شاڭ باسقان ارحيۆتەردەگٸ «اسا قۇپييا» قۇجاتتارعا قول جەتكٸزگەن قالامگەردٸڭ بۇل ەڭبەگٸ بٸرنەشە بٶلٸمنەن تۇرادى. ەلٸگە دەيٸن ساياسي باعاسىن الا قويماعان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ مەلٸمەتتەر وسى ماقالادا بٸر ارناعا توعىسىپ, وقيعانىڭ ٶرٸستەۋٸ مەن كەمەلٸنە كەلگەن شاقتى وقىرماننىڭ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەدٸ.
قايىم-مۇنار تابەەۆ, جۋرناليست-جازۋشى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ
تيرانييا
بۇل كٷندە جەلتوقسان تاريحقا اينالىپ بارادى. تاريحتىڭ شىنايى يەسٸ حالىق بولعانىمەن, ونى جاسايتىن جەكە تۇلعالار. بۇل بۇلجىماس اكسيوما. ۇلت ازاتتىعى ٷشٸن باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, ٶرلٸك مٸنەز تانىتقان بوزداقتار قايرات رىسقۇلبەكوۆ, سەبيرا مۇحامەدجانوۆا, ەربول سىپاتاەۆ, لەززات اسانوۆانىڭ ەسٸمدەرٸ تاريحتىڭ التىن پاراعىنا ٶشپەستەي جازىلىپ قالدى. بار-جوعى 16 مەن 21 جاس ارالىعىندا عۇمىر كەشكەن بۇل ٶرەندەر – سول كەزدەگٸ كٶڭٸلدەرٸ الىپ-ۇشقان بٷكٸل جاستاردىڭ ورتاق سيمۆولى!
سول ٷشٸن دە ەسەم الماتىنىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ جەرٸنەن الاۋلاعان جالىن بەينەسٸندەگٸ الىپ ەسكەرتكٸش تۇرعىزۋعا لايىقتى تۇلعالار. مۇنى بٸر دەڭٸز.
ەكٸنشٸدەن, بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ التىنبەك سەرسەنبايۇلى ايتقانداي:
“تاريحتا ەرتٷرلi iز قالدىرۋعا بولادى: تاريحقا ابىرويمەن كiرۋگە بولادى, كەرiسiنشە, قارا تاڭبامەن قالۋعا دا بولادى”.
بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸڭ ٶزەگٸ ەكٸنشٸ توپتاعىلار تۋرالى بولماق. جەلتوقساندا دا سونداي قارابەتتەر بولعان.
ماقساتىمىز – ولاردى ەسپەتتەۋ ەمەس, شاما كەلسە ولاردىڭ زۇلىمدىق قارەكەتتەرٸن قايتالاماۋ, قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق الۋ.
قاراپ تۇرساڭىز, قاسقىر تارتقانداي جۇلىم-جۇلىم تاريحتىڭ جارالى بەتٸندە قارا تاڭبامەن قالعانداردىڭ قاراسى از ەمەس ەكەنٸن كٶرەسٸز. نەگە بۇلاي? بۇل تۋرالى فيلوسوف فريدريح نيتسشەنٸڭ «ٸزگٸلٸك پەن زۇلىمدىقتىڭ ارعى جاعىندا» اتتى كٸتابىندا دەل جاۋاپ بەرٸلگەن ەكەن.
«بيلٸككە قۇشتارلىق – دٷنيەدەگٸ بار نەرسەنٸڭ باستاۋى جەنە جاۋى! - دەيدٸ ول. – بيلٸكتٸڭ ۇشار باسىنا شىققاندار سونشالىقتى بەكزات بولىپ كٶرٸنگٸسٸ كەلگەنٸمەن, شىن مەنٸسٸندە قاتىگەز جەنە راقىمسىز تيراننىڭ كەيپٸنە ەنەدٸ. ولار استىنداعى تاق ٷشٸن ٶز باۋىرلارىن دا قۇرباندىققا شالۋدان تارتىنبايدى, زورلىق-زومبىلىق جاساپ, قۋلىق-سۇمدىقپەن ەرەكەت ەتۋدٸ ٶمٸرٸنٸڭ ٶزەگٸنە اينالدىرادى».
قانداي دەل ايتىلعان سٶز! ٶمٸردٸڭ اششى شىندىعى بۇل! قانشاما قيلى زاماندى باستان ٶتكەرسەك تە, قانداي قوعامدىق فورماتسييالاردا تٸرشٸلٸك قۇرساق تا, ٶزگەرمەيتٸن قاعيدات. قاراپايىم ادامداردىڭ سەنگٸشتٸگٸن, نەمقۇرايدىلىعىن, باسقا دا ەلسٸزدٸكتەرٸن شەبەر پايدالانا وتىرىپ, شەكسٸز بيلٸككە قول جەتكٸزگەندەر قايتسە دە تاقتا ۇزاق وتىرۋدى قالايدى.
سول ٷشٸن قوعام مەن حالىقتىڭ ساناسىن تۇساپ, ولاردى تەك قانا بوداندىقتا ۇستاعىسى كەلەدٸ. كەزٸندە كەڭەستەر وداعىن قىپ-قىزىل قانعا بٶكتٸرگەن ستالين, گولوششەكين, ەجوۆ, بەرييا سيياقتى قانٸشەرلەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرگەن دە وسى – بيلٸككە قۇشتارلىق. ولار كٶپ جاعدايدا بيلٸكقۇمارلىق ەلسٸزدٸكتەرٸن «جاپون, نەمٸس شپيوندارىنا ٶلٸم كەلسٸن!», «دەرٸگەرلەر ٸسٸ» سيياقتى جاساندى ۇراندارمەن بارىنشا بٷركەمەلۋگە تىرىستى. ٶزدەرٸنەن ويى وزىق, حالىقتى سوڭىنان ەرتە الاتىن كٷشتٸلەردٸڭ رۋحىن جانىشتاپ, كٶزدەرٸن جويىپ وتىردى.
وسى رەتتە, بيلٸكتە ۇزاق جىل وتىرعان دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ مىنا بٸر مويىنداۋى ەسكە تٷسەدٸ.
«جالعىز عانا كٶزٸمنٸڭ جەتكەنٸ – كٶپ ۋاقىت بيلٸك باسىندا بولۋعا بولمايدى. اينالاڭداعى ادامداردى تانۋ تٷيسٸگٸڭ جوعالادى, تىڭ ويلاردى تٷسٸنبەيسٸڭ نەمەسە قابىلدامايسىڭ, ٶزٸڭە ٶزٸڭ سىن كٶزبەن قاراۋدى قوياسىڭ. سوسىن مٸندەتتٸ تٷردە قاتەلٸكتەر جاسايسىڭ, ەسٸرەسە كادرلىق ساياساتتا». («بٸرلەسۋ» تەۋەلسٸز گازەتٸ, 15 قىركٷيەك 1990 ج.).
ال, كادرلىق ساياساتتىڭ تەرٸس جٷرگٸزٸلۋٸ ورنى تولماس ٶكٸنٸشتەرگە اپارىپ سوقتىراتىنىن ۋاقىت كٶرسەتتٸ.
ستاليندٸك ساياسي قۋعىن-سٷرگiندە بٸر قازاقستاننىڭ ٶزٸندە 110 مىڭنان استام ادام لاگەرلەرگە توعىتىلدى. 25 مىڭداي الاشتىڭ قايماعى «حالىق جاۋى» رەتٸندە اتىلدى. وعان «اسىرا سٸلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن!» ناۋقانىندا قىناداي قىرىلعان قانداستارىمىزدى قوسىڭىز.
تاريحشى-عالىم تالاس وماربەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا: «1928 جىلى قازاقستاندا 4 ميلليون 800 مىڭ قازاق بولسا, 1939 جىلى 2 ميلليون 328 مىڭ عانا قازاق قالعان…”.
اباي اتامىز ايتقانداي: «كٷشٸگٸنەن تالانعان» ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە, بٸز دە قىزىل يمپەرييا قيياناتىنىڭ شەت جاعاسىن كٶردٸك.
86-نىڭ جەلتوقسانىدا تۋرا سونداي قاسٸرەتتٸ كٷيدٸ باستان ٶتكەردٸك. گورباچەۆتٸڭ «دەموكراتييا», «جارييالىلىق» دەگەن سٶزدەرٸنە شىن سەنٸپ قالعان بەيكٷنە جاستارىمىز الماتىنىڭ باس الاڭىنا شىعىپ, قان-جوسا بولعانى كٶز الدىمىزدا.
مەسكەۋدٸڭ قولشوقپارى سولومەنتسەۆ دەگەن سۇمىراي سول ۇلتارالىق وقيعانىڭ شىعۋىنا الماتىداعى قازاقتاردىڭ سانى شامادان تىس كٶبەيگەنٸ سەبەپ بولدى دەپ سوقتى.
“كوگدا يا زدەس رابوتال سەكرەتارەم تسك, پومنيۋ, توگدا بىلو كازاحسكوگو ناسەلەنييا 8 پروتسەنتوۆ. ا سەيچاس 16. ۆ دۆا رازا ۋۆەليچيلوس!..” دەپ دابىلداتتى. ونىڭ ويىنشا قازاقتار ٶز استاناسىنا جولاماي, ايدالادا قوي باعىپ قانا جٷرۋٸ كەرەك ەكەن.
ەنە, سونداي اسىرا سٸلتەۋشٸلٸك پەن باسىنۋشىلىقتى كٶزبەن كٶرٸپ, قۇلاقپەن ەستٸگەنبٸز.
بەرييانىڭ ٸزباسارلارى: كاماليدەنوۆ پەن مەڭدٸباەۆ تاندەمٸ
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ يمپەرييالىق قاتالدىق پەن قاتىگەزدٸكتٸ قارۋ ەتكەن مەسكەۋلٸكتەردٸڭ شوۆينيستٸك پيعىلدان ەشۋاقىتتا باس تارتپايتىنىن اڭعارتتى. بٸزدەن كەيٸن باس كٶتەرگەن ساحا رەسپۋبليكاسى (1987 ج.), بالتىق ەلدەرٸ, گرۋزييا مەن ەزٸربايجان (1989 ج.) كٶتەرٸلٸسشٸلەرٸ دە قاتاڭ جازالاندى. جٷزدەگەن بەيكٷنە قىز-جٸگٸتتەر تانكتىڭ شىنجىر تابانىنا تاپتالدى. وققا ۇشتى.
توقىراپ قالعان قوعامنىڭ توڭىن جٸبٸتٸپ, قوعامعا جاڭا لەپ ەكەلگەن, تىڭ سەرپٸن بەرگەن بۇل ەلەۋمەتتٸك-ساياسي سٸلكٸنٸستەر بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸپ قاراۋعا كەلمەيتٸن بٸرتۇتاس ازاتتىق كٷرەسٸنٸڭ تٸزبەگٸ ەدٸ.
بٸراق, وداق ىدىراعانىمەن, بٷگٸندە ٶز ىقپالىنان ايرىلعىسى كەلمەگەن مەسكەۋدٸڭ وزبىرلىعى ەلٸ دە ٶشپەگەن, مىعىم. ۋكراينا, مولدوۆا, بەلورۋسسييا, قاراباقتاعى قاندى وقيعالار سول جەلتوقسان جاڭعىرىعىنىڭ جالعاسى. بارلىق جەردەن قاھارلى دا ايلالى رەسەيدٸڭ قاندى تىرناعىنىڭ ٸزٸ كٶرٸنەدٸ.
بيلٸك باسىنداعى كەشەگٸ گورباچەۆ پەن قازٸرگٸ پۋتين سىندى تيراندار ٶز مٷددەسٸ ٷشٸن تۋعان حالقىن دا, ٶزگەنٸ دە ايامايتىنىن تاريح وسىلايشا دەلەلدەپ بەردٸ. شەكسٸز بيلٸككە يە بولعان ٷلكەن تيرانداردىڭ قىلىعى ٶتە جۇقپالى كەلەدٸ. مەسكەۋ بيلەگەن تۇستا قازاقستاندا دا جەرگٸلٸكتٸ تيراندار بوي كٶرسەتٸپ شىعا باستادى.
جاسىرىن ەمەس, اشىقتان اشىق. مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى, كەيٸننەن قازاقستان كومپارتيياسى وك يدەولوگييا جٶنٸندەگٸ حاتشىسى بولعان زاقاش كاماليدەنوۆ پەن الماتى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, كەيٸننەن قازاقستان كپ وك ەكٸنشٸ حاتشىسى بولعان مارات مەڭدٸباەۆ وسى الدىڭعى قاتاردان تابىلدى.
كرەملدٸڭ الدىندا كٶزگە تٷسۋگە تىرىسىپ, قازاق زييالىلارىن قۋدالاۋدىڭ نەبٸر قانقۇيلى ەدٸستەرٸن ويلاپ تاپقان ەكەۋٸنٸڭ قىلىعى بەرييادان اسىپ تٷسپەسە, كەم بولعان جوق.
ولارمەن بەتپە-بەت جولىعىسقان سەتتە, تالاي ٶر كەۋدەلٸ عالىمداردىڭ, تاريحشىلار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ايۋمەن كەزدەسكەن جىلقىداي دٸرٸلدەپ قالاتىنىن كٶزٸمٸزبەن كٶردٸك.
ال, وسى قازاقتار بٸرٸن-بٸرٸ قىر اسىرا قۋىپ, دٷرلٸگٸپ جاتقان كەزدە «كولبين قايدا قاراپ وتىردى?» دەگەن زاڭدى سۇراقتىڭ قۇلاعى قىلتييۋى مٷمكٸن عوي. ەرينە. قازاقستانعا ۋاقىتشا كەلگەن كولبين مۇندا ۇزاق تۇراقتامايتىنىن جاقسى بٸلدٸ. سوندىقتان دا, وعان بەرٸبٸر ەدٸ. ەلدەگٸ بولىپ جاتقان تٶتەنشە جاعدايلارعا كٶپ باسىن اۋىرتا قويعان جوق. الدىنا ەكەلگەن قاعازدارعا قول قويىپ, كٶمەكشٸلەرٸ جازىپ بەرگەندٸ وقىپ بەرۋمەن شەكتەلەتٸن. كٶبٸنەسە شارابىن ٸشٸپ بۋسانىپ, قۇسىن اتىپ, تۋريست سەكٸلدٸ شالقىپ جٷرەتٸن.
بٸر جولى ول جاندايشاپتارىمەن بٸرگە كەزەكتٸ ساۋىق-سايرانعا شىعادى.
كولبين اسپانعا قاراتا مىلتىق اتقان كەزدە, ەر جەردەگٸ بۇتانىڭ تٷبٸنە جاسىرىنعان ٷش-تٶرت ەسكەري مەرگەن قوسا اتادى.
بٸر وقپەن ٷش-تٶرت ٷيرەكتٸڭ جەرگە توپىرلاپ تٷسكەنٸن كٶرٸپ, مەز بولعان كولبين سول كٷنٸ مول ولجاعا كەنەلٸپتٸ. توست كٶتەرٸپ تۇرىپ ايتقان: «قازاقستان حالقىن قۇستىڭ ەتٸمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى ەكەن عوي!» دەگەن دانىشپاندىق سٶزٸ ەرتەسٸنە رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە جارييالانىپ تا كەتتٸ. مٸنە, ەلەمدە جەر كٶلەمٸ جاعىنان 9-شى ورىندى يەلەنەتٸن الىپ مەملەكەتتٸ باسقارۋعا جٸبەرٸلگەن باسشىنىڭ بار بولمىس-بٸتٸمٸ وسىنداي دەرەجەدە عانا بولاتىن.
«بٸرەۋ تويعا اينالعاندا, قاسقىر قويعا اينالدى» دەگەندەي, قازاقستانعا كەزدەيسوق اداسىپ كەلگەن كولبيننٸڭ قىزمەتتەگٸ شالالىعىن ٶز مٷددەسٸنە ورايلاستىرا بٸلگەن كاماليدەنوۆ پەن مەڭدٸباەۆتىڭ قۇدايى بەردٸ دەسە دە بولادى. قازاقستاندى «كٸشٸ 37-نٸڭ» ەلەسٸ كەزٸپ جٷردٸ.
جەلتوقسان زوبالاڭىندا كاماليدەنوۆتٸڭ بەلسەندٸلٸگٸمەن وبلىستىق كوميتەتتەردiڭ 64 حاتشىسى, قالالىق جەنە اۋداندىق پارتييا كوميتەتتەرiنiڭ 630 حاتشىسى, باستاۋىش پارتييا ۇيىمدارىنىڭ 1836 مٷشەسi الماستىرىلدى. Iشكi iستەر مينيسترلiگiنٸڭ باسشى ورگانداعى 1200 جەتەكشٸ كادرلارى «ساياسي-تەربيە جۇمىستارىن اقساتقانى» ٷشٸن قىزمەتتەرٸنەن قۋىلدى.
ولاردىڭ بارلىعى دا قازاقتار ەدٸ. ودان باسقا ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ, جوبالاۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, شىعارماشىلىق وداقتاردىڭ باسشىلارى بار.
مىسالى, الدىڭعى قاتارداعى ٸرٸ جوو-نىڭ 12 رەكتورى ورنىنا الىنىپ, ٸستٸ بولدى.
ال, قازاققا دەگەن قاتىگەزدٸگٸ جاعىنان كاماليدەنوۆتەن كەم تٷسپەيتٸن مەڭدٸباەۆ باسقارعان العاشقى بٸر جارىم جىل ٸشٸندە الماتى وبلىسىنداعى باسشىلىق بۋىننىڭ 750 قىزمەتكەرٸ نەگٸزسٸز قۋعىنعا ۇشىرادى.
پارتييالىق تۇرعىدان جازالاندى, ٸشٸنارا سوتتالدى, اباقتىعا قامالدى. ونىڭ ٸشٸندە 35 اۋداندىق, قالالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىلارى, 25 اۋاتكوم تٶراعالارى بولدى.
ەلٸمٸزدٸ جايپاپ ٶتكەن رەپرەسسييانىڭ جويقىن كٷشٸنٸڭ قانشالىقتى اۋىر بولعانىن وسىدان-اق شامالاڭىز. ەرينە, بۇل ارادا مەسكەۋدٸڭ جازالاۋ ناۋقانىن قاتاڭ جٷرگٸزۋ تۋرالى نۇسقاۋى بولعانى شىندىق. ونى جەرگٸلٸكتٸ تيرانداردىڭ اسىرا ورىنداعانى دا شىندىق.
كولبين بولسا, ٶز قاراماعىنداعى جوعارى لاۋازىمدى قوس ورىنباسارىنىڭ بٷكٸل ەلدەگٸ كادرلىق ساياساتتى ٶرەسكەل بۇرمالاعانىنا, باسقا دا بىلىق-شىلىقتارىنا كٶز جۇما قاراۋمەن جٷردٸ.
ٶيتكەنٸ, وداقتاعى اسا ٸرٸ پارتييا ۇيىمىنداعى اپپاراتتىق قۋلىق-سۇمدىقتاردى تٷسٸنۋگە كولحوز باسشىسى دەڭگەيٸندەگٸ ٶرەسٸ جەتپەدٸ. ەرٸ جوعارىدا ايتىلعان حاتشىلاردى, رەكتورلار مەن شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ بٸردە-بٸرٸن جىعا تانىمايتىندىقتان, سولاي بولۋعا تيٸستٸ نەرسەدەي قابىلدادى.
قوناەۆ? ونىڭ تۇسىندا 700-دەن اسا قازاق مەكتەبٸ جابىلدى
قوناەۆتىڭ بيلٸگٸ اياقتالار تۇستا كەڭەستەر وداعى ٸشتەن ٸرٸپ-شٸري باستاعان ەدٸ. گورباچەۆتىڭ «جارييالىعىنان» كەيٸن باستالعان داڭعازانىڭ شۋى كٷشەيگەنٸمەن, سىبايلاستىق پەن پاراقورلىققا باتىپ, ەبدەن بىلىققان جٷيە وڭالا قويمادى.
بيلٸك تارماقتارىنىڭ بارلىعىن جايلاپ العان جەمقورلىق ەلدٸڭ تۇرمىسى مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن ەلسٸرەتٸپ جٸبەردٸ.
سسسر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ۆ.باكاتيننٸڭ قۇپييا بايانداماسىندا مىنانداي بٸر جولدار بار. «1986-89 جىلدارى وداق بويىنشا 1,2 ملن لاۋازىمدى قىزمەتكەر ٶزٸنٸڭ قىزمەتتٸك بابىن اسىرا پايدالانعانى ٷشٸن جاۋاپقا تارتىلدى. جاسالعان 1 ملن قىلمىستىڭ 28 مىڭى شەنەۋنٸكتەردٸڭ پاراقورلىعى, 170 مىڭى مەملەكەت مٷلكٸن الىپ-ساتارلىققا ۇشىراتقاندار. قازاق سسر-ٸندە 5 مىڭنان اسا قىلمىستىق ٸستەر جوعالدى. 92 كووپەراتيۆ باسشىسىنىڭ بۇرىن سوتتالعانى انىقتالدى».
يە, 80-شٸ جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعداي دا تىم شيەلەنٸسٸپ كەتكەن ەدٸ. حالىق كٷيزەلٸسكە ۇشىراۋدىڭ سەل-اق الدىندا تۇردى. مول التىن مەن كٷمٸستٸڭ, اعىل-تەگٸل مۇناي مەن استىقتىڭ ٷستٸندە وتىرسا دا, قازاق حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەن بايلىقتىڭ قىزىعىن كٶرۋدەن شەت قالدى. ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ ەڭ جاقسىسى, ەت پەن مايدىڭ شۇرايلىسى, ۆاگون-ۆاگون استىق پەن ۇن تەگٸس ورتالىققا جٶنەلتٸلەتٸن.
ەلٸ ەسٸمدە, 1985 جىلى قاڭتار ايىندا بٷكٸلوداقتىق جاس جۋرناليستەر سەمينارىنا قاتىستىم. سوندا مەسكەۋدەگٸ ٷلكەن بٸر گاسترونومدا ٶزٸمٸزدٸڭ سەمەي ەت كومبيناتىنان شىققان سٷبەلٸ ەت پەن مايلى شۇجىقتاردى كٶرٸپ, قاتتى تاڭىرقاعام.
بٸر جيرەن شاشتى تەتەمٸزدٸڭ تٶڭكەرٸلگەن سان ەتتٸ شانىشقىمەن شۇقىلاپ: «سەگودنياشنيي يلي ۆچەراچنيي?» دەپ تىجىرىنعانىن كٶرٸپ, ودان سايىن ەسٸم شىقتى. بۇل كەزدە استانامىز الماتىدا سۇرپ ەتٸ سىلىنعان سٷيەك-ساياققا ۇزىن-سونار كەزەك بولاتىن. ونىڭ ٶزٸندە دە, بٸر قولعا ەكٸ كيلودان ارتىق بەرٸلمەيتٸن.
جە, تاماقتى قويشى. اشىققان قارىن تويىنار, ەسكٸرگەن كيٸم جاڭارار. ەڭ اۋىر تيگەنٸ – رۋحاني مەشەۋلٸك ەدٸ.
قازاق مەكتەپتەرٸ جاپپاي جابىلىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ تاعدىرى قىل ٷستٸندە تۇردى. الماتى سىندى قالادا №12 ورتا مەكتەپ پەن ەكٸ مەكتەپ-ينتەرناتتى قوسقاندا, بار-جوعى ٷش-اق بٸلٸم وشاعى قازاق تٸلٸندە وقىتاتىن. وسى ارادا بەرٸمٸز بٷگەجەكتەپ ايتا المايتىن بٸر اششى اقيقات بار.
قازاق تاريحىندا ەل باسقارعان كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸنٸڭ بٸرٸ قوناەۆ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سول كەزدەگٸ يمپەرييالىق ساياساتقا بايلانىستى ۇستانعان تاكتيكاسى بٶلەكتەۋ, قايشىلىعى مول تۇلعا. قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋعا, شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٶلشەۋسٸز.
الايدا قانشا جەردەن ماداقتاپ, ەسپەتتەسەك تە, قوناەۆتىڭ رۋحانييات سالاسىندا تەك «ورىستاندىرۋ» باعىتىن ۇستانعانىن جاسىرا المايمىز. ونىڭ كەزٸندە 700-دەن اسا قازاق مەكتەبٸ جابىلىپ قالعانى شىندىق. «جاپتىرمايمىن!» دەسە, بيلٸك قولىندا تۇر ەدٸ. جوق, بيلٸگٸن پايدالانبادى. ال, سول كەزەڭدەردە بٸز سيياقتى كٷن كەشكەن ٶزبەك, تٷركٸمەن, تەجٸك مەكتەپتەرٸنٸڭ بٸردە-بٸرٸ جابىلعان ەمەس.
ونىڭ ارعى سەبەبٸن بٸر ەڭگٸمەسٸندە مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ تا ٸزدەستٸرگەنٸن كٶزٸم شالىپ قالدى. «قوناەۆ دٷنيەدەن ٶتكەندە سادىقبەك ادامبەكوۆتٸڭ جازعان بٸر شۋماق ٶلەڭٸ ول كٸسٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن بەلگٸلٸ بٸر ورتاعا دەلەلدەپ كەتتٸ.
پوليتبيۋرو ٸشٸندە
تۇرۋشى ەدٸ سورايىپ.
ارداقتى تاتار حالقىنىڭ,
اياۋلىسى كەتتٸ قوناەۆ...
قازاقتىڭ تٸلٸ, ەدەبيەتٸ ٷشٸن شٶپ باسىن سىندىرماي كەتتٸ دەگەن پٸكٸر بار.
قوناەۆتىڭ تۇسىندا قازاقستانداعى قازاق مەكتەبٸنەن ٶزبەكستانداعى قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ سانى كٶپ بولدى» دەيدٸ اقىن. ىپ-راس. قوناەۆتىڭ قازاق تٸلٸنە جاناشىرلىقپەن قاراماۋىنىڭ تٷپكٸ كٸلتيپانى وسىندا جاتسا كەرەك. مەنٸڭ بۇل جازبامنان كەيبٸرەۋلەردٸڭ «جاۋ ٸزدەپ» لاپ قويماۋى ٷشٸن ٶزگە اعايىنداردى دا تىڭداپ كٶرەيٸك.
بەلگٸلٸ ۇيعىر جازۋشىسى ەبدٸكەرٸم عانيەۆتٸڭ «يسمايل يۋسۋپوۆ: «س چيستوتوي پومىسلوۆ» اتتى دەرەكتٸ پوۆەسٸ بار ەكەن. سوندا 1962-64 جىلدارى قازاقستان كومپارتيياسى وك-نٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ قىزمەت ٸستەگەن يۋسۋپوۆتىڭ ەستەلٸگٸن كەلتٸرەدٸ. «رەسپۋبليكاعا باسشىلىق ەتۋگە مەن كەلگەندە «مەنٸڭ قاراكٶز دوستارىم» قازاقستاننىڭ باسىنا ۇيعىر كەلدٸ دەدٸ. ال, قوناەۆ تۋرالى ونداي ەڭگٸمە ايتىلعان جوق. ونىڭ ۇلتى تاتار ەدٸ عوي. بٸز د.ا.قوناەۆ ەكەۋمٸز بالا كەزدەن بٸرگە ٶستٸك, سوسىن سوپى زارۆات اتىنداعى ۇيعىر ورتا مەكتەبٸندە بٸرگە وقىدىق».
پارتييانىڭ تاعى بٸر ارداگەرٸ, قاراعاندى وبلىستىق ارحيۆٸن باسقارعان ساتىپالدى توتانوۆ «ٶتكەن ٶمٸر ٶتكەلدەرٸ» دەگەن كٸتابىندا قوناەۆتىڭ ٶز قولىمەن تولتىرىلعان انكەتاسىن كٶرگەنٸن, وندا ۇلتى «تاتار» دەپ كٶرسەتٸلگەنٸن, ال قازاقستان باسشىسىن ۇلتتىق كادرلار ساپىنان بەكٸتەمٸز دەگەن مەسەلە كٶتەرٸلگەندە قوناەۆ ٶز پاسپورتىن بٸر-اق تٷندە جويىپ, ۇلتى «قازاق» دەپ جاڭاسىن العانىن ايتادى.
ارداگەر جۋرناليست مادات اققوزين بىلاي دەپ جازىپتى:
«دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ قابىلداۋىندا ەكٸ قازاق, بٸر ورىس وتىر. ولار اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعىنا بەكٸتٸلەيٸن دەپ جاتقاندار ەدٸ. انا تٸلٸندە امانداسقان ەكٸ قازاقتى قوناەۆ سول جەردە توقتاتىپ, «جالپىعا تٷسٸنٸكتٸ» ورىس تٸلٸنە كٶشۋلەرٸن سۇرايدى. سول ٷشەۋدٸڭ بٸرٸ – مەنٸڭ ەسكٸ تانىسىم راحىمباي تازابەكوۆ بولاتىن. ول اۋىلدا تۋعان ادام. وعان رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ ٶزٸ سەكٸلدٸ ەكٸنشٸ قازاقتان ورىسشا سٶيلەۋٸن تالاپ ەتۋٸ وعاش بولىپ كٶرٸنگەن» (اzattyq.org. 30.11.2009 ج.)
قازاق تٸلٸنٸڭ قادٸرٸن تٷسٸرەتٸن دە, كٶتەرەتٸن دە بيلٸكتەگٸ بٸرٸنشٸ باسشىلار ەكەنٸندە داۋ جوق. قالاي بولسا دا, شىققان تەگٸندە شارۋامىز شامالى, قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ جاپپاي جابىلۋى – تٸكەلەي قوناەۆتىڭ موينىنداعى ٸس.
ٶز انا تٸلٸندە سٶيلەگەن جاستارعا جيرەن شاشتى اپامىزدىڭ «گوۆوري پو-رۋسسكيي!» دەپ زەكٸپ, دٸكەڭدەگەنٸنە دە كٸنەلٸ قوناەۆ.
بٸز وسى كٷندەرٸ «جٷزدەن اسا ۇلت تۇراتىن...» دەگەن جالعان ۇراندى جيٸ جالاۋلاتىپ ايتامىز. سونىڭ اۆتورى كٸم ەكەن دەپ جٷرسەم, ول دا قوناەۆ بولىپ شىقتى. 1977 جىلى شىققان «سوۆەتتٸك قازاقستان» اتتى ورىس تٸلٸندەگٸ كٸتابىندا باقىتتى ەل قانداي دەپ ساۋال قويىپ, سوعان جاۋاپ بەرٸپتٸ. “ەتو 19 وبلاستەي, بولەە 80 گورودوۆ, 193 پوسەلكا گورودسكوگو تيپا, 218 سەلسكيح رايونوۆ, گدە درۋجنوي سەمەي جيۆۋت ي ترۋدياتسيا پرەدستاۆيتەلي بولەە 100 ناتسيونالنوستەي ي نارودنوستەي”.
ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, بۇل قيسىنسىز ٶتٸرٸك وسى كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ.
«كازاحستان – منوگوناتسيونالنايا سترانا, كوتورىي ستال رودينوي دليا پرەدستاۆيتەلەي بولەە ستا نارودوۆ» دەپ ەركٸنسٸگەن دٷڭگەن ەتنوس ۇيىمنىڭ باسشىسى ەلٸ جالاۋلاتىپ جٷر. وعان ەشكٸم ەمەس, ٶزٸمٸز كٸنەلٸمٸز. الماتى قالاسىنداعى «كٶپ ۇلتتىڭ» اراسىنا 1 سومالي, 1 گاگاۋز, 1 نورد, 1 پۋشتۋن, 2 مودراكان دەگەندەردٸ رەسمي تٸزٸمگە قوسىپ قويىپتى. ونىڭ نە كەرەگٸ بار? كٸم قىستاپ جاتىر? شىنىمدى ايتسام, اسپيرانتۋرا بٸتٸرگەن مەنٸڭ ٶزٸم «مودراكان» دەگەن پاقىردىڭ كٸم ەكەنٸن, قايدا تۇراتىنىن كٶز الدىما ەلەستەتە المايمىن.
سٶيتٸپ, قوناەۆتىڭ كەزٸنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان كەرٸ ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن ورتامىزدا بٸر ورىس (مودراكان, گاگاۋز, پۋشتۋن...) وتىرسا, انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەۋگە قىسىلاتىن بولدىق. «باسقالارعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن...» دەپ بٷلكٸلدەي جٶنەلەمٸز. ەلٸ دە سولاي! ەگەر, مەملەكەتتٸك ٸس-شارالاردا, جينالىستاردا پرەزيدەنت پەن ەلباسى تەك قانا قازاقشا سٶيلەي باستاسا, ٶزگەلەر دە سولاي سٶيلەۋگە مەجٷبٸر بولار ەدٸ.
مىسالى, بەلگٸلٸ جازۋشى ەزٸلحان نۇرشايىقوۆ وك بٸرٸنشٸ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ بيۋرو مەجٸلٸستەرٸن كەيدە تازا قازاق تٸلٸندە جٷرگٸزەتٸنٸن ٶز ەستەلٸگٸندە اتاپ ٶتەدٸ. بٸردە, ورىسى كٶپ پلەنۋمدا «وك حاتشىسى» بولىپ بەكٸتٸلٸپ جاتقان اناتوليي شالوۆتان ٶمٸربايانىن قازاقشا ايتىپ بەرۋٸن سۇراعان. وعان شالوۆ رەنجٸمەگەن, تٸلٸ جەتكەنشە ايتىپ بەرگەن. كەيٸنٸرەك سول باتىلدىعى ٷشٸن مەملەكەت قايراتكەرٸ جۇماباي شاياحمەتوۆتى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الاتىن دەيدٸ. مٸنە, تاريحتا جاقسى اتى قالۋ دەگەن وسى!
قوردايداعى قازاق-دٷڭگەن تەكەتٸرەسٸ 86-شى جىلدىڭ جاڭعىرىعى
جالپى, كوممۋنيستٸك توتاليتارلىق جٷيە قالىپتاستىرعان قاتاڭ تەرتٸپتٸڭ سالقىنى قازاق جاستارىنا اۋىر سوققى بولىپ تيدٸ. ەسٸرەسە اۋىل بالالارىنىڭ ماماندىق تاڭداۋ ەركٸ شەكتەلدٸ. ارى كەتسە مۇعالٸمدٸك, دەرٸگەرلٸك, ەسەپشٸ, زووۆەت, اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتتارىنا عانا جول اشىق بولاتىن.
ال, اۆياتسييالىق, اكادەمييالىق, تەحنيكالىق, قۇقىقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا ورىن كۆوتامەن بەرٸلەتٸن. مىسالى, 1985 جىلى قاراعاندىداعى جوعارعى ميليتسييا مەكتەبٸندەگٸ ابيتۋريەنتتەر ٷلەسٸنٸڭ 61%-ىن قازاقتار قۇراسا, 1986 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 27,5%-عا دەيٸن كەمٸتٸلگەن. ەدەيٸ, قاساقانا.
قازاق جاستارىن ٸشكٸ ٸستەر ورگانىنا قىزمەتكە قابىلداۋ كٷرت ازايتىلدى. تٸپتٸ, شىمكەنت وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسى الدىندا «قازاقتاردى ٸشكٸ ٸستەر ورگانىنا قابىلدامايمىز!» دەگەن سوراقى جارناما ٸلۋگە دەيٸن بارعان. ٷلكەن قالالارعا قازاقتاردىڭ ەنگٸزٸلۋٸن شەكتەۋ, تۇرعىن ٷي كەزەگٸنە تٸركەمەۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋدا «اعا ۇلت» سانالاتىندارعا باسىمدىق بەرۋ كٶپە-كٶرنەۋ كٶزگە ۇرىپ تۇراتىن.
وعان قوسا مەكتەپ بٸتٸرۋشٸ تٷلەكتەردٸ اۋىلدان شىعارماي, قايتسە دە قوي باعۋعا ٷگٸتتەيتٸن جۇمىستار جىل بويى قىزۋ جٷرگٸزٸلەتٸن.
جوعارعى بيلٸك ورگاندارى وسى ەرەكەتتەرٸنٸڭ بەرٸن سىلاپ-سيپاپ تٸگٸسٸن جاتقىزىپ, ەدەمٸ ەتٸپ كٶرسەتۋگە تىرىساتىن.
ٶمٸر اعىمى وسىلاي بٸرقالىپتى ٶتٸپ جاتتى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, توقىراۋعا تٷستٸك. ەگەر گورباچەۆ «جارييالىلىق», «قايتا قۇرۋ» اتتى جاڭا باعىتتىڭ باستالعانىن جارييالاماعاندا, كٸم بٸلسٸن, وسىلاي جالعاسا بەرەتٸن بە ەدٸ? گازەت, راديو, تەلەديدار دابىلداتا جٷرگٸزگەن بۇل ناسيحاتتىڭ دٷمپۋٸ قازاق جاستارىنىڭ وي-ساناسىن وياتۋعا تٷرتكٸ بولدى.
ولار ٶزٸنٸڭ تۋعان ەلٸندە, تۋعان جەرٸندە جٷرٸپ «ەكٸنشٸ سورتتى» ۇلتقا ۇشىراۋدىڭ سەبەبٸن ٸزدەستٸرە باستادى. ويلاندى. سٸلكٸندٸ. اقىر سوڭىندا ۇزاق جىلدار بويى جٷرگٸزٸلٸپ كەلگەن «حالىقتار دوستىعىنىڭ» جاساندىلىعىن تٷسٸندٸ. جەلتوقسان ۇشقىنى تۋا باستادى!
جاڭا سەرپٸلٸسكە قاناتتانعان قازاقتاردىڭ رۋحاني ەركٸندٸككە ۇمتىلۋى, ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋداعى تالاپ-تٸلەگٸنٸڭ كٷشەيۋٸ ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸنە ۇناي قويمادى. ٶڭٸردەردە قىرعيقاباقتىق احۋال تۋىندادى.
شىمكەنت وبلىسىنىڭ ميچۋرين سوۆحوزىندا قازاقتار مەن ەزٸربايجاندار, تسەلينوگراد وبلىسىنىڭ اتباسار قالاسىندا قازاقتار مەن شەشەندەر, الماتىدا كگب شەكارا ۋچيليششەسٸنٸڭ ورىس كۋرسانتتارى مەن زووتەحنيكالىق-مالدەرٸگەرلٸك ينستيتۋىنىڭ قازاق ستۋدەنتتەرٸ ٶزارا قاقتىعىسىپ قالدى.
مۇنداي وقيعالار باسقا ٶڭٸرلەردە دە بوي كٶرسەتە باستادى. جارالانعاندار دا از بولعان جوق. ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى كاماليدەنوۆتىڭ تٸكەلەي نۇسقاۋىمەن بۇنىڭ بارلىعى جىلى جابىلىپ وتىردى. ۇلتارالىق رەڭك العان وقيعالاردىڭ شىعۋ سەبەپتەرٸن انىقتاپ, ونى تٷبەگەيلٸ جويۋدىڭ ورنىنا بيلٸك ورگاندارى «تۇرمىستىق كيكٸلجٸڭ» اتاپ, ەدەتتەگٸسٸنشە كٶزبوياۋشىلىقپەن اينالىستى.
بٸر عاجابى, بٸز ٶتكەننەن ساباق المايتىن حالىق ەكەنبٸز. سول كٶزبوياۋشىلىقتىڭ سالدارى وسى كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلەدٸ.
كەشەگٸ ماياتاستاعى قازاق-كٷرد, شەلەكتەگٸ قازاق-ۇيعىر, مالوۆودنوە اۋىلىنداعى قازاق-شەشەن, قوردايداعى قازاق-دٷڭگەن اراسىنداعى تەكەتٸرەستەر – 86-شى جىلدىڭ جاڭعىرىعى ەكەنٸن تٷسٸنگٸمٸز كەلمەيدٸ. ٸستٸ بولعان قوردايلىقتارعا «ماسكٷنەم», «ناشاقور», «حۋليگانسكيە ۆىحودكي مولودەجي» دەگەن تاڭبانىڭ تاڭىلۋى بٸزدٸڭ ەلٸ الىسقا ۇزاماعانىمىزدى كٶرسەتەدٸ.
ەگەر دە, ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتارالىق كەلٸسٸم مەن ىنىتىماقتى ودان ارى ساقتاعىمىز كەلسە, ەڭ بٸرٸنشٸ قازاقتىڭ مٷددەسٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋدٸ ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن دەپ بٸلەمٸز. ٶيتكەنٸ, باسقا ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ارقا سٷيەر ەلدەرٸ بار. ال قازاقتىڭ وتانى بٸرەۋ-اق, ول – تەۋەلسٸز قازاقستان!
الدىعا وزىپ كەتسەم, كەشٸرٸم ٶتٸنەمٸن. بەرٸ دە كەرەك ويلار عوي. سونىمەن, جەلتوقسان قارساڭىنداعى جاعدايعا قايتىپ ورالايىق.
ەلدەگٸ ۇلتارالىق شيەلەنٸستٸڭ ٶرشۋٸ, قوعامنىڭ توقىراۋى, قالىپتاسقان ساياسي ەليتانىڭ كٷيرەۋٸ قوناەۆتىڭ بەدەلٸن تٷسٸرٸپ قانا قويماي, بيلٸكتەگٸ ىقپالىن دا ەلسٸرەتتٸ.
بۇعان دەيٸن سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸ – شىمكەنت وبكومىن باسقارعان اسانباي اسقاروۆ, الماتى وبكومىن باسقارعان كەڭەس اۋحاديەۆ, الماتى قالالىق كوميتەتٸن باسقارعان اقان قويشىمانوۆ, جوعارعى كەڭەس تٶراعاسى بەيكەن ەشٸموۆ, اۆتوموبيل كٶلٸك مينيسترٸ اناتوليي كاراۆاەۆ, عىلىم اكادەميياسىن باسقارعان ٸنٸسٸ اسقار قوناەۆتى كرەمل زورلىقپەن قىزمەتتەرٸنەن شەتتەتكەن بولاتىن. كەيبٸرٸ ايقاي-شۋمەن ۇستالىپ تا كەتتٸ. ال, مينيسترلٸكتەر مەن وبلىستاردى باسقارۋعا مەسكەۋلٸك كادرلار قوناەۆتىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز توپىرلاپ كەلە باستادى.
وداق قۇرامىندا بولسا دا, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ٸرٸ مەملەكەت سانالاتىن قازاقستاندى كٶپە-كٶرنەۋ باسىنۋشىلىق قارسىلىق تۋعىزۋى مٷمكٸن ەدٸ.
مۇنى ايقىن تٷسٸنگەن گورباچەۆ باس كٶتەرەردەي وقىس وقيعا تۋا قالسا, قارسى شارا قولدانۋدى ۇمىتقان جوق.
مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنە قۇپييا تٷردە «قۇيىن» وپەراتسيياسىن دايىنداۋعا تاپسىرما بەردٸ. دايىنداتتى دا. ٶيتكەنٸ ول, شىنىن ايتۋ كەرەك, ٶزٸ باستاعان «جارييالىلىق» پەن «قايتا قۇرۋدىڭ» كەڭەستٸك جٷيەنٸ ىدىراتۋىنا جان-تەنٸمەن قارسى بولدى. بالتىق ەلدەرٸ مەن قازاقستاننىڭ تٸزگٸنٸ ۋىسىنان شىعىپ كەتۋ قاۋپٸ مول ەكەنٸن سەزدٸ. سول سەبەپتەن وداقتاس رەسپۋبليكالارعا قىسىم جاساۋدى كٷشەيتٸپ, ٶز كادرلارىن جٸبەرۋدٸ جالعاستىرا بەردٸ.
بۇل قورلىققا كٶنگٸسٸ كەلمەگەن قوناەۆ ورنىنان بوساتۋعا بٸرنەشە رەت ٶتٸنٸش بەرەدٸ. گورباچەۆ بولسا, بٸرٸنشٸلٸككە ٷمٸتكەردٸڭ كٸم بولاتىنى ەلٸ انىقتالماعاندىقتان, قوناەۆتى ورنىنان قوزعاۋدى ەلٸ ەرتەرەك دەپ سانايدى. بٸراق, ونىڭ دەۋرەنٸ بٸتۋگە تاياپ قالعانىن اڭعارتىپ, ەربٸر وڭتايلى سەتتە تۇقىرتىپ قالىپ وتىرۋدى ەستەن شىعارعان ەمەس.
باس حاتشى بولىپ سايلانعاننان كەيٸن 1985 جىلى جازدا العاشقى ساپارىن گورباچەۆ ەل استاناسى الماتىدان باستاماي, بٸردەن تسەلينوگرادقا ۇشىپ كەلٸپ, اكتيۆ ٶتكٸزەدٸ. قوناەۆ تا امالسىز سوندا بارۋعا مەجبٷر بولادى. ال, قالانى ارالاعان تٷرلٸ كەزدەسۋلەردە باس حاتشىنىڭ جانىندا جٷرگەن رەسپۋبليكا باسشىسىن ەلەمەگەندەي قىر كٶرسەتٸپ, ەڭگٸمەلەسپەي تارپاڭ مٸنەز تانىتقانىن بٷكٸل ەل بايقادى.
جالعاسى:
https://dalanews.kz/58560
