ٶ -ٶزٸڭدٸ توسىن جاعدايدا سىناۋ.»
دەمەك, ول ەشقاشان سىڭارجاقتىلىقتى عىلىمي ەڭبەكتەرٸنە جولاتپاعان. ول ۇلتىن سٷيە تۇرا, كوسموپوليت بولدى, كوسموپوليت بولا تۇرا, ۇلتىن شەكسٸز سٷيە بٸلدٸ. ونىڭ بۇل تۇعىرلىق دەڭگەيٸن ايقىنداي تٷسەتٸن تاعى بٸر ەڭبەگٸ بار. پوستمودەرنيزم دەسە تٶبە شاشى تٸك تۇراتىن قازاق ەدەبيەتٸنە ول وسى باعىتتىڭ مٸنەز-قۇلقى مەن تىنىسىن تٷسٸندٸرۋگە تىرىسىپ باقتى. سەبەبٸ ەۋەزحان ۋاقىتپەن ەركٸن ديالوگ قۇرا الاتىن جاڭاشىل, ٶزگەرٸسشٸل تۇلعا بولدى.
رەنە گەنوننىڭ «وتىرىقشى قابىلدىڭ مالشى ابىلدى ٶلتٸرگەنٸندەي اقىر اياعىندا كٷشتٸ ٶركەنيەت ەلسٸز ٶركەنيەتتٸ ٶزٸنە سٸڭٸرٸپ كەتەدٸ» دەگەن كونتسەپتسيياسىنا ٸشتەي قارسىلىعى ونىڭ بويىندا كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸنە دەگەن اسا زور سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, اقىرى ول ٶركەنيەتتەر تاريحى تاقىرىبىنا دەن قويدى. تەڭٸرشٸلٸك زامانىنداعى كٶنە تٷركٸلٸك مەدەنيەت ونىڭ ەرەكشە ەلەمٸنە اينالدى. سەبەبٸ, ول مٷمكٸن بٸز جوعالتىپ العان بويتۇمارىمىزدى سول بٸر بۇلىڭعىر ۋاقىت ٸشٸنەن تاپقانداي ەدٸ. ەرينە, قازٸردە قوعامدىق تالاس تۋدىراتىن تەڭٸرشٸلدٸك يدەياسىنا قاتىستى ەۋەزحاننىڭ ويلارىنا دا قالايدا بولماسىن ازاماتتىق تۇرعىدان قۇرمەتپەن قاراۋعا تيٸسپٸز دەپ ويلايمىن.
ول بٸر ەڭبەگٸندە قورقىت وبرازى تۋرالى ەرەكشە وي پايىمدايدى. «يسلامعا دەيٸن تٷركٸ حالىقتارىندا ٶلٸم دەگەن قورقىنىش سەزٸمٸ بولماعان. ادام بالاسى ٶلگەننەن كەيٸن ەرۋاققا اينالىپ, بٸزبەن بٸرگە ٶمٸر سٷرۋٸن جالعاستىرادى. دەمەك, ادام مەڭگٸلٸك ٶمٸر سٷرەدٸ. ال, يسلاممەن بٸرگە كەلگەن ٶلٸم, جوق بولۋ تٷسٸنٸگٸنە دەگەن سوڭعى قارسىلىق ەرەكەت قورقىت وبرازى».
ال, ولجان سٷلەيمەنوۆ بٸر سۇحباتىندا «قورقىت باتىپ بارا جاتقان كٷننٸڭ سيمۆولى بولعان» دەيدٸ. وسى ەكٸ كٶزقاراستىڭ تٷكپٸرٸندە بٸر ٷندەستٸك جاتقانى انىق. ەۋەزحاننىڭ جانىن جەپ, مازاسىن العان دا وسى تٷركٸلٸك تٷسٸنٸكتەر, حالىقتىق تامىرىمىزدىڭ تاريح قويناۋىندا جوعالىپ كەتكەن ٸزدەرٸ بولاتىن.
«كٶشپەلٸلەردٸڭ سۋىرىپ سالما سينكرەتيكالىق مەدەنيەتٸ مىسىر پيراميدالارى سيياقتى – اۋا قىسىمى ٶزگەرمەيتٸن, باسقا تٷسكەن قۇبىلىستاردى سول قالپىندا سۋرەتكە تٷسٸرەتٸن, ٶزٸنٸڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەسكە ساقتاۋ دەستٷرٸ مىقتى, باسقا زاماندارعا تەك تٸكەلەي بۋىن الماسۋ ارقىلى عانا جەتەتٸن, اتالىق قوعامدا قالىپتاسقان «مەڭگٸلٸك» يدەياسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ...»
«وتىرىقشىلار ٶزٸنە ۋاقىت كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە قاراسا, كٶشپەلٸلەر ٶزٸن كەڭٸستٸك قاراقشىسىمىز دەپ ەسەپتەدٸ. كەڭٸستٸكتٸ كەڭٸنەن كەشكەندەي, ۋاقىتتان دا ٶتە شىققىسى كەلدٸ. بۇل - جەر مەن كٶكتٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن جەنە كٷن اينالىمىنا نەگٸزدەلگەن مەڭگٸلٸك يدەياسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ ەدٸ».
قورقىت كەزەڭٸنە دەيٸنگٸ «مەڭگٸلٸك» يدەياسى تۋرالى ويلارىن ەۋەزحان وسىلاي ٶربٸتەدٸ. وسى تۇستا بٸر تاماشا سۇراق تۋىندايدى. ال قازٸر بٸز مەملەكەتتٸڭ يدەيا رەتٸندە الىنعان «مەڭگٸلٸك ەل» تٸركەسٸن بويىمىزعا قانشالىقتى سٸڭٸرە الدىق. دەمەك, «مەڭگٸلٸك» يدەياسى كٶكتەن تٷسكەن جوق. تامىرى بار, تاريحي پەلسافالىق تەكتٸك ۇعىم. بٸز تەرەڭ تٷسٸنە الماعاندىقتان دا سانا-سەزٸمٸزگە ەلٸ يدەولوگييالىق قۇرال رەتٸندە قونا قويماعان بۇل ۇعىمدى ەۋەزحاننىڭ انىقتاپ بەرٸپ كەتكەنٸن بٸزدٸڭ قوعام, تٸپتٸ, ەدەبيتە تە ەلٸ بايقاي قويماعان سيياقتى. الاشوردا باستاعان اعارتۋشىلىق ويانۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸ باستالدى. «كٸمدٸگٸن» ٸزدەگەندەر كٶشٸ مەڭگٸلٸككە باعىت الىپ, جولعا شىعىپ كەتتٸك. ەۋەزحاننىڭ رۋحى جول ساپاردا, بٸزدٸ قورعاپ -قولداپ جٷرەتٸنٸنە سەنەمٸن.
مەرەي قوسىن.
