شاڭ باسقان ارحيۆتەردەگٸ «اسا قۇپييا» قۇجاتتارعا قول جەتكٸزگەن قالامگەردٸڭ بۇل ەڭبەگٸ بٸرنەشە بٶلٸمنەن تۇرادى. ەلٸگە دەيٸن ساياسي باعاسىن الا قويماعان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ مەلٸمەتتەر وسى ماقالادا بٸر ارناعا توعىسىپ, وقيعانىڭ ٶرٸستەۋٸ مەن كەمەلٸنە كەلگەن شاقتى وقىرماننىڭ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەدٸ.
(جالعاسى. باسى مۇندا → dalanews.kz)
قايىم-مۇنار تابەەۆ, جۋرناليست-جازۋشى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ
بٸر ادام قوناەۆتىڭ كەتەرٸن كٷنٸ بۇرىن بٸلدٸ
مەن جەلتوقسان دٷربەلەڭٸن قانشالىقتى مۇقييات زەرتتەپ جٷرسەم دە, وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٸشكەنتاي بٸر دەتالعا نازار اۋدارماپپىن.
قازاقستاندا بٸرٸنشٸنٸڭ اۋىساتىنىن ساياسي بيۋرو مٷشەلەرٸنٸڭ ٸشٸنەن ەڭ العاشقى بولىپ پارتييا وك حاتشىسى, قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ گەنەرال-مايورى كاماليدەنوۆ ەستٸپ, بٸلٸپتٸ.
«ديماش احمەتۇلىمەن تٷستە تاماقتى بٸرگە ٸشەمٸز, سوندا (كولبين – اۆت.) كەلەردەن بٸر كٷن بۇرىن ايتقانى: «ەرتەڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا باسقا جاقتان ادام كەلەدٸ» دەدٸ. بٸتتٸ. باسقا ەشكٸم ەشتەڭە بٸلمەيدٸ. سوندىقتان مەن مىنا كٸتاپتا جازدىم: «جەلتوقسان وقيعاسى – بۇل گورباچەۆتٸڭ جٸبەرگەن ٷلكەن قاتەلٸگٸ. ناقتىلاپ ايتسام, قازاقستانعا كولبيندٸ بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا جٸبەرۋٸنٸڭ ٶزٸ اعات قادام ەدٸ, سەبەبٸ ول رەسپۋبليكانى بٸلمەيدٸ» دەپ اعىنان جارىلىپتى كاماليدەنوۆ. («اڭىز ادام» جۋرنالى, №12, 2010 ج.).
بۇل ارادا «ٷلكەن اعاتتىق» دەپ ٶزٸنٸڭ تاعايىندالماي قالعانىن ايتىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. ول كەزدە قازاقستانداعى جوعارى بيلٸكتەن ٷمٸتكەر تٶرت ادامنىڭ اتى جيٸ اتالىپ جٷردٸ.
ولار: زاقاش كاماليدەنوۆ – قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ حاتشىسى, ەركٸن ەۋەلبەكوۆ – قىزىلوردا وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى جەنە سالامات مۇقاشەۆ – قازاق سسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى.
مەسكەۋدٸڭ كٶزٸنە تٷسۋدٸڭ ورايىن قۇر جٸبەرگٸسٸ كەلمەگەن العاشقى ٷشەۋٸ 1985 جىلدىڭ 6 اقپانىندا ٶتكەن پارتييا سەزٸندە قوناەۆتى اياۋسىز سىناپ تا ٷلگەردٸ.
«نازارباەۆ بۇل ٸسكە جانىن سالا كٸرٸستٸ, - دەپ جازادى جۋرناليست ليزا بريچكينا. – سەزدٸڭ العاشقى كٷنٸ-اق ول كٷنٸ كەشە ٶزٸنٸڭ جەبەۋشٸسٸ بولعان ادامدى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىن قۇلدىراتتى دەپ ايىپتادى». («پروفيل» جۋرنالى, 06.12.1999 ج.).
ال, ٶزٸن قولداپ, بيلٸك باسپالداقتارىنا ەكەلگەن قوناەۆقا ايتىلعان سىننىڭ قاتتى تيگەنٸن "ليچنوست" اتتى كٸتابىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا مويىندايدى.
"...جاستىق ماكسيماليزممەن ايتقان سىنىمدى تٷسٸنە المادى. ...بٸراق مەن بٸر جايتتى, ٶز زامانىنىڭ شىن مەنٸندە ٸرٸ تۇلعاسى, شيرەك عاسىرعا جۋىق تٷرلٸ جوعارى قىزمەت اتقارعان دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ پسيحولوگييالىق تۇرعىدان جەنە جاسىنا بايلانىستى (ول كەزدە 70-تەن اسقان ەدٸ) جاڭا جاعدايلارعا بەيٸمدەلە الماعانىن ەسكەرمەپپٸن" دەپ جازادى.
يە, بولارى بولدى. ٶزٸ تەربيەلەپ ٶسٸرگەن ٸزباسارلارىنىڭ جاسى كەلگەن كەزدە جان-جاقتان تالاعانىنا رەنجٸگەن اقساقال «ورنىڭىزعا لايىقتى كٸم بار?» دەپ گورباچەۆ سۇراعاندا, ەشكٸمنٸڭ اتىن اتاماۋىن ەندٸ تٷسٸندٸك.
قوناەۆ ەل تاعدىرى سىنعا تٷسكەن اۋىر سەتتە, ۇلت قامىن ويلاۋدىن گٶرٸ ٶزٸنٸڭ پەندەشٸلٸك پيعىلىنان اسا الماپتى.
قازاقستاننىڭ جوعارعى باسشىلىعىنداعى وسىنداي ساياسي ٸشكٸ تارتىسقا قاراماستان, مەسكەۋ جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ تامىرىن باسىپ كٶرۋدٸ توقتاتقان جوق.
«بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا ٷمٸتكەردٸڭ بٸرەۋٸ سٸز بولدىڭىز ەمەس پە? - دەگەن تٸلشٸ ساۋالىنا كاماليدەنوۆ: «يە, ٷمٸتكەردٸڭ بٸرەۋٸ مەن, ال مەسكەۋدەن ەڭگٸمەدەن ٶتكەن جالعىز مەن عانا» دەپ جاۋاپ قايتارعان.
- سولاي ما?
- ٷمٸتكەر تٶرتەۋمٸز – ەۋەلبەكوۆ, نازارباەۆ, كاماليدەنوۆ, مۇقاشەۆ. وسى تٸزٸم رازۋموۆسكييدٸڭ ٷستەلٸندە جاتىر دەيدٸ...» («اڭىز ادام» جۋرنالى, №12, 2010 ج.).
ياعني, ساياسي بيۋرو مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنان قوناەۆتىڭ ورنىنا بٶتەن ادام كەلە جاتقانىن بٸرٸنشٸ بولىپ كاماليدەنوۆ ەستٸگەن بولىپ شىقتى.
جەلتوقسان وقيعاسى كەنەتتەن باستالعان جوق, وعان قاماليدەنوۆتٸڭ قاتىسى بولۋى مٷمكٸن
ال, ەكٸ ادام بٸلگەندٸ ەكٸ رۋلى ەل بٸلەتٸنٸن كٸم جوققا شىعارادى? ەندەشە, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ كەنەتتەن باستالماعانى, وعان ورتالىق كوميتەت حاتشىسى, مقك گەنەرالىنىڭ قاتىسى بولۋى مٷمكٸن دەگەن تۇجىرىمدى ايتۋىمىزعا نەگٸز بار دەپ ويلايمىز. سەبەپ – پارتييا باسشىلىعىنا مەسكەۋدٸڭ سىرتتان ادام ەكەلۋٸ. كاماليدەنوۆتىڭ جولىن بايلاۋى.
مەن مۇحتار شاحانوۆ باسقارعان پارلامەنتتٸك كوميسسييانىڭ ساراپشىلار توبىندا جٷرگەنٸمدە, «اق «ۆولگا» مٸنگەن بەلگٸسٸز ادامداردىڭ» جاستار جاتاقحانالارىن ارالاپ, ٷگٸت جٷرگٸزگەنٸن تالاي رەت ەستٸدٸم. وعان مەن بەرمەگەنٸم دە راس.
ال, ەندٸ ويلاپ قاراسام, 17 جەلتوقساندا تاڭعى ساعات 8 جارىمدا الاڭعا ستۋدەنتتەردٸڭ جينالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەن. كوميسسييا الاڭعا ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ الماتى تەاتر جەنە ٶنەر ينستيتۋتى, كازگۋ, سحي, ازۆي ستۋدەنتتەرٸ شىققانىن انىقتادى.
كەڭەستٸك ستۋدەنتتەردٸڭ قازٸرگٸ ستۋدەنتتەردەن بٸر ايىرماشىلىعى – ولار «وكتيابريات-پيونەر-كومسومول» ۇيىمدارىندا تەربيەلەنٸپ, بەلگٸلٸ بٸر تەرتٸپكە ٷيرەنگەن. بٸرەۋلەر كٶز جەتكٸزە سەندٸرٸپ ايتپاسا, ٶز بەتتەرمەن جيىن ٶتكٸزۋگە, كٶشەدە ۇرانداتۋعا بارا قويمايدى. بۇل كوممۋنيستٸك يدەولوگيياعا جات نەرسە. سوندىقتان, ولاردى بٸر تٷن ٸشٸندە ميتينگٸگە دايىنداۋ, “لەنيندiك ۇلت ساياساتى جاساسىن!”, “ەر رەسپۋبليكاعا – ٶزiنiڭ باسشىسى!” سيياقتى پلاكاتتاردى ەزٸرلەۋ وڭاي شارۋا ەمەس. تيياناقتى ۇيىمدىق جۇمىستىڭ نەتيجەسٸ ەكەنٸ انىق. العاشقى شەرۋشٸلەر توبىمەن بايلانىس ورناتۋعا بارعان, مەلٸمەت جيناقتاعان دا “ٷش ەرiپتٸڭ” ادامدارى.
پارلامەنتتٸك كوميسسييا ماتەريالىندا مىنانداي بٸر ەلەۋسٸز اقپارات بار.
16 جەلتوقسان كٷنٸ تٷنگە قاراي مەملەكەتتiك قاۋiپسiزدiك كوميتەتiنٸڭ كەزەكشٸ پۋلتٸنە قازاق ستۋدەنتتەرٸنٸڭ پلەنۋم شەشiمiنە نارازىلىق ۇيىمداستىرۋعا ەرەكەتتەنٸپ جاتقانى تۋرالى العاشقى مەلٸمەت كەلٸپ تٷسكەن.
بۇل تۋرالى ورتالىق كوميتەتكە حابارلانعان بٸراق, بٸرٸنشٸ حاتشىعا جەتپەگەن. ونى ورتا جولدان ۇستاپ قالعان كٸم? ەرينە, يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى كاماليدەنوۆ!
قولدان سۋسىپ بارا جاتقان بيلٸكتەن ايىرىلىپ قالماۋ ٷشٸن وعان دەل وسى بٷلٸنشٸلٸك اۋاداي قاجەت ەدٸ.
جەلتوقسان وقيعاسىن زەرتتەگەن پارلامەنت كوميسسيياسىنداعى زاقاش كاماليدەنوۆتىڭ تٷسiنiكتەمەسiنەن:
“تاڭەرتەڭگiلiك 9.00-دە مەن وتالىق كوميتەتتiڭ بٶلiم مەڭگەرۋشiلەرi ا.ۋستينوۆ, ە.اسانباەۆ, ك.سمايىلوۆتى اقىلداسۋعا شاقىردىم. بiز تەرەزەدەن برەجنەۆ الاڭى جاقتاعى تاس مiنبەرگە تاياپ كەلە جاتقان 150-200-دەي كiسi شوعىرىن كٶردiك. شاقىرىلعانداردىڭ ەشقايسىسى دا الاڭداعى بولىپ جاتقان جيىننىڭ مەنiسiنەن حاباردار ەمەس ەكەن. مەن بٶلiم مەڭگەرۋشiلەرiنە ٶز قىزمەتكەرلەرiن الاڭعا جiبەرتۋ جايىندا شۇعىل تاپسىرما بەرiپ, سونان سوڭ شۋليكو, مەڭدiباەۆ, كنيازەۆ, ميروشنيككە تەلەفون شالدىم. بۇل كەزدە مiنبەردiڭ ماڭايىنا باسقا دا ادامدار توپ-توبىمەن كەلە باستادى. بiرiنشi حاتشىنىڭ تەرەزەسiنەن الاڭ مٷلدە كٶرiنبەيتiندiكتەن, گ.ۆ.كولبين جولداس يدەولوگييا حاتشىسى وتىرعان بٶلمەگە (كاماليدەنوۆتىڭ كابينەتiنە – اۆت.) شاقىرىلدى».
جەرگٸلٸكتٸ جاعدايدان حابارى از جاڭا باسشىلىق الدىندا بار-جوعى ەكٸ جٷز ادامدىق شوعىردىڭ ٸس-ەرەكەتٸن وسىنشالىقتى ٷرەي تۋعىزارداي ەتٸپ كٶرسەتۋدٸڭ نە قاجەتٸ بولدى? “كولبينگە قازاقتار قارسى بولىپ جاتىر!» دەگەندٸ ۇعىندىرۋ ٷشٸن بە?
ەرينە, تەك سول ٷشٸن. كاماليدەنوۆتٸڭ تٷپكٸ كٶزدەگەنٸ – كرەملدٸڭ اسىعىس قابىلداعان شەشٸمٸن ٶزگەرتتٸرۋ بولعانىندا شەك جوق.
ەندەشە, بٸر كٷندە الاڭعا لاپ قويعان ستۋدەنت جاستاردىڭ بٸر قاراعاندا ستيحييالى كٶرٸنەتٸن شەرۋٸن سىرتتاي باعىتتاپ, باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرعان كاماليدەنوۆتٸ «جەلتوقسان وقيعاسىن تۇتاندىرۋشى, نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ ارانداتۋشى» دەپ جورامالداۋعا بولادى.
بۇعان مقك گەنەرالىنىڭ قابٸلەت-قارىمى, تەجٸريبەسٸ, مٷمكٸندٸگٸ, ايلاسى دا جەتٸپ ارتىلادى. ونىڭ اۋعانستانعا جٸبەرسەڭ دە قۇپييا وپەراتسييانى ىڭ-شىڭسىز ٶتكٸزە الاتىن سەنٸمدٸ جانسىزدارى تاپسىرمانى ٶتە شۇعىل, مۇقييات ورىنداعانىن اڭعارۋعا بولادى.
قازٸرگٸ كٷنٸ «جاستاردى الاڭعا مەن الىپ شىقتىم. جاتاقحانانى مەن ارالادىم. پلاكاتتاردى مەن جازدىم» دەپ, كەۋدە سوعىپ جٷرگەندەر كٶپ. ولارعا سەنە بەرۋگە بولمايدى.
قۇپييا تاپسىرمانى ورىنداعاندار بۇيرىق بەرۋشٸ باستىعىنىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ەشۋاقىتتا ٶزٸن-ٶزٸ ەشكەرەلەمەيدٸ. 60 مىڭداي ادامدى جيناۋ, تٷن قاراڭعىسىندا جٷك كٶلٸكتەرٸمەن الاڭعا جەشٸك-جەشٸك اراق جەتكٸزۋ, ناركوتيك تاستاۋ, وق-دەرٸ, راكەتنيتسا تيەلگەن ەسكەري ماشينانى قالدىرىپ كەتۋ سيياقتى ارانداتۋشىلىق ەرەكەتتەر جاي ادامنىڭ قولىنان كەلمەسٸ انىق. مەنٸڭ ارحيۆٸمدە جەلتوقسان كەزٸندە ەرلٸك كٶرسەتكەندەرٸ ٷشٸن وردەن, مەدالمەن, گراموتامەن ماراپاتتالعان 5 مىڭداي پروكۋراتۋرا, ٸشكٸ ٸستەر, قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ تٸزٸمٸ جاتىر. ماراپاتقا ۇسىنىلاتىندار پارتييانىڭ وك كەلٸسٸمٸمەن عانا ەزٸرلەنەتٸنٸن ەسكەرسەك, كاماليدەنوۆتٸڭ جانسىزدارى دا وسى تٸزٸمدە بولۋى ىقتيمال.
كۋەگەرلەر...
راۋشان قاھارمانوۆا (بايسەيiتوۆا كٶشەسiندەگi 42-ٷيدiڭ تۇرعىنى): “17 جەلتوقسان كٷنi كەشكiلiك الاڭداعى كiتاپ دٷكەنiنiڭ دەل جانىندا جٷك ماشيناسىنداعى بiرەۋلەر جەشiك-جەشiك اراق تٷسiرiپ, كەلگەن جۇرتقا ٷلەستiرiپ جاتتى.
العاشىندا ساتىلىپ جاتىر ما دەپ ويلاعان مەن, جاقىنداۋ بارىپ قاراپ تۇرىپ ەدiم, بiر دەۋ ەركەك “ساعان نە جوق!” دەپ باجىلداپ, يتەرiپ جiبەردi. بiر بۇرىشتا (قۇيماق تاسيتىن) شاعىن ماشينا تەگiن تەمەكi ٷلەستiرiپ جاتىر… سiرە, جاستاردى ەدەيi ماس قىلعىسى كەلگەن ارام نيەتتi بiرەۋلەردiڭ iسi بولسا كەرەك”.(ق.تابەەۆ, «قازاقتىڭ جەلتوقسانى» اتتى كٸتاپتان).
ٷش كٷنگٸ دٷربەلەڭدە مەسكەۋدٸڭ كەلٸسٸمٸمەن ورتالىق جاڭا الاڭ قانعا بويالدى. چەليابٸ, نوۆوسٸبٸر, سۆەردلوۆ, ۋفا قالالارىنان ارنايى باس كەسەرلٸك جاتتىعۋدان ٶتكەن ەسكەر الدىرىلدى.
كولبيننٸڭ بۇيرىعىمەن كٶشەگە قالىڭ ەسكەرمەن بٸرگە 16 مىڭنان استام جۇمىسشى جاساقشىسى شىقتى. ولاردى ارنايى بٶلٸنگەن اۆتوبۋستارمەن الىپ جٷردٸ. جۇمىسشى جاساقشىلارىن ۇيىمداستىرۋعا م.مەڭدiباەۆ پەن قالالىق كوميتەتتٸڭ 1-شٸ حاتشىسى گ.شۋليكو تٸكەلەي جاۋاپتى بولدى.
الماتى ەلەكتر تەحنيكاسى زاۋىتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ەركiن قادىرجانوۆ بىلاي دەيدٸ:
“17 جەلتوقساندا مەن زاۋىتتان جاساقشىلار جيناپ, ولاردى الاڭعا اپارۋ تۋرالى شۇعىل بۇيرىق الدىم. الاڭداعى قارسىلىقتى باسۋ ٷشiن ولارعا ارماتۋرادان ارنايى تەمٸر كەسٸندٸسٸن قيىپ بەرۋ ەسكەرتiلدi”.
قازاق سسر ٸشكi iستەر مينيسترلiگiنiڭ انىقتاماسىنان: “18-25 جەلتوقسان ارالىعىندا iشكi iستەر بٶلiمدەرiنە 883 ستۋدەنت, 1163 جۇمىسشى, 49 قىزمەتكەر, 164 ۋچيليششە وقۋشىسى, 102 جۇمىسسىز ەكەلٸندٸ. ونىڭ 1214-ٸ ۆلكسم مٷشەسi, 54-ٸ سوكپ مٷشەسٸ”. بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ قىلمىستىق ٸسٸنە «ۇلتشىلدار», «ناشاقورلار» دەگەن تاڭبا باسىلدى. يتكە تالاندى.
بيداحمەت جەمiشەۆ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرi, زەينەتكەر:
“مەن الاڭعا تاياۋ اباي پروسپەكتiسiنiڭ بويىندا تۇرامىن. 17 جەلتوقساننان 18-نە قاراعان تٷنگi ەكiلەر مٶلشەرiندە قىزداردىڭ ۋ-شۋىنان ويانىپ كەتتiم. بالكونعا شىقسام, ەڭگەزەردەي ميليتسيونەرلەر بiر-بiر يت جەتەكتەپ, قىزداردى قۋىپ بارا جاتتى. كٶشە جارىق ەدi, يتتەردi ساناسام – توعىز ەكەن. (ق.تابەەۆ, «قازاقتىڭ جەلتوقسانى» اتتى كٸتاپتان).
كۋەگەر لەيلە قۇسپانوۆا:
«كەشكە تاياۋ الاڭعا سٸڭٸلٸمٸز ەكەۋمٸز كەلٸپ, بٸر شەتتە قاراپ تۇردىق. تولقۋ ٶتە كٷشتٸ ەكەن. ەسكەر دە كٶپ. كەنەت, ەكٸ قاناتتا تۇرعان ميليتسيونەرلەر بٸزگە قاراي لاپ قويدى. بٸز قاشىپ ٷلگەرە الماي قالدىق. بەتٸمٸزگە, ٸشٸمٸزگە, بٷكٸل دەنەمٸزگە اۋىر سوققىلار تيٸپ جاتىر. ەتٸك پە, دۋبينكا ما, ايىرۋدان قالدىق. بٸر كەزدە ەسٸمدٸ جيسام, الاڭدا قار ٷستٸندە جاتىر ەكەم. قاسىمدا سٸڭٸلٸم جىلاپ وتىر. اينالامىز تولعان جارالىلار...».
ۇستالعانداردىڭ بٸرٸ عالىم, پۋبليتسيست سەبەتقازى اقاتاەۆتىڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸنەن:
«17 جەلتوقساندا بەسٸن اۋا ساع. 17-لەردە الاڭدا بولدىم. سۋرەتكە تٷسٸپ قالىپپىن. كگب قىزمەتكەرٸ م.تانەكەەۆ دەگەن تەرگەدٸ. سول كٷنٸ الاڭنان دەپۋتات ەزٸربايجان مەمبەتوۆتٸ كٶردٸم. وڭباي تاياق جەگەن. بٸراق, قازٸر نەگە ٷندەمەيتٸنٸن بٸلمەيمٸن...». دەپۋتات مەمبەتوۆ نە دەپ ٷندەۋٸ كەرەك? ول الاڭعا كەزدەيسوق بارعان بولسا.
سول سەكٸلدٸ الاڭعا قىزىق ٷشٸن بارعان وقۋشىلار نەمەسە بالا-شاعاسىن ٸزدەگەندەر دە ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا توعىتىلىپ جاتتى.
ونى پروكۋراتۋرادا قىزمەت ٸستەگەن س.جاقىپوۆتىڭ مىنا ەڭگٸمەسٸنەن بايقايسىز. «ماعان قامالعان ازاماتتاردىڭ تٸزٸمٸن ەكەلٸپ بەردٸ, بٸراق ولاردىڭ نە ٷشٸن ۇستالعاندارى تۋرالى ەشقانداي دا حاتتاما تولتىرىلماعانى بەلگٸلٸ بولدى. تٸزٸمدٸ قاراسام, نەگٸزٸنەن جاستار, سونىڭ ٸشٸنەن 12 جاستاعى بايعازينوۆ دەگەن جاسٶسپٸرٸم, 15 جاسار ورىس قىزى گوربۋنوۆا دەگەننٸڭ وتىرعاندارىن كٶرٸپ, ميليتسييا باستىعىنا ايتىپ, ٷيلەرٸنە بوساتقىزىپ جٸبەردٸم».
مەسەلەنٸڭ اق-قاراسىن اجىراتپاستان 1986 جىلدىڭ 17 جەلتوقسان كٷنٸ ٶتكەن ساياسي اعارتۋ ٷيٸندەگٸ تٷنگٸ جينالىستا كاماليدەنوۆ:
“ارانداتۋشى ەلەمەنتتەر ٶز سوڭدارىنان جاستاردى ەلiكتiرiپ, ەرتٸپ الدى. ولار ناشا مەن شاراپتىڭ بۋىنا ماسايعان ناعىز ماحروۆىي ۇلتشىلدار ەدi” – دەپ ايداي ەلەمگە جار سالدى. (ورىسشاسى «ماحروۆىي ناتسيوناليزم» دەپ اتالاتىن قارعىس تاڭبالى سٶزi ارقىلى ول قازاق حالقىنىڭ الدىندا مەڭگٸلٸك قارابەت اتاندى. ەرينە, ٶزٸ اقتالعانداي, مۇنى مەسكەۋ ايتقىزۋى دا مٷمكٸن. بٸراق, ەندٸ بۇل ماڭىزدى ەمەس. «باق پەن سوردىڭ اراسى – بٸر-اق قادام» دەگەن وسى).
«قۇپييا» بەلگٸسٸ بار حاتتاعى «ماحروۆىي ۇلتشىلدىق»
مەسكەۋگە جول تٷسكەن بٸر ساپارىمدا رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ مۇراعاتىن قاراۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ.
سول جەردەن ز.كاماليدەنوۆتىڭ «قۇپييا» بەلگٸسٸ قويىلعان قىزمەتتٸك حاتىنا كەزٸكتٸم (تسك كپسس, وبششيي وتدەل. 06.01.1987 گ. №00438 - حات كٶشٸرمەسٸ قوسا تٸركەلٸپ وتىر). باس كٶتەرۋدەن كەيٸن ارادا نەبەرٸ جيىرما كٷن ٶتكەننەن كەيٸن جازىلعان حات.
جەلتوقسانعا رەسمي باعا بەرٸلمەسە دە, ول الاڭعا شىققان جاستاردىڭ اشىق قيمىلىن تاعى دا «ماحروۆىي ۇلتشىلدىق» دەپ ايىپتاپتى. ياعني, كاماليدەنوۆتٸ مەسكەۋدٸڭ قيناعانى جالعان بولىپ وتىر.
ەڭ سۇمدىعى وسى حاتتاعى «ماحروۆىي ۇلتشىلدىق» سيپاتىنداعى ايىپتاۋلار گورباچەۆ قابىلداتتىرعان قازاق ۇلتشىلدىعى جٶنٸندەگٸ قاۋلىعا سول قالپىندا ەنٸپ كەتتٸ.
قاۋلىنى قابىلداتۋ بٸر باسقا دا, ونى تيياناقتى جٷزەگە اسىرۋ بٸر باسقا. كولبيننٸڭ بيلٸگٸن ەلسٸرەتٸپ, ٶز ورىنتاعىن بەكٸتە تٷسۋدٸ كٶزدەگەن كاماليدەنوۆ ەندٸ ەلدەگٸ ۇلتشىلداردى انىقتاۋعا بەلسەنە كٸرٸستٸ.
قازاق باسپاسٶزٸندە جارىق كٶرگەن بارلىق ماتەريالدار ورتالىق كوميتەتتٸڭ, كگب-نىڭ ارنايى نازارىندا بولدى.
كاماليدەنوۆتٸڭ نۇسقاۋىمەن مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸندە «قازاقتىڭ بۋرجۋازييالىق ۇلتشىلدارى» دەگەن قۇپييا باعدارلاما جاسالىپ, تىڭشىلىق ەرەكەتتەرگە جول اشىلدى. «قوڭىر», «پانتيۋركيزم», «نوماد» دەگەن اتپەن قىلمىستىق ٸستەر قوزعالدى. رەجيسسەر اسقار توقپانوۆ, ساتيريك شونا سماحانۇلى, ەتنوگراف جازۋشى اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ, عالىم-جازۋشى مۇحتار ماعاۋيندٸ «پانتيۋركيستەر» دەپ اتاعان اۆتورسىز ماقالالار رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە تاراتىلدى.
تۇڭعىش قازاق تەمٸرجول ينجەنەرٸ مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ تۋرالى تٷسٸرٸلگەن «تٷركسٸب» اتتى تولىق مەتراجدى كٶركەم فيلمگە ورتالىق كوميتەت قارسى شىقتى.
«1917 جىلعى كلەريكال-ۇلتشىل توپتاردىڭ ليدەرٸ جەنە باسماشى قوزعالىسىنىڭ العاشقى ساياسي بازاسى سانالعان قوقان اۆتونوميياسى ٷكٸمەتٸنٸڭ پرەمەرٸن ناسيحاتتادى» دەي وتىرىپ, ەكراندا كٶرسەتۋگە تىيىم سالدى. كاماليدەنوۆ كەز-كەلگەن ٸرٸلٸ, ۇساقتى جاعدايلاردى ٶز مٷددەسٸنە ۇتىمدى پايدالانىپ, قولايىنا جاقپاعان جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردى تۇقىرتىپ, جازالاۋدى ناۋقانعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ.
بٸراق, ونىسىن بەلسەندٸ قولشوقپارلارى ارقىلى عانا ورىنداۋعا تىرىستى. سوندىقتان ٶزٸن «سٷتتەن اق, سۋدان تازا» ەتٸپ كٶرسەتۋگە قۇمار بولدى. جۋرناليستەر سۇراعىنا دا قاشا جاۋاپ بەرٸپ جٷردٸ.
«ەش نەرسەنٸ جاسىرىپ, بولماسا ٶزٸمدٸ قورعاپ وتىرعام جوق. كەمشٸلٸك بولعانىن مويىندايمىن. قازمۋ-دەگٸ كەزدەسۋدە ۋنيۆەرسيتەت مۇعالٸمٸ كەرٸشال اسانوۆ جەلتوقسان وقيعاسىنا مەنٸ كٸنەلادى. «بارلىعىنا كٸنەلٸ – كاماليدەنوۆ. جاستاردىڭ تەرتٸپ بۇزعانىنا وسى كٸنەلٸ» دەدٸ.
- جەلتوقسان وقيعاسىندا قاتەلٸگٸڭٸز بولعانىن مويىندايسىز عوي. جاستار الدىندا كەشٸرٸم سۇراعىڭىز كەلمەي مە?
- كەشٸرٸم سۇراۋ ٷشٸن قاتەلٸگٸمدٸ كٶرسەتۋ كەرەك. بالالارعا وبال جاساعانىمىز راس. بٸراق, مەن ەشكٸمدٸ اتۋعا, جۇمىستان شىعارۋعا, قۋدالاۋعا بۇيرىق بەرگەم جوق. مىسالى, ٶمٸربەك جولداسبەكوۆتٸ تەكسەرۋگە 86 كوميسسييا جٸبەردٸ دەيدٸ. مەن بٸردە-بٸر كوميسسييا جٸبەرگەن جوقپىن. ٶمٸربەككە جاماندىق جاساعان ەمەسپٸن». («اڭىز ادام». №12, 2010 ج.)
ال, جاساعان ٸس-ەرەكەتٸ وسى ايتقانىنا مٷلدە كەرەعار ەدٸ. كاماليدەنوۆتٸڭ قاھارىنا ۇشىراعان وقۋ مينيسترi ق.نەرiباەۆ, اكادەميك, قازگۋ رەكتورى ٶ.جولداسبەكوۆ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى ت.قوجاكەەۆ, زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى س.دوسىمبەكوۆ, پروفەسسور ن.مامىروۆ, سەۋلەت ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى س.بايبولوۆ, دوتسەنت ا.ۋاقوۆ سيياقتى كٶپتەگەن عالىمدار داڭعازا شۋدىڭ وبەكتiسiنە اينالدى. ٸس قوزعالىپ, الدى يتجەككەنگە ايدالدى, سوڭى پارتييادان شىعارىلىپ, قىزمەتتەرٸنەن قۋىلدى.
راسىن ايتقاندا, ولاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸن كولبين تانىمايتىن. التى الاسى, بەس بەرەسٸ جوق بٶتەن قازاقتاردى نە قىلسىن?
سول سيياقتى, سىن ساعاتتاردا كەزدەيسوق الاڭدا بولعان بٸر توپ جازۋشى, جۋرناليستەر جاساقشىلاردىڭ قولىنا تٷسٸپ قالادى. اقپارات ٸلەزدە كاماليدەنوۆتٸڭ ٷستەلٸندە جاتادى.
ول قالام ۇستاعانداردىڭ لەنيندٸك پرينتسيپتەردٸ تٷسٸنبەيتٸن «ساياسي ساۋاتسىزدىعىن» مٷلدە كەشٸرە المايتىن. قان-جوسا بوپ تاياققا جىعىلعان, ەكٸ قابىرعاسى سىنعان مەيٸرحان اقدەۋلەتوۆ پارتييادان, قىزمەتتەن قۋىلدى.
امانحان ەلٸموۆ تيپوگرافيياعا جۇمىسقا جٸبەرٸلدٸ. لەسباي وسپانوۆ جاراقاتى اسقىنىپ, بٸرنەشە جىلدان سوڭ قايتىس بولدى. «جەتٸسۋ» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى مامادييار جاقىپوۆ, تٸلشٸسٸ مەيرامبەك تٶلەپبەرگەنوۆ, قازتاگ ديرەكتورى جۇماعالي ىسماعۇلوۆ قىزمەتتەرٸنەن شەتتەتٸلدٸ. ەلٸمٸزدەگٸ بٷكٸل قازاق باسىلىمدارى باقىلاۋعا الىندى, اڭدۋ ۇيىمداستىرىلدى.
قۋدالاۋعا شىداماعاندار ٶزٸنە قول سالدى
ونداي قۋعىن-سٷرگٸندٸ ٶز باسىمنان دا ٶتكەرگەنٸمدٸ قوسا كەتسەم, ارتىق بولماس.
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالانعان «جەلتوقسان جاڭعىرىقتارى» اتتى زەرتتەۋ ماقالامىزدا وسى كٶتەرٸلٸستٸڭ اقيقاتىن العاش رەت اشىپ ايتۋعا تىرىستىق (1989 جىل 10 قاراشا). ماقالا جارىق كٶرٸسٸمەن 16 قاراشا كٷنٸ قازگۋ-دٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiنiڭ ستۋدەنتتەرٸ مەنٸ كەزدەسۋگە شاقىرىپ, قوزعالىستىڭ بەلگٸسٸز جاقتارى حاقىندا ەستٸگٸسٸ كەلدٸ. باردىق. جٷزدەستٸك. اشىق-جارقىن ەڭگٸمە ٶتكٸزدٸك. ٷلكەن اكت زالى لىق تولىپتى. ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, وقىتۋشىلار دا قاتىسقان بۇل جٷزدەسۋ ٶتە تارتىمدى, قىزۋ ٶتتٸ دەسە دە بولادى. جالىنداعان جاستاردىڭ رۋحى ويانعانىن كٶرٸپ قۋانعانىم ەسٸمدە.
بٸراق, بٸر اپتاعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورى
«رۇقسات ەتٸلمەگەن ميتينگ ٶتكٸزٸپسٸز» دەپ كٸنە تاقتى.ج وعان دەلەلدەر دە تابىلا كەتتٸ. بٸرٸنشٸسٸ, جەلتوقسانعا بايلانىستى 2 جىلعا سوتتالعان باحشا مەرگەنوۆا دەگەن بويجەتكەن محق تاپسىرماسىمەن «ماقالادا مەنٸڭ ار-نامىسىما نۇقسان كەلتٸرٸلدٸ» دەگەن تۇرعىدا شۇعىل ارىز جازىپتى. كٶپپەن بٸرگە اتى اتالعانى راس ەدٸ. ارتىنان بٸلسەم, ارىزدىڭ ٶتەۋٸنە جازاسى شارتتى مەرزٸمگە اۋىستىرىلىپتى. ەكٸنشٸسٸ قازگۋ-دەن تٷسكەن مىناۋ دونوس.
“پروكۋرورۋ گ.الما-اتى, توۆ. ازاروۆۋ ا.ي.
رەكتورات ي پارتيينىي كوميتەت پروسيت ۆاس راسسموترەت ۆوزموجنوست پرينيات مەرى ۆ وتنوشەنيي كوررەسپوندەنتا گازەتى “قازاق ەدەبيەتi” تابەەۆا ك. كوتورىي نا سوستاياۆشەيسيا 16 نويابريا 1989 گودا ۆسترەچە سو ستۋدەنتامي ۆ وبششەجيتيي №5 كازگۋ دوپۋسكال تەندەنتسيوزنىە, كلەۆەتنيچەسكيە سۋجدەنييا و دەكابرسكيح سوبىتيياح 1986 گ. ۆ گ. الما-اتە.
ي. و. رەكتورا نەرونوۆ ۆ. س.
سەكرەتار پارتكوما بولدىرەۆ ۆ. م.”
الماتى قالاسىنا ازاروۆ دەگەن پروكۋروردىڭ ەمٸرٸ جٷرگٸزٸپ تۇرعان قيلى كەزەڭ ەدٸ. قازاقتاردى كٸسٸ قاتارىنا قوسپايتىن تارپاڭ. ٶسكەمەندە ستۋدەنت جاستاردى قۋعىنعا سالعان, ون التى جاسار سەبيرا مۇحامەدجانوۆانىڭ قازاسىنا سەبەپكەر بولعان قاندىقول جەندەت بولاتىن. ۇزاق ۋاقىت ەۋرە-سارساڭمەن سابىلتقانىن قانشا ۇمىتقىم كەلسە دە, ەشبٸر جازىقسىز اباقتىعا توعىتپاق بولعان شوۆينيستٸك پيعىلىن ۇمىتا الماي جٷردٸم.
تىم اسىرا سٸلتەۋشٸلٸكپەن كٶرٸنگەن وسىنداي ۇر دا جىق ورىنداۋشىلاردىڭ كەسٸرٸنەن بارلىق ەڭبەك ۇجىمدارىندا, پارتييا ۇيىمدارىندا, قۇقىق ورگاندارىندا ادام شىداتپاس پسيحولوگييالىق اۋىر احۋال ورنادى. ادامداردىڭ جٷيكەسٸن ەلسٸرەتتٸ. قىزمەتٸنە ەسەرٸن تيگٸزدٸ. 1986-88 جىلدارى عىلىم اكادەميياسى مەن جوعارى جەنە ورتا ارناۋلى بٸلٸم مينيسترلٸگٸ جٷيەسٸنە قاراستى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق تٸلٸندە وقيتىن 316 اسپيرانت ديسسەرتاتسيياسىن قورعاماي اياقتادى.
تورعاي وبلىسى جاقسى اۋداندىق پارتييا كوميتەتiنiڭ ەكiنشi حاتشىسى شولپان ورازگەلدينوۆا ۇلتى ورىس باسشىلاردىڭ قۋدالاۋىنا شىداماي ٶز كابينەتiندە سiركە سۋىن iشiپ, مەرت بولدى. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى ەنگەلس اتىنداعى كەڭشاردىڭ ديرەكتورى ايتبەك ەسەنقۇلوۆ جەلتوقسانعا قاتىسقان ستۋدەنت قىزى گٷلنەرعا «يدەيالىق دۇرىس تەربيە» بەرە الماعانى ٷشٸن پارتبيلەتٸنەن ايىرىلىپ, ورنىنان الىندى. اقىر سوڭىندا جٷرەك تالماسىنا ۇشىرادى. الماتى وبلىسىنىڭ «سارىبۇلاق» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى سەكەن بەكبولاتوۆ پارتييادان شىعارىلىپ, ناقاقتان سوتتى بولدى. سونىڭ قايعىسىنان دەنساۋلىعى بۇزىلدى, ەيەلٸ دە مٷگەدەكتٸككە ۇشىرادى. مۇنداي مىسالداردى جٷزدەپ, مىڭداپ كەلتٸرۋگە بولادى.
اڭدۋ مەن اياقتان شالۋ, «تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋ» بارلىق مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىس تەرتٸبٸنە سٸڭٸپ ٷلگەردٸ.
قاۋiپسiزدiك كوميتەتiنiڭ پودپولكوۆنيگi تەڭiربەرگەن بەكiموۆتٸڭ تٶمەندەگiدەي ەكi سۇراققا جازباشا جاۋاپ بەرۋ تالاپ ەتiلگەنٸن ايعاقتايدى: «16-18 جەلتوقسان كٷندەرi سiز قايدا بولدىڭىز? جەنە قانداي وقيعالار مەن جاعدايلاردىڭ كۋەسi بولدىڭىز? وقيعاعا سiزدiڭ قاتىسىڭىز بەن كٶزقاراسىڭىز قانداي?».
1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا, ياعني, بiر ايدا 2300 ادام “ٸشكiلiككە سالىندى” دەگەن سىلتاۋمەن اقشالاي ايىپ تٶلەدٸ, ونىڭ ٸشٸندە, 150 ادام كٷشپەن ەمدەۋ ورنىنا جiبەرiلدٸ.
گورباچەۆ پەن كولبيننiڭ الدىندا اقتالۋ ٷشٸن كاماليدەنوۆ “ماسكٷنەمدەر” مەن «ناشاقورلاردى» وسىلايشا قولدان جاسادى.
بiر عانا الماتىنىڭ ٶزiندە ماسكٷنەمدەرمەن كٷرەس جٶنٸندەگٸ 128 جەدەل توپ اينالىستى! قۇرىعى ۇزىن مقك كٶرشٸلەس رەسەي, قىرعىز ەلدەرٸنە دە ساقتىق شارالارىن جاساۋدى تاپسىردى. قازاقستارعا كٶمەككە ۇمتىلعان قىرعىز جٸگٸتتەرٸنە توسقاۋىل قويىلدى. اسانبەك ستاموۆ دەگەن جازۋشىنىڭ ەستەلٸگٸندە «مىرزاعاپاروۆ, اقىلبەكوۆ دەگەن جٸگٸتتەردٸڭ توپ جيناپ الماتىعا بارا جاتقاندا, قوردايدان كگب اۆتوماتشىلارمەن ۇستاپ, كەرٸ قايتارىلعانى» ايتىلادى.
ۇلان ورازاليەۆ: «ول كەزدە مەن باسپادا ٸستەيتٸنمٸن. 89 كٸتاپتى قولىما بەرٸپ, وسىلاردان قازاق ۇلتشىلدىعىن دەلەلدەيتٸن فاكتٸلەر تاۋىپ بەر دەپ قينادى. ەرينە, مەن ارىمنان اتتاعان جوقپىن» («ەق», 10.12.96 ج.).
قاماليدەنوۆتٸڭ «قىرىق ٶتٸرٸگٸ» نەمەسە جەلتوقساننىڭ جاڭاٶزەننەن ايىرماشىلىعى نەدە?
كاماليدەنوۆ «اڭىز ادام» جۋرنالىنداعى بٸر سٶزٸندە «جەلتوقساننىڭ جاڭاٶزەننەن ايىرماشىلىعى – وندا اشىق قارۋ قولدانىلسا, بٸز سۋ شاشۋمەن شەكتەلدٸك» دەپ ماقتانىپتى.
شىنىمەن سولاي ما? جوق, فاكتٸلەر كەرٸسٸنشە سٶيلەيدٸ.
ٸشٸنە وق تيٸپ جارالانعان ەدٸل مولدىباەۆ, ساپەر كٷرەگٸنەن جاراقات العان نۇرسۇلۋ ەرعاليەۆا, حالۋات قوجاليەۆ, ىدىرىسحان تٸلەشوۆ, لەززات ەلەكوۆا, مۇحامەد مۇراتوۆ دەگەندەردٸڭ كەيٸنگٸ تاعدىرىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ.
الاڭدا سوققىعا جىعىلىپ اۋىلىنا قاشىپ بارىپ, حابارسىز كەتكەندەر دە از ەمەس. اباي اتىنداعى الماتى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ ستۋدەنتٸ باقىتگٷل مىرزاعازينانىڭ قوس بٷيرەگٸ زاقىمدالىپ, تورعايداعى ەلٸنە بارعان سوڭ, كٶپ ۇزاماي قايتىس بولدى.
1989 جىلعى 12 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىنان كەيٸن عانا ستالين كەزٸنەن بەرگٸ ساياسي-قۋعىن سٷرگٸنگە ۇشىراعان, اتىلعان, سوتتالعان 76 309 ادامنىڭ ٸسٸ قايتا قارالدى. ودان تىس كگب پەرمەنٸمەن ەرەكشە ستاتيامەن كەتكەن 3601 ادام اقتالدى. ونىڭ ٸشٸندە 99-ى جەلتوقسانشى جاستار ەدٸ. جامبىل تايجۇماەۆ سەكٸلدٸ «ميليياتسيياعا قارۋ كٶتەردٸ» دەگەن جالاعا ٸلٸككەن 10 جەلتوقسانشى سول بەتٸ اقتالمادى. ال, وقۋدان, كومسومولدان شىعارىلىپ, جۇمىستان قۋىلعان مىڭداعان ادام ٶز ٸستەرٸنٸڭ اق ەكەندٸكتەرٸن دەلەلدەي الماي, ٶمٸر اعىنىنىڭ تولقىنىمەن ەلٸ الىسىپ كەلەدٸ.
ەڭ باستى ساۋال – ولاردىڭ جاستاي سولعان تاعدىرىنا كٸم جاۋاپ بەرەدٸ?
بٸزدٸڭشە, ٶز جەكە باسىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن وسى قىرعىندى ۇيىمداستىرىپ الىپ, ارتىنان جاعدايعا يە بولا الماي تايقىپ كەتكەن كاماليدەنوۆ جاۋاپتى. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ تۋرالى زەرتتەۋ كٸتاپ جازعان پۋبليتسيست كەرٸشال اسانوۆتىڭ «بارلىعىنا كٸنەلٸ – كاماليدەنوۆ! جاستاردىڭ تەرتٸپ بۇزعانىنا وسى كٸنەلٸ!» دەپ, كٶپتٸڭ كٶزٸنشە ايىپ تاعۋى وسى پٸكٸرٸمٸزدٸ تٷيٸندەي تٷسەدٸ.
ول كٸم ەدٸ?
ال, ٶمٸر بويى پارتييا مەن ٷكٸمەتكە قالتقىسىز قىزمەت ەتٸپ كەلٸپ, بيلٸكتٸڭ ۇشار باسىنا بٸر-اق قادام جەتپەي قالعان, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا بارماعىن شايناعان كاماليدەنوۆ كٸم ەدٸ?
ٶزٸنٸڭ ايتۋى بويىنشا, ەكەسٸنەن بٸر جاستا, شەشەسٸنەن 9 جاستا جەتٸم قالعان, قارت ەجەسٸ مەن اعايىننىڭ قولىندا, كەيٸن مەكتەپ-ينتەرناتتا تەربيەلەنگەن سوۆەتتٸك كادردىڭ بٸرٸ. راس, سوعىس جىلدارىنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان, مەكتەپتٸ التىن مەدالمەن, ينستيتۋتتى قىزىل ديپلوممەن بٸتٸرٸپتٸ. ەرينە, ٷلكەن جەتٸستٸك. بٸراق, بۇل ادامي كٶرسەتكٸشتٸڭ بيٸك ٶلشەمٸ ەمەس. بار بولعانى تاعدىرعا بەيٸمدەلگەن پىسىقتىقتىڭ, اسسا بٸلٸمدٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. ەل فارابيدىڭ بٸر ايتقانى بار: «تەربيەسٸز العان بٸلٸم, قولداعى قارۋ سيياقتى». اتا-انا جىلۋى مەن تەربيەسٸن سەزٸنبەي ٶسكەن كاماليدەنوۆتىڭ بويىنداعى قاتالدىق, ٶزٸن تىڭداماعان جانعا دەگەن سەنٸمسٸزدٸك, ٶشپەندٸلٸك جاستايىنان قالىپتاسقان مٸنەز ەكەنٸ اڭعارىلادى. حالقىمىز «جەتٸم قوزى تاسباۋىر» دەگەندٸ وسىندايلارعا قاراتا ايتقان بولار.
«ەلەنا ارالىنا» جەر اۋدارىلىپ بارا جاتقان ناپالەون بونوپارت «باق پەن سوردىڭ اراسى – بٸر-اق قادام» دەپتٸ ٶكٸنٸشپەن. كاماليدەنوۆكە دە وسىنى ايتۋعا بولادى.
قوناەۆتىڭ جەكە قامقورلىعىن كٶپ كٶرگەن ول قىزمەت باسپالداقتارىمەن جىلدام كٶتەرٸلدٸ. قازاقستاننىڭ كومسومول جاستار ۇيىمىن سەگٸز جىل باسقارىپ, قوناەۆتىڭ قولداۋىمەن تسەلينوگراد وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىلىعىنا جٸبەرلەدٸ.
ودان كەيٸن مەسكەۋدە مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸندە ەكٸ جىلداي جۇمىس ٸستەپ, قوناەۆتىڭ شاقىرۋىمەن پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى قىزمەتٸنە سايلانادى. ال, 1982 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ, رەسپۋبليكا مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنە تٶراعا بولىپ بەكتٸلەدٸ. 1986 جىلدىڭ 06 قاڭتارىندا ورتالىق كوميتەتتٸڭ يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىلىعىنا قايتىپ كەلەدٸ. 1988 جىلى قازاق سسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸنە سايلانىپ, سول جىلى 52 جاسىندا زەينەتكە شىعىپ, محك مەكتەبٸنە وقىتۋشىلىققا اۋىسادى.
مٸنە, اينالاسى ون جىلدىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ حاتشىلىقتان باسقا قىزمەتتٸڭ بەرٸنٸڭ دەمٸن تاتىپ كٶرگەن كاماليدەنوۆتٸڭ قىسقاشا ٶمٸر جولى وسىنداي.
قازاقستان كومپارتيياسى وك حٸٸ پلەنۋمىندا م.مەڭدٸباەۆتىڭ: «...ەڭ الدىمەن كاماليدەنوۆ پەن ۋستينوۆتىڭ جاعدايدى ناشار بٸلٸپ, ناشار ىقپال جاساۋى, يدەولوگييا كادرلارى اراسىنداعى جۇمىستى جاقسارتۋ جٶنٸندە دەر كەزٸندە شۇعىل شارالار قولدانباۋى نەلٸكتەن?» (07.06.1988 «سق») دەپ كٸنەلٸلەردٸ جاۋاپكەرشٸلٸككە شاقىرۋدى تالاپ ەتۋٸ ونىڭ تاعدىرىن بٸرجولاتا كٷيرەتتٸ.
بٸر سٶزبەن قايىرساق, كاماليدەنوۆ قازاق ەلٸنٸڭ تاريحىندا «بەرييانىڭ كٶلەڭكەسٸ» دەگەن قارا تاڭبامەن قالعان بٸرەگەي تۇلعا. ول بايانسىز بيلٸك جولىنداعى بٸتٸسپەس ايتىس-تارتىستىڭ, كرەمل جٷرگٸزگەن ٶكتەم ەرەكەتتەر مەن دەموكراتييالىق پرينتسيپتەر اراسىنداعى قايشىلىقتاردىڭ قۇربانى بولدى. ٶزٸنٸڭ جەلتوقسان زوبالاڭىندا ٶز قانداستارى مەن ستۋدەنت جاستارعا جاساعان قىساستىعىنىڭ سالماعىن سەزٸندٸ مە, جوق پا, ول جاعى بٸزگە بەيمەلٸم.
ر.S.
وسى از عانا ۋاقىت ٸشٸندە تەۋەلسٸز جاس مەملەكەتٸمٸز جٷز جىلدىق كەزەڭدٸ جٷرٸپ ٶتكەندەي. ەل ەڭسەسٸن تٸكتەدٸ. ەلٸمٸز ساياسي رەفورمالار مەن ەكونوميكالىق تٷلەۋدٸڭ جاڭا بەلەستەرٸنە اياق باستى. قازٸرگٸ كٷنٸ سول ٶزگەرٸستەردٸڭ جالعاسى رەتٸندە رۋحاني جاڭعىرۋ قولعا الىنۋدا. بۇل قادام كٶزگە كٶرٸنەتٸن ۇلتتىق بولمىس پەن بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاي وتىرىپ, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن قۇندىلىق – سانانى جاڭعىرتۋ دەگەن سٶز. ەندەشە, كەلەر جىلى 35 جىلدىعى اتاپ ٶتٸلەتٸن ۇلى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە ناعىز جاڭعىرعان سانامەن قايتا كٶز جٸبەرەتٸن ۋاقىت جەتتٸ دەپ ويلايمىز!
