تەرٸس كٶزقاراسقا كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ ٶزٸ كٸنەلٸ
سۇحباتىندا پەتەر سۆويك پۋتيننٸڭ «نازارباەۆقا دەيٸن قازاق جەرٸندە مەملەكەت پەن شەكارا بولماعان» دەگەن ەيگٸلٸ سٶزٸن تاعى بٸر قايتالاپ ٶتٸپتٸ.
ٶزٸن بٸلگٸر ساياساتتانۋشى سانايتىن پەتەر سۆويك بۇلايشا بۇرا تارتۋىن تٷسٸنە المادىق. ول ٶمٸر بويى قازاق جەرٸندە تۇرىپ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن نازارباەۆ دەۋٸرٸمەن شەكەتەۋٸ اقىلعا سىيماسى انىق.
كٶزٸ اشىق, قازاقتىڭ تاريحىن وقيدى-اۋ دەگەن پەتەر سۆويكتٸڭ ٶزٸ بۇلاي دەپ وتىرسا, قاراپايىم باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ نە دەمەيدٸ?
– كەز كەلگەن ادام ەكە-شەشەسٸز بولمايتىنى سەكٸلدٸ قازاقتاردىڭ ٶتكەن تاريحىنان باس تارتپايتىنى انىق. كەز كەلگەن حالىقتىڭ ٶتكەن تاريحي جولى ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتٸن فاكتور. سول سيياقتى كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندەگٸ ٶتكەن تاريحتان تولىقتاي باس تارتۋ دۇرىس ەمەس. ونى تاريح بەتٸنەن جۇلىپ تاستاي الامايسىڭ. قازٸر كەيبٸرەۋلەر قازاقستان ۇلىتتىق, نارىقتىق-ەكونوميكاعا بەت بۇرعانىن العا تارتىپ, بەرٸن جاڭادان, اق پاراقتان باستاعاندى جٶن ساناپ جٷر. بۇل دۇرىس ەمەس. كەڭەس زامانىندا شاشىلىق پەن رەپرەسسييادان باسقا ەشتەڭە بولماعان سيياقتى, – دەپ سۆويك مىرزا قىنجىلىسىن بٸلدٸرٸپتٸ.
يە, قازاق قوعامىندا كەڭەستٸك زامانىنداعى قۇندىلىقتارعا قارسى كٶڭٸل كٷيدٸڭ بار ەكەنٸ جاسىرمايمىز. بٸراق مۇنداي كٶزقاراس اياق استىنان اسپاننان تٷسكەن جوق قوي. بۇل كٶزقاراستى سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ ٶزٸ تۋىنداتقانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
كەڭەس زامانىندا قازاقتىڭ باسىنان تالاي نەۋبەت ٶتتٸ. مۇنى ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. ۇلت مٷددەسٸن ٷشٸن كٷرەسكەن قانشاما زييالىلارىمىز رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, اتىلدى. ودان كەيٸن قولدان جاسالعان اشتىق. قىرعىن سوعىس. قازاق تٸلٸن ۇمىتۋعا اينالعاندا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە يە بولىپ, قۇداي ساقتاپ قالدى.
پەتەر سۆويككە سالساق وسىنىڭ بەرٸن وپ-وڭاي ۇمىتا سالۋىمىز كەرەك ەكەن. بۇل مٷمكٸن ەمەس قوي, ەكەم-اۋ.
كەرەك دەسەڭٸز, كەڭەستٸك جٷيەگە قاتىستى مۇنداي كٶزقاراس جالعىز قازاقستاندا عانا ەمەس, بٷكٸل پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸ كەزٸپ جٷرگەنٸن پەتەر سۆويك نەگە تٷسٸنبەيدٸ?
پەتەر سۆويككە سالساق, بٸزدەر رەپرەسسييا مەن اشتىققا ۇشىراعانداردىڭ (جارايدى سوعىستى ايتپاي-اق قويالىق) تٶگٸلگەن قانىن وپ-وڭاي ۇمىتىپ, كەڭەس زامانىندا قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى ارى قاراي دەرٸپتەي بەرۋٸمٸز كەرەك ەكەن. بۇلاي بولا ما? بولمايدى.
«جاڭا قازاقستاندا» كەڭەستٸك قۇندىلىقتارعا ورىن جوق
كەڭەس زامانىندا ەر قازاق وتباسىنىڭ جٷرەگٸنە جارا سالىندى. قازٸر كەز كەلگەن قازاقپەن شٷيٸركەلەسە قالساڭ, ەلگٸ ادامنىڭ ارعى اتالارى رەپرەسسيياعا ۇشىراعان, بولماسا, اشارشىلىق كەزٸندە ەلدە باس ساۋعالاپ كٶشكەنٸن جىرداي قىلىپ ايتىپ بەرەدٸ.
تٸپتٸ, قالادا تۋىپ, قالادا ٶسكەن ورىس تٸلدٸ قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ العاشقى پەتەرٸن قانداي يت-قورلىقپەن العانىن ورىس تٸلٸندە جانى كٷيزەلە وتىرىپ ايتىپ بەرەتٸنٸن كٸمدە بولسا بٸلەدٸ.
كەڭەس زامانىندا قازاقتاردىڭ الماتى مەن ٸرٸ قالالاردا پەتەر كەزەگٸندە جىلدار بويى تۇرىپ, باسپاناعا ەرەڭ قول جەتكٸزگەنٸ جاسىرىن ەمەس. مۇنى پەتەر سۆويك جاقسى بٸلەدٸ. سونى بٸلە تۇرا "كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ قۇندىلىقتارىن ۇمىتقىلارىڭ كەلەدٸ" دەپ رەنٸش ايتۋى ورىنسىز.
دەمەك قازاقتاردىڭ سول بٸر كەزەڭدٸ اڭساپ, ارماندايتىنداي, قيماستىقپەن ەسكە الاتىنداي ەشقانداي قۇندىلىق جوق. وسىدان كەيٸن كەڭەستٸك جٷيە كەزٸندەگٸ قۇندىلىقتاردى قالاي دەرٸپتەيمٸز?
جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتى الالاۋ, ۇدايى تٶمەنشٸكتەتٸپ وتىرعان كەڭەستٸك جٷيەنٸ دەرٸپتەپ, «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋ مٷمكٸن بە? ەرينە, مٷمكٸن ەمەس. ەربٸردەن سوڭ بۇل ٶز-ٶزٸڭدٸ قورلاۋ عوي.
راس, كەڭەس زامانىندا حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى بٸردەي, جاقسى بولدى. اش قالىپ, كٶشتەن قالعان ادام بولمادى.
سۆويك سيياقتىلارعا سالساق, قارىنىمىزدىڭ تويعانىنا مەز بولىپ, سول كەزەڭدٸ كٷندە ەسكە الىپ جٷرۋٸمٸز كەرەك كەرەك ەكەن.
سوندا ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جٷيە ٶتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى اشتىقتى «كەڭەس زامانىندا قارىنىمىز تويدى» دەپ ۇزاق جىل ايتىپ جٷرۋ ٷشٸن ۇيىمداستىرعان با دەپ قالاسىڭ?..
وسى رەتتە پەتەر سۆويككە مۇنداي يدەولوگيياعا قازاقتىڭ «قارىنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸرٸمنٸڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەگەن بٸر عانا ماقالى جىلدار بويى انتيۆيرۋس بولعانىن ەسكەرتەمٸز.
ەربٸردەن كەيٸن كەڭەس زامانىندى ورىن العان سۇمدىق ەرەكەتتەر مەملەكەتتٸ نىعايتۋعا ەشقانداي موتيۆاتسييا بولمايدى. سۆويكتٸڭ سٶز اۋانىنان بيلٸكتٸڭ الداعى 9 مامىردا ەسكەري پاراد ۇيىمداستىرماۋىنا قاتتى رەنٸشتٸ ەكەنٸن بايقاعانداي بولدىق.
ەسكەري شەرۋ ٶتكٸزۋ ول - ەشقاندايدا قۇندىلىق ەمەس. ەگەر سۆويك ەسكەري شەرۋدٸ كٶرۋگە قاتتى قۇمارتسا, مەسكەۋگە بارىپ كٶرٸپ كەلۋٸنە بولادى عوي.
ەسكەري شەرۋ ول - سوعىستىڭ سيۆولى. قازٸر سوعىستىڭ سيۆولى ٶركەنيەتكە ۇمتىلعان ەل ٷشٸن قۇندىلىق بولماۋى كەرەك. سۆويك مىرزا وسىنى تٷسٸنۋٸ تيٸس.
ەگەر ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە مەرت بولعان اتالارىمىزدى ەسكە الىپ, قۇران وقىتىپ, اس بەرسەك, مۇنىمىز دا سۆويك سيياقتىلارعا ۇنماۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ٶز بٸلگەنٸمٸزشە ەرەكەت ەتە بەرۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەتپٸز.
نۇرلان جۇماحان, جۋرناليست.
