العى سٶز
بٸر ايدان كەيٸن, 20 ناۋرىزدا, قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتٸندە قالىپتاسۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسقان جەنە ەلٸمٸزدٸ ساقتاۋ جولىندا تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن تاريحي تۇلعا – جۇمابەك احمەتۇلى تەشەنوۆتٸڭ تۋعانىنا 107 جىل بولادى.
جۇمابەك احمەتۇلى تەشەنوۆ 1915 جىلى 20 ناۋرىزدا اقمولا وبلىسى ۆيشنەۆ اۋدانى تاناگٷل اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. اقمولا تەمٸرجول تەحنيكۋمىن, كوكپ وك جانىنداعى جوعارى پارتييا مەكتەبٸن بٸتٸرگەن, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
بۇل كٶرنەكتٸ مەملەكەتتٸك جەنە ساياسي قايراتكەردٸڭ ەسٸمٸ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تاريحىندا مەڭگٸلٸككە جازىلعان. ونىڭ ٶمٸرٸنە ارنالعان كٸتاپتار شىعارىلدى, استانا, الماتى, شىمكەنت, پەتروپاۆل, كٶكشەتاۋ قالالارىنداعى جەنە كەيبٸر اۋدان ورتالىقتارىنداعى كٶشەلەرگە ەسٸمٸ بەرٸلگەن. ول كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق حالىقتىڭ سٷيٸكتٸسٸنە اينالعان.
ادامزاتتىڭ بٷكٸل تاريحى كٶپتەگەن جارقىن تۇلعا ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ كەتكەن قاراما-قايشى وقيعالاردىڭ مولدىعىن كٶرسەتەدٸ. وتانعا, ٶز حالقىنا جەنە بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن ادال دا اينىماي قىزمەت ەتكەنٸ ٷشٸن تالاي داڭقتى تۇلعا كەمسٸتٸلٸپ, قورلاندى. ەگەر بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭگە قاراساق, كەڭەس زامانىندا قازاقتار سوت پەن تەرگەۋسٸز قاماۋعا الۋ, قۋعىن-سٷرگٸن, كەيدە ٶلٸممەن اياقتالعان ۇزاق مەرزٸمگە سوتسىز سوتتاۋ تٷرٸندە ورتالىق تاراپىنان قاتتى قىسىمعا ۇشىرادى. تٸپتٸ "حرۋششەۆتٸڭ جىلىمىعى" كەزٸندە دە, رەسەيلٸك باسىلىمداردا جيٸ جازىلعانداي, ورتالىققا قارسى شىققان تۇلعالاردى لاۋازىمدارىنان شەتتەتۋ وڭاي ٸس بولدى. جۇمابەك احمەتۇلى – ەرينە, ٶزٸنٸڭ ەرجٷرەكتٸگٸمەن, ويلاۋ تەرەڭدٸگٸمەن, كٶرەگەندٸگٸمەن جەنە رەسپۋبليكانىڭ مٷددەلەرٸن قورعاۋ جولىنداعى ماقساتتى ۇمتىلىسىمەن تانىمال ساناۋلى پاتريوتتىڭ بٸرٸ. اتى اڭىزعا اينالعان مەملەكەت قايراتكەرٸ جۇمابەك تەشەنوۆتٸڭ ەسٸمٸ داڭقتى قازاق باتىرلارى مەن حالىق قاھارماندارىنىڭ تاريحي ەسٸمدەرٸنٸڭ قاتارىندا حالىق جادىندا ساقتالىپ قالدى.
ٶلگەننەن كەيٸن دە بەسەكەلەستەر مە?
70 جىل بۇرىن, 1952 جىلدىڭ قاڭتارىندا اقتٶبە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ جاپ-جاس جۇمابەك تەشەنوۆ سايلاندى. وسىلايشا, بٷگٸندە قازاقتاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ رەسپۋبليكانىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ دەپ سانايتىن ادامنىڭ شاپشاڭ مانساپتىق سامعاۋى باستالدى. راس, وسى تۇلعا حاقىنداعى اڭىزدارعا, تٸپتٸ ميفتەرگە نەگٸزدەلەگەن پٸكٸرلەردٸڭ قايسىسىن تەشەنوۆتٸڭ سٶزسٸز ەڭبەگٸ دەپ ساناۋعا بولاتىنىن, قايسىسى ويدان شىعارىلعانىن تٷسٸنۋ ٶتە قيىن.
اقتٶبە وبلىسىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلانعاننان كەيٸن نەبەرٸ ٷش جىل ٶتكەن سوڭ, 40 جاسقا ەندٸ عانا تولعان تەشەنوۆ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ تٶرالقاسىنىڭ تٶراعاسى بولدى – رەسمي تٷردە بۇل لاۋازىم رەسپۋبليكادا بٸرٸنشٸ (پرەزيدەنت, مەملەكەت باسشىسى سيياقتى), ال ٸس جٷزٸندە ٷشٸنشٸ باسشى ەدٸ. تاعى بەس جىلدان كەيٸن ول قازاقستانداعى ەكٸنشٸ تۇلعا – مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, ياعني ٷكٸمەت باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. سونىمەن قاتار, 1960 جىلى قاڭتاردا دٸنمۇحامەد قوناەۆ رەسپۋبليكا كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ولاردىڭ اراسىندا جاسىرىن بەسەكەلەستٸك بولدى ما? يە, ەبدەن مٷمكٸن, جاستاۋ (تٶرت جاس كٸشٸ) ەرٸ امبيتسيياسى كٷشتٸ تەشەنوۆ بٸر كٷنٸ قوناەۆتىڭ ورنىن باسۋدى ارمانداعان شىعار, ال ول ٶز كەزەگٸندە ونى قارسىلاس رەتٸندە كٶرمەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. بٸر جىلدان كەيٸن تەشەنوۆ قۋعىنعا ۇشىرادى – وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتٸپ شىمكەنتكە جٸبەرٸلدٸ. بٸرەر جىلدان كەيٸن قوناەۆتىڭ دا لاۋازىمى تٶمەندەدٸ (تەشەنوۆ سيياقتى قۇلدىراماسا دا, وعان دا ٶتە اۋىر تيگەنٸ انىق). الايدا, تاعى ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ ونىڭ جۇلدىزى قايتا جارقىرادى: 1964 جىلعى قازانداعى "پارتيياٸشٸلٸك تٶڭكەرٸس", نيكيتا حرۋششەۆتٸڭ تاقتان تايدىرىلۋى جەنە قوناەۆتى قۇرمەتتەيتٸن لەونيد برەجنەۆتٸڭ كٶتەرٸلۋٸ نەتيجەسٸندە ول ورتالىق كوميتەتتٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸن ورالدى. سودان كەيٸن جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى رەسپۋبليكانى باسقاردى.
نەلٸكتەن قازٸر كەڭەس دەۋٸرٸنٸڭ وسى ەكٸ قايراتكەرٸن باعالاۋدا قوناەۆتىڭ ەڭبەگٸن تٶمەندەتە وتىرىپ, تەشەنوۆتى "باتىرلاندىرۋ" باسىم بولا باستادى (قوناەۆتىڭ مۇراگەرلەرٸ مەن جانكٷيەرلەرٸنە جۇمابەك احمەتۇلىن تۇعىرعا كٶتەرٸپ, دٸنمۇحامەد احمەتۇلىن ودان قۇلاتۋعا تىرىسقاندارعا جيٸ تويتراىس بەرۋگە تۋرا كەلٸپ وتىر)? مٷمكٸن, بٸرنەشە سەبەبٸن اتاۋعا بولار. ولاردىڭ بٸرٸنشٸسٸ قازاق قوعامىندا كەڭەستٸك ٶتكەنگە, ونىڭ ٸشٸندە رەسپۋبليكامىزدىڭ قوناەۆ ەسٸمٸمەن بايلانىستى كەزەڭٸنە تەرٸس كٶزقاراسپەن قارايتىنداردىڭ ٷلەسٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى. ەكٸنشٸسٸ بٸزدٸڭ جاپپاي سانامىزدا "رەجيم قۇرباندارىنا" دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جويىلمايتىندىعىنا بايلانىستى. ٶيتكەنٸ, بٷگٸندە كٶپتەگەن ادام تەشەنوۆتٸ دەل وسىنداي قۇربان دەپ سانايدى. اقىرىندا, ٷشٸنشٸ سەبەپ تەشەنوۆتٸڭ سول كەزدەگٸ پارتييالىق-شارۋاشىلىق ەليتانىڭ كٶپتەگەن باسقا ٶكٸلٸنەن ايىرماشىلىعى – انا تٸلٸندە ەركٸن سٶيلەپ قانا قويماي, ونى بەلسەندٸ قولدانىپ, حالىقتىق دەستٷرلەردٸ بٸلگەندٸگٸندە. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ول "تازا قازاق" بولعان, ال قوناەۆ وسى تۇرعىدان "شالا-قازاقتارعا" جاتقىزىلعان سيياقتى.
نەگٸزٸندە, تەشەنوۆتٸ مۇنداي "باتىرلاندىرۋمەن", تٸپتٸ يدەالداندىرۋىمەن كەلٸسۋگە بولار (مٷمكٸن, ول شىنىمەن دە ەرەكشە تۇلعا, ناعىز پاتريوت جەنە ت. ب. بولعان شىعار), بٸراق ول كٶپتەگەن باسىلىمدا, دەرەكتٸ فيلمدەردە, كٸتاپتاردا ەش قاتەلەسپەيتٸن ەتٸپ كٶرسەتٸلەدٸ, ول تۋرالى جازىلعاننىڭ جەنە ايتىلعاننىڭ كٶبٸنە سەنۋ قيىن – ەسٸرەسە سانالى عۇمىرىن كەڭەس زامانىندا ٶتكٸزگەن جەنە سول كەزدەگٸ تەرتٸپ پەن ەدەت-عۇرىپتى جاقسى بٸلەتٸن ادامدارعا. سونىمەن قاتار, باعالاۋ كٶبٸنەسە قۇجاتتىق دەلەلدەرگە ەمەس, بٸرەۋدٸڭ بٸرەۋگە ايتقانىنا, دەلەلدەنبەگەن بولجامدارعا نەگٸزدەلگەن. اۆتورلاردىڭ كٶزگە ۇرىپ تۇرعان سۋبەكتيۆتٸلٸگٸ دە ەسەر ەتەدٸ – مىسالى, بۇل تەشەنوۆكە ارنالعان "شىنجىردا ٶتكەن جولبارىس" كٸتابىندا ايقىن بايقالادى: وعان تەك جاعىمدى قاسيەتتەر بەرٸلگەن, ال بەسەكەلەسٸ قوناەۆتىڭ پورترەتٸ تولىعىمەن قارا تٷسپەن بويالعان. شىنايى ٶمٸردە بۇلاي بولمايدى.
ويدان شىعارىلعان جايتقا كٶزٸمنەن جاس پارلايدى...
ورىستٸلدٸ اۋديتورييا تەشەنوۆتٸڭ تۇلعاسىنىڭ اينالاسىندا قانداي اڭىز بەن ميف جاسالعاندىعى تۋرالى, بىلايشا ايتقاندا, شوعىرلانعان تٷردە "ٶتكەننٸڭ جارىعى" دەرەكتٸ فيلمٸنەن تٷسٸنٸك الا الادى – ول تەلەديداردا كٶرسەتٸلدٸ, قازٸر Youtube-تە بار. اۆتور نەمەسە جٷرگٸزۋشٸ زارينا مۇحامەدەلي ٶز ەڭگٸمەسٸن ابىلاي حاننىڭ بٸر كٶرەگەندٸگٸن ايتۋدان باستايدى, سودان كەيٸن بىلاي دەپ جالعاستىرادى: "رەسەي يمپەريياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتى, كەڭەس وداعىنىڭ سەتسٸز رەفورمالارى تەۋەلسٸز قازاقستانعا قىزىعارلىقتاي مۇرا قالدىرعان جوق. بٸراق ودان دا جامان بولۋى مٷمكٸن ەدٸ: حرۋششەۆتٸڭ كەزٸندە قازاقستان ەڭ باستىسى – ٶزٸنٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنان ايىرىلىپ قالا جازدادى. بٷگٸن بٸز ٶز مانسابىن قۇرباندىققا شالىپ, كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن تۋعان جەرٸن قورعاپ قالعان ادام تۋرالى ەڭگٸمەلەيمٸز".
فيلم كەيٸپكەرٸنٸڭ باستى ەرلٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمەگە كٸرٸسپەس بۇرىن ول ساراپشى رەتٸندە تارتىلعان تەشەنوۆتٸڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸن زەرتتەۋشٸ گٷلنەر كەنجەبۋلاتوۆا ەكەۋٸ بۇرىن بولعان جايلاردى ەسكە الادى. جۇمابەك احمەتۇلى "سوتسياليستٸك قازاقستاننان" باستاپ بارلىق قازاق گازەتٸنٸڭ جابىلۋىنا قارسى شىعىپ, ولاردى قۇتقارىپ قالعان كٶرٸنەدٸ. بٸراق, مۇنداي قادامدى كٸم جەنە قاشان باستاعانى تۋرالى سٶز جوق. سونىمەن قاتار, مۇنداي قاۋٸپ بار ەكەنٸن كٶرسەتەتٸن قۇجات تا جوق. شىنىندا دا, بٸرەۋ "سوتسياليستٸك قازاقستاندى" – رەسپۋبليكانىڭ باستى پارتييالىق باسىلىمىن, دەمەك, ەڭ ماڭىزدى (ەسٸرەسە تەلەديدار بٸزدە سول كەزدە عانا پايدا بولعانىن ەسكەرسەك) يدەولوگييالىق قۇرالدى جاۋىپ تاستاعىسى كەلدٸ دەپ ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتٸلدٸ باسپاسٶزدٸڭ دە بارلىعى دەرلٸك پارتييالىق بولدى.
يە, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى – "قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ" تاريحىن ەسكە تٷسٸرۋگە بولادى: 1956 جىلى وندا "ۇلتشىلدىق يدەولوگيياسىنىڭ بەلگٸلەرٸ" بايقالعان. بٸراق بۇل گازەت قايتا شىققاننان كەيٸن بٸر جىلدان سوڭ نەگە جابىلۋعا تيٸس (الدىڭعى ون بەس جىل ٸشٸندە ول شىعارىلعان جوق)? سول كەزدە – "جىلىمىق" كەزٸندە مۇنداي مەسەلەلەر قاراپايىم جولمەن شەشٸلگەن: باس رەداكتور اۋىستىرىلىپ, قالعاندارى قاتاڭ ەسكەرتٸلەتٸن – وسىنىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. ايتپاقشى, "قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ" باس رەداكتورى قىزمەتٸنەن بوساتىلعان اقىن سىرباي مەۋلەنوۆ 1959 جىلى "قۇرمەت بەلگٸسٸ" وردەنٸن الدى. بۇدان مىناداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى: بيلٸك گازەت جارييالانىمدارىنان ونشا قىلمىس كٶرگەن جوق.
نەمەسە تاعى بٸر دەرەك-مىس: تەشەنوۆ سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋعا شاقىرىپتى, ال حرۋششەۆ "ٶزٸنٸڭ اسا بەلسەندٸ باعىنىشتى قىزمەتكەرٸمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولعاندىقتان, ونى جالپى سٶزبەن ٷمٸتتەندٸرٸپتٸ". شىنتۋايتىندا, يادرولىق قارۋ كسرو-نىڭ اقش-پەن جەنە بٷكٸل باتىسپەن ەگەسٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ بولدى. ال حرۋششەۆ ٷشٸن, بەدەلدٸ تاريحشىلار اتاپ ٶتكەندەي, بۇل كەدٸمگٸ "فيكس يدەياسىنا" اينالدى: وعان سەنٸپ, نيكيتا سەرگەەۆيچ 1950 جىلدارى ەسكەريلەردٸڭ بارىنشا قارسىلىق بٸلدٸرگەنٸنە قاراماستان, تٸپتٸ قاراپايىم قارۋلى كٷشتەردٸ تٷبەگەيلٸ قىسقارتۋعا باردى. تەشەنوۆتٸڭ ٶزٸ دە يادرولىق سىناقتاردى قىسقارتۋعا شاقىرۋ "ساياسي سوقىرلىق" رەتٸندە قاراستىرىلاتىنىن جەنە ٶزٸن ٶزٸ ساياسي ٶلتٸرۋمەن تەڭ بولاتىنىن تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن ەمەس.
فيلم اۆتورلارى ۇلتى قازاق ەڭبەككەرلەر سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتاعىن الا باستاعانىن دا جۇمابەك احمەتۇلىنىڭ ەڭبەگٸنە جاتقىزادى. ال قازاقتار وعان دەيٸن ونداي اتاق الماپ پا? مىسالى, 1940 جىلداردىڭ اياعىندا بۇل اتاققا شوپان جازىلبەك قۋانىشباەۆ, كٷرٸش ٶسٸرۋشٸ ىبىراي جاقاەۆ, جىلقىشى نيەتقالي جٷنٸسوۆ, كولحوز تٶراعاسى نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ جەنە باسقالار يە بولدى. تەشەنوۆ مەملەكەتتٸك ناگرادالاردىڭ بەرٸلۋٸنە ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولعان كەزدە سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتانعان قازاقتاردىڭ سانى ونداعان ادام ەدٸ. جالپى, اتاقتارعا, وردەندەرگە ۇسىنۋ ونىڭ جوعارعى كەڭەس تٶرالقاسىنىڭ تٶراعاسى رەتٸندەگٸ فۋنكتسييالىق مٸندەتٸ ەدٸ (1955-1960). فيلمدٸ جاساۋشىلار مۇحتار ەۋەزوۆكە "اباي جولى" رومانى ٷشٸن 1959-شى جىلى لەنيندٸك سىيلىق تاپسىرىلۋىن دا تەشەنوۆتٸڭ ايرىقشا ەڭبەگٸ دەپ سانايدى. ال جازۋشى ون جىل بۇرىن, 1949 جىلى ەپوستىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸ ٷشٸن كسرو-داعى ەڭ جوعارى ستاليندٸك سىيلىقتى العان بولاتىن (لەنيندٸك سىيلىق 1957 جىلى تاعايىندالدى).
اۆتورلار جۇمابەك احمەتۇلىنىڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋدا اتقارعان ٷلكەن رٶلٸ تۋرالى دا ايتادى. ٶز لاۋازىمىنا بايلانىستى تيٸستٸ كوميسسييانىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالعان ول وسى جۇمىسپەن اينالىسۋعا مٸندەتتٸ ەمەس پە ەدٸ? تاعى بٸر سۇراق – ول ورتالىق بەلگٸلەگەن تالاپ اياسىندا ەرەكەت ەتتٸ مە, ەلدە مٷمكٸندٸگٸنشە كٶبٸرەك زارداپ شەككەندەردٸڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ونى باتىلدىقپەن اينالىپ ٶتتٸ مە? تەشەنوۆتٸڭ كوميسسييا تٶراعاسى رەتٸندەگٸ قىزمەتٸن وسى ساۋالعا جاۋاپقا قاراپ باعالاۋ قاجەت. بٸراق ەشكٸم مۇنداي جاۋاپ بەرگەن جوق.
"مەدەۋ" كەشەنٸنٸڭ قۇرىلىسى, مەسكەۋدە قازاقستان كٷندەرٸن ٶتكٸزۋ (1958 جىل), رەسپۋبليكا استاناسىنداعى اباي ەسكەرتكٸشٸ, باۋىرجان مومىش-ۇلىنىڭ "زا نامي موسكۆا" كٸتابىن باسىپ شىعارۋ جەنە ت.ب. – وسىنىڭ بارلىعى ٷشٸن, فيلمدە ايتىلعانداي, بٸز تەشەنوۆكە قارىزدارمىز. ونىڭ قوسقان ٷلەسٸ ماڭىزدى شىعار, بٸراق قازاق كسر-نٸڭ باسقا باسشىلارى دا كٶمەك قولىن سوزعان بولار. ايتپاقشى, مەدەۋدەگٸ مۇز ايدىنى 1951 جىلى قۇيىلدى, ال 1970 جىلى جاساندى مۇز كەشەنٸن سالۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. دەمەك, بۇل نىساندى سالۋعا جۇمابەك احمەتۇلىنىڭ قاتىسى بار دەگەن سٶز ويدان شىعارىلعان بولىپ شىقتى عوي.
ال "ەرلٸك" بولدى ما?
ەندٸ "قازاق جەرٸ ٷشٸن كٷرەس" – تەشەنوۆ تۋرالى جازىپ, ايتۋشىلاردىڭ باستى تاقىرىبى تۋرالى. "ٶتكەننٸڭ جارىعى" فيلمٸندە ايتىلعانداي, ول 1950-شٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا وڭتٷستٸك قازاقستاننان باستالىپ, ونىڭ كەيبٸر جەرلەرٸن ورتالىق ٶزبەكستانعا بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان. ەش ٶزگەرتپەي دەيەكسٶز كەلتٸرەيٸن: "حرۋششەۆ جۇمابەك احمەتۇلى باستاعان ارنايى كوميسسييانىڭ اۋماقتى وڭتٷستٸك كٶرشٸنٸڭ پايداسىنا يەلٸكتەن شىعارۋ تۋرالى بۇيرىقتى نەگٸزسٸز دەپ جارييالاعان قارسىلىعىنا قاتتى اشۋلاندى (وسىنداي قيسىنسىز تۇجىرىمدى ونىڭ اۆتورلارىنىڭ ار-ۇجدانىنا قالدىرايىق). سودان كەيٸن نە بولعانى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. شىندىعىندا, بىلاي بولعان ەدٸ: 1956 جىلى 21 قاڭتاردا تەشەنوۆ قول قويعان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ "بوستاندىق اۋدانى مەن بەتپاقدالا جەرلەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن قازاق كسر-ٸنٸڭ قۇرامىنان ٶزبەك كسر-ٸنٸڭ قۇرامىنا بەرۋ تۋرالى" قاۋلىسى شىقتى.
"بٸراق حرۋششەۆ ٷشٸن ەڭ تەبەتتٸ بٶلٸك – ورىندالعان كەڭەستٸك ۋتوپييا – تىڭ ٶلكە بولدى", دەپ جالعاستىرادى زارينا مۇحامەدەلي. «نيكيتا سەرگەەۆيچ جاڭا ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىم قۇرىپ, سودان كەيٸن ونى قازاقستاننان بٶلٸپ الۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. مۇنداي قادامعا اشىق قارسىلىق بٸلدٸرگەن جەنە ونى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ تٷردە جاساعان رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ بٸرٸ تاشەنوۆ بولدى, سونىسى ٷشٸن لاۋازىمىنان جەنە كەز كەلگەن مانساپتىق پەرسپەكتيۆادان ايىرىلدى», دەيدٸ ول.
حرۋششەۆتٸڭ يدەياسى قانداي بولدى, ول بەس وبلىستى بٸرٸكتٸرگەن بولاشاق تىڭ ٶلكەسٸنٸڭ جەرلەرٸن قازاقستاننان شىنىمەن تارتىپ الماق بولدى ما جەنە ونى قانداي نىساندا جوسپارلادى (رسفسر-دٸڭ قۇرامىنا ەنگٸزۋ نەمەسە 16-شى وداقتىق رەسپۋبليكانى قۇرۋ) – بۇل تۋرالى بٷگٸندە ەشكٸم ناقتى ايتپايدى. ونىڭ ەستەلٸكتەرٸندە دە, قوناەۆتىڭ ەستەلٸكتەر كٸتابىندا دا بۇل تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. وسى تاقىرىپقا قاتىستى ەشقانداي قۇجات تا, ەلەۋلٸ زەرتتەۋ دە جوق. ونى تاريحشىلار الداعى ۋكاقىتتا جاسايدى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز.
بەلكٸم, 1960 جىلدارى تەشەنوۆتٸڭ تىڭ ٶلكەسٸنٸڭ قۇرىلۋى كٶپ جاقتى كومبيناتسييانىڭ العاشقى قادامى دەپ ساناۋىنا نەگٸز بولىپ, سودان قايمىعىپ, ورتالىققا اشىق تٷردە قارسى تۇرۋدى ۇيعارعان بولار. تەك بۇل تۋرالى ەشكٸم بٸلمەيدٸ. بٸراق ونىڭ دەمارشىنىڭ بٷگٸن قالاي كٶرسەتٸلەتٸنٸ كٷمەن تۋدىرادى.
مىسالى, تەشەنوۆتٸڭ حرۋششەۆكە ايتقان, «ەگەر رەسپۋبليكا شەكاراسىن ٶزگەرتۋ باستالسا, حالىقارالىق سوتقا (قاي سوتقا ەكەن?) جٷگٸنۋگە دايىن» ەكەندٸگٸ تۋرالى سٶزٸ ٷنەمٸ ەسكە سالىنادى. "ٶتكەننٸڭ جارىعى" فيلمٸندە كەلەسٸ سٶز تٸركەسٸ بار: "جۇمابەك احمەتۇلى جاعدايدى بايسالدى باعالادى, حالىقارالىق سوتقا جٷگٸنۋ قاۋپٸن تٶندٸرگەنٸ ٷشٸن ٶزٸن قۋدالايتىنىن تٷسٸندٸ". بٸراق ەگەر ول جاعدايدى بايسالدى تٷردە باعالاسا, ەشقاشان مۇنداي قاۋٸپ تٶندٸرمەس ەدٸ. ەگەر ول سولاي دەپ ايتسا, وندا بٸردەن پارتبيلەتٸن ٷستەلگە قويۋعا مەجبٷر بولار ەدٸ جەنە كگب ونىڭ سوڭىنا تٷسەر ەدٸ. قازٸر عانا حالىقارالىق سوتتارعا جٷگٸنۋگە بولادى, ال ول كەزدە بۇل تۋرالى ويلاۋعا دا بولمايتىن ەدٸ.
فيلمنٸڭ تاعى بٸر فرازاسى: "قوناەۆ ٶزٸنٸڭ ەستەلٸكتەرٸندە تەشەنوۆتٸڭ قورىقپايتىندىعىنا تاڭدانىپ, ونىڭ: "تۋعان جەرٸم ٷشٸن ٶزٸمدٸ قۇربان ەتۋگە دايىنمىن" دەگەن سٶزٸن ەسكە الادى». بۇل ەندٸ فانتاستيكا سالاسىنان. قوناەۆ ٶز كٸتابىنىڭ ەكٸ نۇسقاسىندا دا تەشەنوۆكە نازار اۋدارعان بٸر عانا پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەن. ونىڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸنە بايلانىستى: "ول مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ جۇمىس ٸستەي وتىرىپ, رەسپۋبليكا ٷكٸمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ جۇمىس ۋچاسكەلەرٸن تولىق قامتي المادى. ونىڭ ٷستٸنەن كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنە كٶپتەگەن ارىز-شاعىم تٷسە باستادى. بۇعان ونىڭ كٸسٸمەن سىيىسپايتىن مٸنەزٸ, ۇستامسىزدىعى, مەنمەندٸگٸ ەسەر ەتتٸ. مۇنىڭ بەرٸ كوكپ ورتالىق كوميتەتٸن, حرۋششەۆتٸ ونى جۇمىستان بوساتۋدى ۇسىنۋعا مەجبٷر ەتتٸ". ەرينە, قوناەۆ بەرگەن باعانى سوقىر سەنٸممەن قابىلداۋعا بولمايدى – ول دا سۋبەكتيۆتٸ باعا. ونى وسىنداي فيلمدەر مەن جارييالانىمداردىڭ اۆتورلارى تاريحتى قالاي بۇرمالايتىنىن كٶرسەتۋ ٷشٸن عانا كەلتٸردٸك.
قايتالاپ ايتامىن: مٷمكٸن, جۇمابەك تەشەنوۆ قازاق حالقىنا ادال قىزمەت ەتكەن, رەسپۋبليكانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ٷشٸن ايانباي كٷرەسكەن كەرەمەت ادام بولعان شىعار. الايدا, ونىڭ ەسٸمٸنٸڭ اينالاسىندا ميفتەردٸڭ, تٸپتٸ اپ-اشىق ٶتٸرٸكتەردٸڭ جٷرۋٸ وسى تاريحي تۇلعانى تيٸسٸنشە باعالاۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
جاندوس اسىلبەكوۆ
«ەدٸلەت گازەتٸ», 25 اقپان, 2022 جىل
