ماقسات – اقبٶكەندٸ قۇتقارۋ
بۇل جانۋاردىڭ تۇرپاتى ەرەكشە. كٶزٸ مەن تۇمسىعى شىعىڭقى, مٷيٸزٸ تولقىندانعان. بٷگٸندە بۇل جانۋار جوعالۋدىڭ الدىندا تۇر. اقبٶكەندەردٸ ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ دەرەگٸنشە ورتا ازييادا ەزٸر 260 مىڭ اقبٶكەن قالعان, ونىڭ كٶپشٸلٸگٸ, ناقتىلاپ ايتقاندا – 152 600 اقبٶكەن قازاقستان اۋماعىن مەكەن ەتەدٸ.
اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە اقبٶكەندەردٸڭ جاپپاي قىرىلۋى العاش 1981 جىلى بولدى. سول جىلى 100 مىڭ اقبٶكەن قىرىلىپ قالعان. 1984 جىلى– 200 مىڭ, 1988 جىلى – 450 مىڭعا جۋىق اقبٶكەن ارام ٶلگەن.
اقبٶكەندەرگە براكونەرلٸك تە ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. سايعاقتاردى اۋلاۋعا قازاقستاندا زاڭ جٷزٸندە تايىم سالىنعانمەن, بۇعان قۇلاق اسىپ جاتقان براكونەرلەر جوق.
اقبٶكەننٸڭ قۇندى جانۋار. تەرٸسٸ دە, ەتٸ دە, مٷيٸزٸ دە قىمبات. اقبٶكەننٸڭ مٷيٸزٸ ەسٸرەسە قىتايدا ەرەكشە سۇرانىسقا يە. بۇلاردى تٷرلٸ دەرٸ-دەرمەك جاساۋدا پايدالانادى.
كسرو قۇلاعالى بەرٸ براكونەرلەر باقىلاۋسىز كەتتٸ. ەزٸر اقبٶكەندەرگە قىرعيداي تيٸپ جاتقان بۇلارعا توقتاۋ سالار تۇساۋ بولماي تۇر.
سالدارىنان تەۋەلسٸزدٸك العان تۇستان 2003 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا اقبٶكەندەر سانى ميلليوننان 20 مىڭعا دەيٸن نەمەسە 50 ەسەگە ازايدى. 2004 جىلى ٷكٸمەت بۇل باعىتتا بٸرقاتار شارا قابىلداپ, سونىڭ نەتيجەسٸندە 2015 جىلى اقبٶكەندەر پوپۋلياتسيياسى 295 مىڭعا ٶستٸ. الايدا دەل سول جىلى ورىن العان ٸندەتتٸڭ كەسٸرٸنەن 150 مىڭ اقبٶكەن قىرىلىپ قالدى.
اقبٶكەندەردٸ ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا «كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى-ك» اق مەلٸمەت تاراتاتىن ارنايى قۇرىلعىسى بار زاماناۋي قارعىباۋلار ساتىپ الۋعا 40 ملن. تەڭگەدەن اسا قارجى بٶلدٸ. اتالعان قۇرىلعىنىڭ كٶمەگٸمەن كاسپيي ماڭىنداعى اقبٶكەندەردٸ باقىلاپ وتىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى.
جوبانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن قازاقستانداعى بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعى (قبسق) جٷزەگە اسىرۋدا.
– كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ اقبٶكەندەردٸ امان الىپ قالۋعا سەپتەسەتٸن مۇنداي جوباعا قاتىسۋى كومپانييا ٷشٸن ٷلكەن ابىروي. بۇل بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز. 2016 جىلى بٸز بۇل ماقساتقا – 21 ملن. تەڭگە, 2017 جىلى – 27 ملن. تەڭگە بٶلدٸك. اتالعان قاراجاتقا اقبٶكەندەردٸ زەرتتەۋمەن جەنە ساقتاۋمەن اينالىساتىن ماماندار ٶزدەرٸنە قاجەتتٸ تەحنيكالىق قۇرىلعىلار ساتىپ الدى, – دەيدٸ بۇل رەتتە «كقك-ك» اق باس ديرەكتورىنىڭ قر ٷكٸمەتٸمەن بايلانىس بويىنشا ورىنباسارى قايىرگەلدٸ قابىلدين (سۋرەتتە).
جاڭا 30 قارعىباۋ
اقبٶكەندەردٸ قورعاۋدا جاڭا تەحنولوگييالارعا يەك ارتقان اسا ماڭىزدى. سوڭعى 8 جىل بويىنا تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارى جانۋارلاردى سپۋتنيك ارقىلى باقىلاۋ جٷيەسٸن قولدانۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى براكونەرلٸك ەكٸ ەسەگە ازايعان.
بىلتىرعى جىلى ينسپەكتورلار اقبٶكەن اۋلاعان 50 جايتتى تٸركەۋگە الىپ, سونىڭ نەتيجەسٸندە 1419 مٷيٸز تەركٸلەندٸ. ٶتكەن جىلدىڭ سوڭعى ٷش ايىندا 6 براكونەرلٸك وقيعاسى انىقتالىپ, 122 اقبٶكەننٸڭ ەتٸ تەركٸلەندٸ.
اتالعان ەدٸستٸك تيٸمدٸلٸگٸن ەسكەرگەن كقك «Globalstar» مەن «Iridium» سپۋتنيكتٸك جٷيەلەرٸ جەنە Sirtrack/Lotek ٷلگٸسٸندەگٸ مەلٸمەت تاراتقىش قۇرىلعىسى بار 30 جاڭا قارعىباۋ ساتىپ الۋ تۋرالى شەشٸمگە كەلدٸ. مۇنداعى بٸر ەسكەرەتٸن جايت IridiumCollar G5C 175E (SolarAssist – Sirtrack) قارعىباۋى كٷننەن قوسىمشا قۋات الاتىن ەلەمدەگٸ العاشقى قۇرىلعى.
قارعىباۋلاردى اقبٶكەندەرگە كيگٸزۋ جۇمىستارى كاسپيي ماڭىنداعى اقبٶكەندەر پوپۋلياتسيياسىن ساقتاۋ جەنە كٶبەيتۋدە نەگٸزگٸ وپەراتور رەتٸندە تاڭدالىپ العان – قبسق قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جٷرگٸزٸلەدٸ.
وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ماماندار الداعى ەكٸ جىل بويىنا اقبٶكەندەر ميگراتسيياسىن باقىلاۋعا الىپ, كٷزەت شارالارىن كٷشەيتەتٸن بولادى. بۇدان الىنعان مەلٸمەتتەر تيٸسٸنشە اقبٶكەندەر پوپۋلياتسيياسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىرعان تٷرلٸ اۋرۋ-سىرقاۋدى انىقتاۋعا جول اشادى.
قبسق ماماندارى ەر اپتا سايىن سپۋتنيكتٸك قارعىباۋلار كٶمەگٸمەن سايعاقتاردىڭ ورنالاسۋ كارتاسىن جاسايدى. وسىنىڭ ارقاسىندا بەتپاقدالاداعى سايعاقتاردىڭ سانىنا كٶبەيتۋگە جول اشاتىن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ جەلٸسٸ كەڭەيدٸ.
سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدە العاش رەت سايعاقتاردىڭ كٶشٸپ-قونۋى مەن جايىلىم جەرٸن قورعايتىن ىرعىز-تورعاي-جىلانشىق ەكولوگييالىق دەلٸزٸ پايدا بولدى.
اقبٶكەندەردٸڭ ورنالاسۋ اۋماعىن انىقتايتىن دەرەكتەر ولاردىڭ سانىن ساقتاپ قالۋدا اسا ماڭىزدى. بۇل تاراپتا ٷنەمٸ اقپارات الماسىپ وتىراتىن «وحوتزووپروم» تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەسٸنٸڭ ينسپەكتورلارى اقبٶكەندەر مەكەن ەتەتٸن ۇلانعايىر اۋماقتى كٷزەتۋدٸڭ جوسپارىن جٷيەلٸ جٷرگٸزەتٸن مٷمكٸندٸك الدى.
سپۋتنيكتٸك قارعىباۋلاردىڭ كٶمەگٸمەن الىناتىن اقپاراتتىڭ نەتيجەسٸندە ماماندار سايعاقتار ميگراتسيياسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن تەمٸرجول جولدارىنىڭ جانىنان ٶتكەلدەر سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدا ەزٸرگٸ كٷنٸ.
«ەرينە اتقارىلار جۇمىس ەلٸ الدا. الايدا باسقا دا ۇيىمدار بٸزگە قاراپ بوي تٷزەسە, بۇل ٶز كەزەگٸندە اقبٶكەندەردٸ قۇتقارۋعا باعىتتالعان ٷلكەن كٶمەك بولار ەدٸ. سەبەبٸ, بۇعان بٶلٸنگەن بيۋدجەت اقشاسى ازدىق ەتەدٸ. بەرٸمٸز بٸر جۇدىرىققا جۇمىلساق اقبٶكەندەر پوپۋلياتسيياسىن قالپىنا كەلتٸرەرٸمٸزگە سەنٸمدٸمٸن. سايعاقتار ادامدى جانىنا جاقىنداتپايدى. الايدا ولاردى جاقىننان باقىلاعانىم بار. اناسىنىڭ ارتىنان جٷگٸرگەن كٸشكەنتاي لاقتى قاراعاننىڭ ٶزٸ بٸر باقىت. ەسٸرەسە, جاڭاارقا اۋدانىنداعى, شىمكەنتكە, اقتٶبەگە, سوزاققا بەت الاتىن اۋماقتا كٶكتەمگٸ كەزدە تابيعات ەرەكشە قۇلپىرادى. ٶز كەزەگٸندە اقبٶكەندەر تابيعاتپەن بٸتە قايناسىپ, اينالاعا كٶرٸك بەرەدٸ», – دەيدٸ كقك توپ-مەنەدجەرٸ.
اتالعان جوباعا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان باسپاسٶز جيىنىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترٸ ەرلان نىسانباەۆ كقك-نا جوباعا دەمەۋشٸلٸك كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن العىس ايتىپ:
«سايعاقتاردى ساقتاپ قالۋعا جالعىز ٷكٸمەتتٸڭ كٷشٸ جەتپەۋٸ مٷمكٸن. بۇعان قوعام بولىپ, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بولىپ اتسالىسۋىمىز قاجەت», – دەدٸ.
ەزٸرگٸ كٷنٸ كقك, اۋىلشارۋشىلىعى مينيسترلٸگٸ جەنە قبسق اراسىندا ەلٸمٸزدەگٸ بيوالۋاندىلىقتى ساقتاۋ جەنە قالپىنا كەلتٸرۋ باعىتىندا ورتاق مەموراندۋمعا قول قويىلعان. وسىنىڭ اياسىندا تاراپتار ٶزارا پٸكٸر الماسىپ, كٶرگەن-بٸلگەن تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسەتٸن بولادى.
تابيعاتتى قورعاۋ باعىتىنداعى ٸس-شارالار
بٷگٸنگٸ كٷنٸ ۇزىندىعى بٸر جارىم مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان قۇبىر جٷيەسٸ بار كقك قازاقستان مۇنايىن ەكسپورتتايتىن نەگٸزگٸ تاسىمالداۋشى. مۇناي قۇبىرىن جوسپارلاۋدا جەنە قۇرىلىسىن جٷرگٸزەردە قورشاعان ورتاعا زاقىم كەلتٸرمەيتٸن زاماناۋي تەحنولوگييالار پايدالانىلعان.
كقك جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ كٶلدەنەڭ باعىتتاعى بۇرعىلاۋ ەدٸسٸ ارقىلى جٷرگٸزٸلگەن جەر بەتٸندەگٸ سۋ نىساندارىنىڭ كٶپتٸگٸندە. بۇل ٶز كەزەگٸندە تابيعاتقا تيگٸزەر اۋىر زارداپتىڭ الدىن الادى. بىلايشا ايتقاندا قورشاعان ورتانىڭ تابيعي قالپىن بٷلدٸرمەيدٸ. فلورا مەن فاۋناعا زاقىم كەلمەيدٸ.
قۇستاردىڭ ٶلٸمٸن بولدىرتپاۋ ٷشٸن ەلەكترجەلٸسٸن جٷرگٸزەردە كقك قۇستاردى توققا تٷسۋدەن قورعايتىن قۇرىلعىنى پايدالانادى.
– نوۆوروسسييكٸنٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ تەڭٸز تەرمينالىندا كونسورتسيۋم تانكەرلەرگە قارا التىندى تيەيتٸن ەرەكشە تەحنولوگييانى پايدالانادى. تيەۋ جۇمىستارى جاعالاۋدان 5 شاقىرىمنان قاشىقتا ورنالاسقان جاعالاۋ قۇرىلعىلارى ارقىلى جٷرگٸزٸلەدٸ. بۇل تەحنولوگييا مۇنايدى اۋا رايىنىڭ كەز-كەلگەن جاعدايىنا قاراماي-اق قولايلى ورنالاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. ەڭ باستىسى مۇناي سىرتقا شىقپايدى, قورشاعان ورتاعا زييانىن تيگٸزبەيدٸ. ال تانكەرلەردٸڭ جانىندا دەلفيندەر جٷزٸپ جٷرەدٸ. ەگەر بٸزدٸڭ تەحنولوگييا تابيعاتقا زيياندى بولسا بالىقتاردىڭ دەل تانكەرلەردٸڭ ٸرگەسٸندە جٷزٸپ جٷرۋٸ نەعايبىل بولار ەدٸ, – دەيدٸ وسى ورايدا «كقك-ك» اق باس ديرەكتورىنىڭ قر ٷكٸمەتٸمەن بايلانىس بويىنشا ورىنباسارى.
