[caption id="attachment_21359" align="alignleft" width="353"]
– جۋىردا جارىق كٶرگەن «لوگوتەراپييا نەمەسە ٶمٸرگە قۇشتارلىق» كٸتابىنا جىلى پٸكٸر بٸلدٸرۋشٸلەر كٶپ. كٸتاپتى جازۋعا نە تٷرتكٸ بولدى?
– ەڭگٸمەگە مىسالدان تٷسەيٸك. جاس جٸگٸت اۋىلدان قالاعا كەلەدٸ. اتا-ەجەسٸ «ۇيات بولادى», «ەدەپتٸ بول», «جامان قىلىق جاساما», «بٸرەۋدٸڭ الا جٸبٸن اتتاما» دەپ دەستٷرلٸ تەربيەنٸ سٸڭٸرەدٸ. بٸراق قالادا ٶمٸر باسقاشا بولىپ كٶرٸنەدٸ. ۇياتىنا جٷگٸنەيٸن دەسە, جۇرت كٷلٸپ قارايدى. قاتارلاستارى «ستارومودنىي», «اپالارسكيي, اتالارسكيي» دەپ كەكەتەدٸ. بٸر جىلداي دارالانىپ, يباسىنا بەرٸك بولىپ جٷرەدٸ. وعان قورشاعان ورتاسى ٶمٸردٸڭ زاڭدىلىعىن باسقاشا تٷسٸندٸرەدٸ. بٸرٸ ٶمٸردٸڭ مەنٸ «راقاتتانۋ, قىدىرۋ, ورالىڭنىڭ بارىندا ويناپ-كٷلۋ» دەپ تەپسٸرلەيدٸ. ەكٸنشٸسٸ «كارەرا جاساۋ, ورتاڭنان وزىپ شىعىپ, مەرتەبەلٸ بولۋ» دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. وسى كەزدە جٸگٸتتٸڭ ساناسىندا قۇندىلىقتار قايشىلىعى ورىن الادى. بەينەبٸر ٶزٸن الدانىپ قالعانداي سەزٸنەدٸ. كٶبٸ پوزيتسيياسىن اۋىستىرادى. دارالىعىن جوعالتىپ, توبىردىڭ ٸشٸنە سٸڭەدٸ. سٶيتٸپ ٶزٸن جوعالتادى. مۇنىڭ ارتى تٷرلٸ تراگەديياعا سوقتىرادى.
ەندٸ پروبلەما قايدان شىقتى دەگەندە قايتادان و باستاعى قۇندىلىقتار قايشىلىعىنا كەلٸپ تٸرەلەمٸز. بارلىعى جٸگٸتتٸڭ ٶمٸر فيلوسوفيياسىن دۇرىس تٷسٸنبەۋٸنەن باستالدى. ۆيكتور فرانكل مەسەلەگە دەل وسى قىرىنان تٷسكەن. ەڭ ەۋەلٸ ار-ۇيات فەنومەنٸن ادامدى ايقىنداۋشى نەگٸزگٸ فاكتور رەتٸندە اكادەمييالىق ورتاعا ەكەلەدٸ. رۋحاني بولمىستى جوققا بالاپ, ار-ۇياتتى شارتتانعان رەفلەكس دەپ تانيتىنداردى رەدۋكتسيونيستەر (ادامعا زات دەپ قاراۋشىلار) دەپ تانيدى. فرانكل 21 جاسىندا رەدۋكتسيونيستەردٸ اكادەمييالىق الاڭدا جەكپە جەككە شاقىرادى. ولارعا مايدان اشادى. رەدۋكتسيونيستەردٸڭ «ورالىڭنىڭ بارىندا وينا دا كٷل» دەگەن كرەدوسىنا ول «ورالىڭنىڭ بارىندا حيكمەت ٸزدە» دەگەن دەۆيزدٸ قارسى قويعان. 15 جىل زەرتتەگەن عىلىمىن ەمپيريكالىق ەدٸستەرمەن دەلەلدەپ, دوكتورلىق ديسەرتاتسيياسىن بٸتە بەرگەندە گيتلەردٸڭ تۇتقىنىنا تٷسەدٸ. ول ەندٸ بٶلەك ەڭگٸمە. بٸزدە دە قازٸر ار-ۇيات فەنومەنٸن جوققا شىعاراتىن رەدۋكتسيونيستٸك قوعام ورنادى. فرانكلدىڭ لوگوتەراپيياسى رەدۋكتسيونيستٸك قوعامدى ەلسٸرەتەدٸ.
– قاشاننان باستاپ قولعا الدىڭىز?
– 2007 جىلدان بەرٸ لوگوتەراپييا يدەياسىمەن تانىسپىز. لوگوتەراپييا تۋرالى بٸرنەشە ماتەريال جارييالادىق. الماتى قالاسىندا جەنە وبلىسىندا, وقو ورتا مەكتەپتەرٸندە لوگوتەراپييانى تەجٸريبەدەن ٶتكەردٸك. بٸراق لەكتسييادان سوڭ وقۋشىلار دا, ۇستازدار دا «لوگوتەراپييا كٸتابى بار ما?» دەپ سۇراي باستادى. مٸنە, سول كەزدە لوگوتەراپييانى قازاق تٸلٸندە كٸتاپ ەتٸپ شىعارۋ كٷن تەرتٸبٸنە كٶتەرٸلدٸ.
– لوگوتەراپييا دەگەن نە? بۇل تەرمين قاشان پايدا بولعان?
– فرانكل گرەكتٸڭ «لوگوس» سٶزٸن «مەن», «حيكمەت», «دانالىق» دەپ العان. بۇل بٸزدٸڭ قازاقى تانىمعا دٶپ كەلدٸ.
بٸرٸنشٸدەن, قوجا احمەت ياسساۋيدٸڭ «ديۋاني حيكمەتٸ» ارقىلى بۇل سٶز قازاقتىڭ تٷپساناسىنا سٸڭگەن.
ەكٸنشٸدەن, «بۇل ٶمٸردٸڭ بايلاۋى نە?», «ٶمٸردٸڭ بٸتپەيتٸن قىزىعى نە?» دەگەن سۇراققا حاكٸم اباي:
كەشە بالا ەڭ, كەلدٸڭ عوي تالاي جاسقا,
كٶز جەتتٸ بٸر قالىپتا تۇرا الماسقا.
ادامدى سٷي, اللانىڭ حيكمەتٸن سەز,
نە قىزىق بار ٶمٸردە ودان باسقا? – دەپ جاۋاپ بەرگەن.
ٷشٸنشٸدەن, مەن دەگەن بولمىستى بٶلەك فەنومەن رەتٸندە تۇڭعىش رەت قولدانعان قازاق عۇلاماسى شەكەرٸم قاجى.
ول:
جارالىس باسى – قوزعالىس,
قوزعاۋعا كەرەك قولعابىس.
جان دە, مەيلٸڭ, بٸر مەن دە
سول قۋاتپەن بول تانىس.
ەلەمدٸ سول مەن جاراتقان! – دەيدٸ.
ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل رۋحاني فەنومەندەر رەۆوليۋتسييانىڭ كەسٸرٸنەن قازاق تانىمىنان ٶشٸپ كەتتٸ. ەگەر ٶشپەگەندە بۇل تەرميندەر اكادەمييالىق اينالىمعا ەنٸپ كەتەر ەدٸ.
– فرانكل سۋيتسيدتٸ توقتاتقان جالعىز عالىم دەپ ايتىلادى. ونىڭ سۋيتسيدپەن بەل شەشٸپ كٷرەسۋٸنە نە تٷرتكٸ بولدى? تۋىسقانى قايتىس بولدى ما نەمەسە بالاسى سۋيتسيدتەن ٶلدٸ مە? ەلدە, باسقا جاعداي ما?..
– فرانكل بار-جوعى وتىزدان اسقان شاعىندا عالىم رەتٸندە مويىندالعان. تۇلعانى زاماننىڭ تالابى مەن ەلەۋمەتتٸك شارتتارى تۋعىزادى دەگەن دە راس. ٶمٸردٸڭ مەنٸ جايلى جاس فرانكلدىڭ تولعانۋىنا سول كەزدەگٸ اۆستريياداعى ەلەۋمەتتٸڭ كٶڭٸل كٷيٸ ەسەر ەتتٸ. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان بۇرىن اۆسترييا-ۆەنگرييا يمپەريياسى دٷركٸرەپ, ەۋروپاعا ايبات شەگٸپ تۇرعان. سوعىستان سوڭ يمپەرييانىڭ اتى ٶشتٸ. داليعان تەرريتوريياسى تالاۋعا تٷستٸ. گابسبۋرگتەر يمپەريياسىنىڭ تۋى جىعىلىپ, كٷنٸ باتتى. اتا قونىستاعى «اۆسترييا رەسپۋبليكاسى» پۇشپاقتاي جەردٸ يەلەندٸ. كٷنٸ كەشە 60 ميلليون حالقى بار يمپەرييادا 6 ميلليون ادام قالدى. الدىندا عانا «مىزعىماس يمپەرييانىڭ مەڭگٸلٸك مٷددەسٸ ٷشٸن ٶمٸر سٷرەمٸز! يمپەراتور ٷشٸن جان پيدا!» دەپ جالىنداعان اقسٷيەكتەر مەن گەنەرالدار نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرەرٸن بٸلمەي قالدى. بەرٸنٸڭ اسقاقتاعان كٶڭٸلٸ سۋ سەپكەندەي باسىلدى. نان پٸسكەن كٶكٸرەكتە ماعىناسىز ۆاكۋم پايدا بولدى. باستارى قوسىلسا, «الاقانداي اۆسترييادا ٶمٸر سٷرۋدٸڭ نە مەنٸسٸ قالدى? قايدا بارىپ تٸرشٸلٸك قىلامىز? پاتشا سارايى قۇلادى. اقسٷيەكتەر وتباسىنىڭ ەندٸ نە كەرەگٸ بار? ولار نەمەن اينالىسادى?» دەگەندٸ تالقىلاي جٶنەلەتٸن. ۆەناداعى وقۋ ورىندارى مەن مەدەني وشاقتاردا قىزمەت ەتكەن قايراتكەرلەر ٶزدەرٸن كەرەكسٸز قالعانداي سەزٸندٸ. ٶمٸر سٷرۋگە دەگەن قۇشتارلىق پىشاق كەسكەندەي تىيىلدى. رۋحاني قاسيەت جانشىلعان اتموسفەرادا سۋيتسيد تامىر جايادى. وسى تۇستا الفرەد ادلەر باستاعان ۆەنا پسيحوتەراپيياسىنىڭ ەكٸنشٸ مەكتەبٸ قالاندى (بٸرٸنشٸسٸ – فرەيدتٸڭ پسيحواناليتيكاسى). فرانكلدىڭ دا وسى مەكتەپكە مٷشە بولاتىن سەبەبٸ سول: «نە ٷشٸن ٶمٸر سٷرەمٸز? ٶمٸرگە ىنتىق قىلاتىن نەگٸزگٸ موتيۆ نە?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ. فرانكل وسى سۇراقتارعا جاۋاپ تاپقاندا ۆەناداعى پسيحوتەراپييانىڭ ٷشٸنشٸ مەكتەبٸ – لوگوتەراپييا دەگەن اتپەن بوي كٶتەردٸ. 1933-1937 جىلدارى ٶزٸنە قول جۇمساماقشى بولعان 3 مىڭنان استام پاتسيەنت كەلٸپ قارالعان. فرانكل سولاردىڭ تٷگەلگە جۋىعىن ابىرويسىز اجالدان امان ساقتاپ قالدى.
– ۆيكتور فرانكل وسى سالاعا جان-تەنٸمەن كٸرٸسكەن مەزەتٸ قاي كەزەڭ?
– وقيعا بىلاي بولعان: حح عاسىردىڭ باسىندا زيگمۋند فرەيد نەگٸزٸن قالاعان پسيحواناليز جاڭا عىلىم رەتٸندە ەۋروپانى دٷرلٸكتٸرٸپ جاتقان كەز. تٷپكٸ ساناعا سٷڭگۋدٸ مەڭگەرگەن بۇل ٸلٸم زور جاڭالىق بولدى. بەيسانالى تٷردە جاسايتىن ٸس-ەرەكەتتٸ پسيحواناليزبەن تٷسٸندٸرۋگە تالپىنعان بۇل عىلىمعا فرانكل ەرتە قىزىققان. نەبەرٸ 21 جاسىندا پسيحواناليز تۋرالى عىلىمي ماقالا جازىپ, ونى فرەيدكە جولداعان. فرەيد ونى بالاسىنباي, ماقالاسىن عىلىمي جۋرنالعا باستىرادى. فرانكل ونى جٷزبە-جٷز كٶرمەسە دە, تۇراقتى حات جازىسىپ تۇرادى. ايتا كەتەلٸك, زيگمۋند فرەيد فرانكلدان 47 جاس ٷلكەن بولعان. بٸر كٷنٸ فرانكل اقساقال فرەيدكە «مەن پسيحواناليزدٸ تەرەڭ وقىعىم كەلەدٸ. سٸزدٸڭ قاۋىمداستىققا مٷشە بولسام دەپ ەدٸم» دەپ حات جازادى. فرەيد ونى پسيحواناليز قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى فەدەرنگە سٸلتەيدٸ. فرانكل كەلٸسٸلگەن ۋاقىتتا عالىمنىڭ كابينەتٸنە كەلەدٸ. كٸرسە, فەدەرن ٷستەلٸندە جازۋ جازىپ وتىر ەكەن. فرانكلدىڭ كٸرگەنٸن بٸلسە دە, باسىن كٶتەرمەستەن جۇمىسىن ٸستەپ وتىرا بەردٸ. ونى باقىلاپ قانا تۇرعان فرانكلعا ۇزاق ۋاقىت كٷتكەندەي كٶرٸنەدٸ. بٸرازدان سوڭ فەدەرن «وتىر» دەپ يشارا جاسايدى. ەي جوق, شەي جوق, گٷجٸلدەگەن جۋان داۋىسىمەن: «يە, قۇرمەتتٸ فرانكل, قانداي نەۆروز مازاڭدى الىپ جٷرگەن?» دەپ تٷيەدەن تٷسكەندەي دٷڭك ەتكٸزەدٸ. فرانكل سۇراققا بٸردەڭەلەردٸ ايتىپ جاۋاپ بەرگەن بولادى. فەدەرن: «سەن بالا ەۋەلٸ مەديتسينالىق ينستيتۋتتى بٸتٸرٸپ ال. سوسىن ماعان كەلەرسٸڭ», – دەيدٸ (فرانكل ول كەزدە مەدينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتٸ بولاتىن).
وسى سەتتٸ لوگوتەراپييانىڭ دٷنيەگە كەلگەن ساعاتى دەسە دە بولعانداي. كەزدەسۋدەن فرانكلدىڭ كٶڭٸلٸ جەرمەن-جەكسەن بوپ شىعادى. جانىن قويارعا جەر تاپپاعان ول دۋنايدىڭ جاعاسىنا بارىپ, ەسٸن جيناي الماي ەرٸ-بەرٸ جٷرٸپ الادى.
يە, نە بوپ قالدى سوندا فرانكلعا? فەدەرن نە بٷلدٸرٸپ قويدى? ول ويىن جيناقتاپ, كارتينانى قايتا ەلەستەتٸپ تۇردى. «ەي جوق, شەي جوق, «انا جەرگە وتىر دا, نەۆروزىڭدى ايت» دەگەنٸ نەسٸ?! ماقۇل, بۇل سونداي ەدٸس دەلٸك, سونىڭ ٶزٸندە بۇل ٸلٸمدە ادامشىلىقتىڭ ۇشتىعى تٷگٸل, پۇشتىعى دا جوق. كٷتتٸرٸپ قويعانى نەسٸ?! ول ٷشٸن كەشٸرٸم دە سۇرامادى. ەڭ بولماسا, «ٸنٸم, ون مينۋت كٷتە تۇرشى, جاراي ما, مىنا قاعازدى جازىپ تاستايىن» دەسە, نەسٸ كەتەتٸن ەدٸ?! نە اداممەن دۇرىس امانداسپايدى. «ٷي ٸشٸڭ قالاي, حەلٸڭ قالاي, وقۋىڭ قالاي? نە ٷشٸن پسيحواناليزگە قىزىعىپ جٷرسٸڭ?» دەگەننٸڭ بٸرٸ جوق. سوندا مەنٸ نەۆروزبەن اۋىرعان سوڭ عانا سولارعا باردى دەپ تۇر ما?! وسىنداي دا عىلىم بولا ما?! سوندا ماعان نازار سالعاندا ادامدى ەمەس, تەك نەۆروزدى كٶرٸپ تۇر ما?! بۇلار ادامدى ەمەس, نەۆروزدى زەرتتەۋمەن اينالىسا ما?!» دەگەن سۇراقتارمەن باسى قاتىپ تۇردى. وسىلايشا فرانكل ادامعا زات دەپ قارايتىن رەدۋكتسيونيزممەن تۇڭعىش رەت بەتپە-بەت كەلەدٸ.
– ححٸ عاسىر «فرانكلتانۋ عاسىرى» بولادى دەگەن پٸكٸردٸ ەستٸپ ەدٸك. ونىڭ سەبەبٸ نەدە?
– بۇل جەردە مەسەلە – فرانكلدا ەمەس, جويىلىپ بارا جاتقان قۇندىلىقتار مەن ار-ۇيات فەنومەنٸندە. ەگەر قوعامدا قۇندىلىقتار ناسيحاتتالىپ, رەدۋكتسيونيزمنٸڭ ىقپالى ەلسٸرەسە فرانكلمەن دە, ونىڭ ٸلٸمٸمەن دە ەشكٸمنٸڭ ٸسٸ بولمايدى. ال ادامعا زات سيياقتى قارايتىن تاسجٷرەك قوعام ورناعاندا ادامدار لوگوتەراپييانى ينستينكتٸ تٷردە تاۋىپ الادى. سوندىقتان رەدۋكتسيونيزمنەن ىعىر بولعان ەلدەردٸڭ بەرٸ فرانكلدىڭ ٸلٸمٸن كٶتەرە بەرەدٸ. لوگوتەراپييانىڭ قازاقستاندا پايدا بولعانىنا تاڭعالاتىن تٷكتە جوق. بۇل زاڭدى قۇبىلىس.
– ۆ.فرانكل جايلى مەلٸمەتتٸ قازاق وقىرماندارى ەندٸ-ەندٸ بٸلٸپ جاتىر. بۇل كٸتاپ اۆتوردىڭ قانداي شىعارمالارىنا سٷيەنٸپ جازىلدى?
– فرانكلدىڭ وتىزدان استام كٸتابى بار. بٸراق ولار بٸرٸن بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىرادى. فرانكل 93 جىل جاساعان ادام. ول ەسەيگەن سايىن مەن تۋرالى تانىمى دا تەرەڭدەي بەرگەن. سوعان وراي ويلارى دا ٶرٸستەي بەردٸ. بٸز نەگٸزٸنەن «ٶمٸردەن مەن ٸزدەگەن ادام», «ەستٸلمەيتٸن جانايقاي», «مەنگە قالاۋ», «ماعىناسىز ٶمٸردٸڭ ازابى», «تٷپساناداعى تەڭٸر» جەنە بۇدان بٶلەك ەركەزدە جارييالانعان عىلىمي ماتەريالداردان قازاق تٸلٸنە اۋدارىپ الدىق.
– فرانكل فرەيديزمگە نەگە قارسى شىقتى? پسيحواناليزدٸڭ قانداي كەمشٸلٸكتەرٸنە توقتالادى? ونى لوگوتەراپييا ارقىلى قالاي تٷسٸندٸرەدٸ?
– بٸز قارسى بولدى دەگەن سٶزدٸ قولدانبايمىز. دۇرىسى, ونى قالاي سىنادى بولۋى كەرەك. فرەيد ادامنىڭ ترانستسەندەنتتٸ قابٸلەتٸن مٷلدە نازارعا الماعان. ونىڭ ماعىناسى ادام رۋحاني قايراتىنىڭ ارقاسىندا عايىپقا سامعاپ, باسقا ەلەمنٸڭ ەسٸگٸن اشۋعا قابٸلەتتٸ. بۇدان بٶلەك پسيحواناليزدٸڭ «ادامدى ٶمٸردە جەتەكتەۋشٸ فەنومەن – قۇمارلىق» دەگەن تەورييانى تاس-تالقان قىلعان. لوگوتەراپييا ونى بىلاي تٷسٸندٸرگەن. قۇمارلىق ٸشتەن جۇلقيدى, ال مەن ماگنيت سيياقتى الىستان تارتادى. بٸز وسى يدەياعا جابىق جۇمىرتقا مىسالىن بەردٸك. پسيحواناليز بويىنشا سارى ۋىز بٸتەۋ جۇمىرتقانىڭ ٸشٸندە قۇمارلىعىن قاندىرىپ جاتا بەرەدٸ. بٸراق ولاي جاتا بەرسە بٸر كٷنٸ ول شٸرٸگەن جۇمىرتقاعا اينالادى. لوگوتەراپييا بويىنشا تاۋىق سارى ۋىزدى سىرتقا تارتۋشى – مەن رولٸندە. سارى ۋىزبەن تاۋىق ورتاق گورمونيياعا تٷسكەندە بالاپان پايدا بولىپ, تىسقا جارىپ شىعادى. ادام دا تۋرا سولاي. بٸرٸنشٸ وسى دٷنيەگە پەندە بولىپ تۋىلادى. سوسىن رۋحاني تۇلعاعا اينالىپ, ترانستسەندەنتتٸ ەلەمگە قادام باسادى.
– بۇل كٸتاپتا فرانكلدٸڭ تۇجىرىمدارىن قازاق اڭىز-مىسالدارىمەن تۇزدىقتاپ وتىرىپسىزدار. قازاقى دٷنيەتانىم مەن فرانكل تۇجىرىمدارى قالاي قابىسادى ەكەن?
– بۇنىڭ جاۋابى ٶتە وڭاي. سەبەبٸ فرانكل 5 جاسقا تولماي تەۋراتتى جاتقا سوققان. بٷكٸل پايعامبارلار قيسساسىن جاتقا بٸلگەن. ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸن دە قيسساداعى قاھارماندارمەن سالىستىرىپ لەكتسييا وقىعان. ودان بٶلەك يۋموردى ٶتە جاقسى كٶرگەن. نەشە تٷرلٸ انەكدوتتار ايتاتىن بولعان. ول ونى بىلاي تٷسٸندٸرگەن. يۋمور ادامعا عانا بەرٸلگەن نىعمەت. بٸردە بٸر ايۋان ٶزٸنٸڭ كەمدٸگٸنە ٶزٸ كٷلە المايدى. ادام عانا ٶزٸن ەجۋالاپ, يۋموردىڭ كٶمەگٸمەن كەم كەتٸگٸن رەتتەپ, ٶزٸن تەربيەلەي الادى دەگەن. بۇل تۇرعىدان الساق قازاق اۋىز ەدەبيەتٸندەگٸ اڭىزدار مەن قيسسالار شامادان تىس كٶپ. ولاردىڭ كٶپتٸگٸ سونداي, تٸپتٸ, فرانكلدىڭ ٶزٸ وقىسا تاڭقالار ەدٸ. سوندىقتان لوگوتەراپييانىڭ قازاقشاسى تٷپنۇسقادان ەلدەقايدا مازمۇندى, ەلدەقايدا قىزىقتى دەپ سانايمىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن توقتارالى تاڭجارىق
