قادٸرٸنەن قاسىرەتٸ شاش ەتەكتەن, بوستاندىقتان بوداندىعى مول كەلمەسكە كەتكەن قوعامنىڭ قىر-سىرلارىن جەتٸك بٸلگەندٸكتەن ۇستارانىڭ جٷزٸندە جٷرٸپ, ۇلتىن قاستەرلەۋگە سەرت ەتكەن, ۇلت تەڭدٸگٸن مەدەنيەت پەن ەدەبيەت, عىلىم مەن بٸلٸمنەن ٸزدەگەن, ورتا ازييا مەن قازاقستانداعى شوقتىعى بيٸك كەمەڭگەر ۇيىمداستىرۋشى, وراتور تەمٸربەك قاراۇلى جٷرگەنوۆ قوعامدىق جۇمىسقا ەرتە ارالاسىپ, حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا ساي اۋقىمدى ٸستەردٸڭ شەشٸمٸن تاۋىپ, جولعا قويا بٸلدٸ.
باتىس, شىعىس حالىقتارىنىڭ بٸلٸمٸ مەن ٸلٸمٸن بويىنا سٸڭٸرە بٸلگەن تۇلعا قازاقتىڭ مارعاسقالارىمەن تٸزە قوسىپ, ەلدٸڭ دامۋى مەن ٶركەندەۋٸ بارىسىنداعى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتقارىلاتىن ٸس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا بولدى.
ٶزەكتٸ ٶمٸردٸڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ - ٶز قولىمەن جاساپ اتقارعان ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەسٸن كٶرە الماۋ... نەبەرٸ وتىز توعىز جاسىندا, قوعامعا ەڭبەگٸ سٸڭٸپ, ماراپاتقا يە بولىپ, حالقىنىڭ قالاۋلىسى – دەپۋتات ەرٸ ناركوم بولا تۇرىپ, ٶز قوعامىنىڭ جاۋى اتانۋى, قانداي ەدٸلەت?! دەمەش ەمٸرحانقىزى ەرمەكوۆا اپايمەن سۇحبات بولعان كەزدە ٶز اۋزىنان ەستٸگەنٸمٸز ەستەن كەتپەيدٸ.
تەمٸربەك قاراۇلى تۇتقىندالعان كٷننەن باستاپ, دەمەش اپاي سەگٸز جىل عۇمىرىن الجيردە حالىق جاۋىنىڭ جەسٸرلەرٸ قاتارىنداعى سانى جەتٸ مىڭنان استام انالارمەن بٸرگە ٶتكٸزدٸ. اسىل جارلارا قانشا قيىنشىلىقتى باستارىنان كەشسە دە, سٶتكەسٸنە ون ەكٸ-ون التى ساعات جۇمىس ٸستەپ, باس بوستاندىعىن الۋ ٷشٸن, سٷيٸكتٸ جارلارىنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەستٸگٸن سوڭعى تىنىسى بٸتكەنشە دەلەلدەۋگە بەكٸنگەنٸن; ادامي رۋح پەن سەنٸمدٸ بٸر سەتتە دە ەستەن شىعارماعانىن; تٸپتٸ وتانى ٷشٸن, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن تالاي مەرتە ارىز دا جازعانىن, ( ول كٸسٸ مايدانعا دا سۇرانىپتى) جانارىنا جاس الا وتىرىپ ەڭگٸمەلەدٸ.
1989 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن الماتى مەملەكەتتٸك تەاتر جەنە كٶركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا ت. ق. جٷرگەنوۆتىڭ مەرتەبەلٸ اتى بەرٸلگەن ەدٸ. سول جىلدارى ينستيتۋتتىڭ بالامالى كونكۋرستان ٶتكەن رەكتورى بولىپ سايلانعان باسشىسى رەتٸندە ت. ق. جٷرگەنوۆتٸڭ جان-جارى دەمەش اپايدى ٸزدەپ, ارنايى كەزدەسۋدٸ ۇستازدار مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا ٶتكٸزگەنٸمٸزدٸڭ ايعاعى ۇجىم اراسىنداعى دەمەش اپايمەن تٷسكەن ەستەلٸك سۋرەتتەر.
دەمەش اپاي تەمٸربەك اعا ەلٸمٸزدٸڭ تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن ٶركەندەتۋدەگٸ وراسان زور ەڭبەگٸ مەن قازاق ۇلتىنىڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, بولاشاققا دەگەن وي-ارمانى, ٸس-قيمىلدارىنىڭ باستاۋشىسى بولعانىن, مەكتەپ, تەاتر, ٶنەر, بٸلٸم سالالارىنا سونى جول سالىپ, ٶركەندەتۋ اسىل اعانىڭ تاۋسىلمايتىن ارمانى ەكەنٸن شەبەر تٸلمەن, ٶزەك ٶرتەر مۇڭمەن جەتكٸزدٸ.
تەمٸربەك قاراۇلى تۇتقىندالعان كٷننەن باستاپ, دەمەش اپاي سەگٸز جىل عۇمىرىن الجيردە حالىق جاۋىنىڭ جەسٸرلەرٸ قاتارىنداعى سانى جەتٸ مىڭنان استام انالارمەن بٸرگە ٶتكٸزدٸ. اسىل جارلارا قانشا قيىنشىلىقتى باستارىنان كەشسە دە, سٶتكەسٸنە ون ەكٸ-ون التى ساعات جۇمىس ٸستەپ, باس بوستاندىعىن الۋ ٷشٸن, سٷيٸكتٸ جارلارىنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەستٸگٸن سوڭعى تىنىسى بٸتكەنشە دەلەلدەۋگە بەكٸنگەنٸن; ادامي رۋح پەن سەنٸمدٸ بٸر سەتتە دە ەستەن شىعارماعانىن; تٸپتٸ وتانى ٷشٸن, حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن تالاي مەرتە ارىز دا جازعانىن, ( ول كٸسٸ مايدانعا دا سۇرانىپتى) جانارىنا جاس الا وتىرىپ ەڭگٸمەلەدٸ. ييا, تەمٸربەكتەي ۇلت زييالىسىن كٶرمەسەك تە كٶرگەندەي, ەلٸ ٷشٸن «ەتٸكپەن سۋ كەشكەن», بٸلٸمدٸ دە پاراساتتى جاننىڭ ەستەلٸك سازىنا ورانعان رۋحاني بەينەسٸمەن تانىسۋ سەتٸ بولدى.
اسىل جارىنىڭ ىجداعاتتى, سابىرعا تولى ھەم ٶكٸنٸشتٸڭ دە ھرتٸ شارپىعان سٶزدەرٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ەرتٸسٸ, پروفەسسور اسقار توقپانوۆ جالعادى. ول كٸسٸنٸڭ ەستەلٸگٸ ت.ق.جٷرگەنوۆتىڭ جاستارعا جاساعان قامقورلىعى, وقۋعا, بٸلٸمگە تەربيەلەۋدەگٸ رٶلٸ تۋراسىندا ٶربٸدٸ. اسقار توقپانوۆ مەسكەۋ قالاسىنا – گيتيس-كە وقۋعا جولدامانى قازاقتىڭ بٸر تۋار رەجيسسەرٸ جۇمات شانين مەن تەمٸربەك اعانىڭ ىقىلاسىمەن العانىن, وقىپ جٷرگەن كەزدەرٸندە مەسكەۋ قالاسىنداعى قازاقستاندىق ستۋدەنتتەرمەن بولعان بٸرنەشە كەزدەسۋلەرٸن ەسكە تٷسٸردٸ. تەمٸربەك اعا ستۋدەنتتەردٸڭ وقۋ ٷلگەرٸمدەرٸ, جاتىن ورىندارى, شەكٸراقىلارىنا قوسىمشا اقشا بٶلٸپ, الاڭداماي بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ مامان رەتٸندە ەلگە ورالۋلارىنا تٸلەك بٸلدٸرٸپ, زور سەنٸم ارتقانىن جەتكٸزدٸ.
«ەلٸمٸزدٸڭ مەدەنيەتٸ مەن بٸلٸمٸنٸڭ كەسٸبي دەڭگەيٸن كٶتەرۋ بولاشاقتا سٸزدەردٸڭ ٷلەستەرٸڭدە دەگەن ويىن ايتىپ, قييالىمىزعا قانات بٸتٸرٸپ, اسقاق ارمانعا بٸر تابان جاقىنداتقانى كەشە عانا ايتقانداي جادىمىزدا ساقتاۋلى قالدى. دارحان دا پاراساتتى اعانىڭ ماعان «مەسكەۋ» مەيمانحاناسىنداعى كەزدەسۋدەن سوڭ: «اسقار كەشكٸ تەاترلارعا بارعاندا كيٸپ جٷر», - دەپ, شەتەلدٸڭ «باستون» ماتاسىنان تٸگٸلگەن «قارا-قٶق» كوستيۋمدٸ ساتىپ الىپ بەرگەنٸ, دەل بٷگٸنگٸ كٷندەي ەسٸمدە. سودان الماتىعا ورالعاننان كەيٸن ۇلى ەۋەزوۆتىڭ «اباي» پەساسىن ساحنالاعاندا «ىرىم قىلىپ» العاشقى ٶزٸم قويعان پرەمەراعا تەمٸربەك اعانىڭ كيگٸزگەن كوستيۋمٸمەن ساحناعا شىققانىم ۇلى ادامداردىڭ سەنٸمٸنەن شىعۋ مەن «ەرۋاق قولداسىن!» - دەگەن سانا تٷيسٸگٸندەگٸ سەزٸمنٸڭ سىرى بولاتىن», - دەپ, ەستەلٸك ويىن تٷيٸندەپ ايتقان قازاق ساحنا پەدوگوگيكاسىنىڭ ٸرگەسٸن قالاعان, العاشقى پروفەسسيونال رەجيسسەر, پروفەسسور اسقار توقپانوۆ بولدى.
تاعى بٸر ٷلكەن دەيەكتٸ دەرەكتٸ اسقار اعا تەمٸربەك قاراۇلىنىڭ ٶسكەن, بٸلٸم العان ورتاسى تۋرالى وي تولعاعاندا كەڭٸنەن تولعادى. سىر بويىنىڭ بەلگٸلٸ اعارتۋشى اقىنى تۇرماعامبەت ٸزتٸلەۋوۆ پەن العاشقى «قازاق-ورىس سٶزدٸگٸنٸڭ» اۆتورى دوسمۇحاممەد بۋكين سىندى الىپ ۇستازداردان العان تەلٸم-تەربيە ەكەنٸن, «ۇستازى مىقتىنىڭ - ۇستامى مىقتى» اتتى قاناتتى سٶزدٸڭ قاشاندا قادٸرٸ بارلىعىن باسا ايتتى.
-بٸر سەتكە كٶڭٸل بٶلەيٸكشٸ, مىنا بٸر جايدىڭ ٶزٸ - وتىزىنشى جىلداردا تەجٸك اسسر-ٸنٸڭ قارجى ناركومى, ٶزبەكستان مەن قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى قىزمەتتەرٸن ابىرويمەن اتقارۋى نەنٸ بٸلدٸرەدٸ. وتىزدان اسپاي مۇنداي بيٸككە جەتۋٸنٸڭ سىرى تۋا بٸتتٸ مٸنەزٸ مەن جٷرە جيعان بٸلٸمٸنٸڭ كەنەندٸگٸ بولسا كەرەك. ورتا ازييا مەن قازاقستان ەلدەرٸندە تەڭدەسٸ جوق ۇلى قوعام قايراتكەرٸ عوي? - دەگەندە, زال تٸك تۇرىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ, قۇرمەت كٶرسەتتٸ.
اسقار توقپانوۆ سٶز سوڭىندا:
تاعى بٸر ٸركٸلٸس كەزٸندە دەمەش اپايدىڭ كەشكٸ استان سوڭ كٶشەگە شىعىپ سەرۋەندەپ كەلە جاتقاندا تەمٸربەكتٸڭ ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ بولاشاق قارا شاڭىراعىنىڭ بوي كٶتەرەر جەرٸ دەپ كالينين كٶشەسٸندەگٸ اباي اتىنداعى اكادەمييالىق وپەرا جەنە بالەت تەاترىنىڭ ورنىن قاداپ كٶرسەتكەنٸ, جەنە سول عيماراتتىڭ مونۋمەنتالدٸ اسقاق ەڭسەسٸنٸڭ بيٸكتٸگٸ قازاق ٶنەرٸنٸڭ شىڭى ٸسپەتتەس ەردايىم كٶڭٸلگە كٶرٸك ۇيالاتادى دەپ باسا ايتقانىن جەتكٸزگەندە, زال تولى تىڭداۋشى تەرەڭ تەبٸرەنٸسپەن قوشەمەت كٶرسەتكەنٸ كٶز الدىمىزدا.
تەمٸربەك جٷرگەنوۆ تۋرالى نەبٸر اڭىزعا بەرگٸسٸز باعالار بار. اتاقتى اكادەميك ا.جۇبانوۆ ٶز ەستەلٸگٸندە مىنانداي جولدار كەزٸگەدٸ: «ت.جٷرگەنوۆتىڭ كابينەتٸنەن شىققاندا الاتاۋدى ايىرىپ, قاراتاۋدى قايىرىپ شىعاتىنداي كٷش-جٸگەرمەن شىعاتىن ەدٸك»- دەپ شەشەندٸك, بٸلٸمدارلىقتان تۇلعالانعان قاجىر-قايراتىنا باعا بەرسە, اكادەميك ع. مٷسٸرەپوۆ: «ت.جٷرگەنوۆ - تٸلدٸ دە تٸستٸ, جٸگەرلٸ دە ٸسكەر ادام» دەگەن شىنايى پٸكٸرٸن دەمەش اپا ايتقاندا سول بٸر دەۋٸر كٶز الدىمىزدان ٶتكەندەي كٷي كەشكەنبٸز...
دەمەش اپايدان سوڭ دا ت.ق.جٷرگەنوۆتىڭ تۋعان باۋىر-تۋىستارىمەن كەزدەسۋلەر جالعاسىن تاپتى. بٸراق, اكادەمييا الدىنا تۇلعانىڭ تۇعىردا تۇرعانىن ويلاستىرۋ كەزٸندە رەكتوراتتىڭ اقىلداستار كەڭەسٸندە قالاۋىمىز بەلگٸلٸ مٷمٸنشٸ ەسكەن امانجولۇلى سەرگەباەۆقا تٷستٸ. سودان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ ەسكەن اعا: «امان بەكەنۇلى, سەن باستادىڭ, رەكتورىمىز تٸلەۋعالي ەشٸربەكۇلى قىشقاشباەۆ قوشتادى, مەن كافەدرا ۇستازدارىمەن اقىلداسىپ, باستاعان ٸستٸ اياقتاۋعا تىرىسايىن» دەپ ۋاعدالاستىق. ەسكەرتكٸشتٸڭ ەسكيزٸن, جوباسىن جاساپ, ەس اعا رەكتوراتقا ەكەلٸپ, ورنىن انىقتاپ, يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ ٸسكە اسۋىنا تەر تٶككەنٸ ٷشٸن زور قوشەمەتپەن تٸلەگٸمٸزدٸ ايتتىق. مٸنە, وسىلاي ەسكەرتكٸش 2001 جىلى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان ازاماتتارىمىزدى ەسكە الۋ كٷنٸ قارساڭىندا ٶز تۇعىرىنا قوندى.
مۇنداي كەمەڭگەر, بٸرتۋار - تەمٸربەك قاراۇلى جٷرگەنوۆتىڭ تورقالى تويى بٸر مەكەمەنٸڭ, بٸر ەلدٸڭ مەرەكەسٸ ەمەس, ول يسٸ تٷركٸ قاعاناتىنىڭ تٶل مەرەكەسٸ بولۋى لازىم.
زەينوللا اباجانوۆ
