ەلٸمٸزدە سوڭعى جىلدارى مٷگەدەك بالالار سانىنىڭ تەز ارتىپ كەتۋٸ بايقالىپ وتىر. 2017 جىلى تەك تسەرەبرالدى سال اۋرۋى بار بالالار 1993 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,6 ەسە كٶبەيگەنٸن ستاتيستيكا بايقاتىپ وتىر. 2021 جىلى 13 131 بالا العاش رەت "مٷگەدەك" مەرتەبەسٸن العان. ودان بەرٸ دە بۇل كٶرسەتكٸش ارتىپ بارادى. جىل سايىن ەلٸمٸزدە تۋا بٸتكەن جەنە تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلارى بار 3500-گە جۋىق بالا تۋادى ەكەن. مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ مەكتەپ جاسىنا دەيٸنگٸ بالالاردىڭ سانى جىل سايىن التى مىڭعا ارتىپ كەلە جاتىر.
دەل قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا تۋعاننان باستاپ 18 جاسقا دەيٸنگٸ 101 587-دەن استام بالا "مٷگەدەك" مەرتەبەسٸنە يە. ياعني, جٷز مىڭنان استام مٷگەدەك بالا بار ەلٸمٸزدە.
شىن مەنٸندە بۇل ستاستيتيكا شىنىمەن قورقىنىشتى! جٷز مىڭ ادام دەگەنٸمٸز بۇل رۋدنىي, ەكٸباستۇز, جەزقازعان سەكٸلدٸ شامامەن بٸر قالانىڭ حالقى ەكەنٸن ەسكەرسەك, ستاتيستيكانىڭ وعاي ەمەس ەكەنٸن بايقايسىز. نەگە ەلٸمٸزدە تۋابٸتتٸ اۋرۋ بالالار سانى ارتىپ كەتتٸ? مامانداردىڭ دا پٸكٸرٸن سۇارپ كٶرگەن ەدٸك.
ٶز كەزەگٸندە Dalanews.kz اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸنە بٸلٸكتٸ دەرٸگەر-پەدياتر گٷلناز تٸلەكوۆا بىلايشا جاۋاپ بەردٸ:
– راسىندا دا قازٸر تۋابٸتتٸ مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالار كٶبەيٸپ كەتتٸ. وعان تٷرلٸ جاعدايلار ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. سونىڭ ٸشٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ وتباسىن جاۋاپتى جوسپارلاۋ مەدەنيەتٸنٸڭ بولماۋى. قىز دا جٸگٸت تە دەنساۋلىعىن الدىن الا تەكسەرتپەستەن ٷيلەنٸپ الادى دا, اياعى اۋىر بولادى. نەتيجەسٸندە الدىن الا جوسپارلانباعان جٷكتٸلٸكتەن دەنساۋلىعىندا دٸمكەستٸگٸ بار بالالار دٷنيەگە كەلٸپ جاتادى.
شىن مەنٸندە بولاشاق ەكەلەر مەن انالار جٷكتٸلٸكتٸ جاۋاپكەرشٸلٸكپەن الدىن الا جوسپارلاۋى كەرەك. بالانى شالا تۋماۋ, جٷرەگٸندە نەمەسە باسىندا پسيحيكالىق بۇزىلىستارى بار نەرەستە دٷنيەگە كەلمەۋٸ ٷشٸن الدىن الا بالانى جاساما تۇرىپ ويلانۋ كەرەك.
ٶمٸرگە ەرەكشە بالانىڭ كەلۋٸ اتا-انا ٷشٸن دە, قوعام ٷشٸن دە مەملەكەت ٷشٸن وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان الدىن الا بالانىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى بالا جاساماي تۇرىپ ويلانۋ كەرەك.
بالالار اراسىنداعى مٷگەدەكتٸكتٸڭ الدىن-الۋ تۇجىرىمداماسى ەڭ الدىمەن بالانى جوسپارلاۋدان باستالۋى كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارى اراسىندا وتباسىن جاۋاپتى جوسپارلاۋ مەدەنيەتٸن بەلسەندٸ قالىپتاستىرۋ قاجەت.
بۇل ەدەتكە, قالىپتى جاعدايعا اينالۋى قاجەت. قىز بەن جٸگٸتكە الدىن الا جٷكتٸلٸكتٸ دۇرىس جوسپارلاۋعا كٶمەكتەسەتٸن, سكرينينگتەر مەن ۋلترادىبىستىق تەكسەرۋلەردەن قالاي ٶتۋ كەرەكتٸگٸ, بوسانۋعا قالاي دايىندالۋ كەرەكتٸگٸ جەنە دەنٸ ساۋ بالالاردى ٶمٸرگە ەكەلۋگە قاتىستى ورتالىقتار جۇمىسىن كٷشەيتۋ كەرەك, – دەيدٸ گٷلناز تٸلەكوۆا حانىم.
بٸلٸكتٸ ماماننىڭ ايتۋىنشا, نەرەستە قۇرساقتا جاتقاندا بالانىڭ دامۋىن, ونىڭ بويىندا قانداي دا بٸر ٶزگەرٸستەردٸڭ بار جوعىن تۋا سالا دەنساۋلىعىنداعى اۋىر بۇزىلىستارىن ەرتە انىقتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸڭ ماڭىزى زور.
پەدياترييالىق كٶمەك ستاندارتىندا جاڭا تۋعان نەرەستەلەردٸ نەوناتالدى, وفتالمولوگييالىق جەنە اۋديولوگييالىق سكرينينگتەر بارلىق پەرزەنتحانالاردا مٸندەتتٸ تٷردە جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸ كٶرسەتٸلگەن. الايدا ٸس جٷزٸندە اۋديولوگييالىق جەنە وفتالمولوگييالىق سكرينينگتەر نەگٸزٸنەن شالا تۋىلعان نەرەستەلەر ٷشٸن تەۋەكەل توپتارى بويىنشا عانا ٸرٸكتەپ جٷرگٸزٸلەدٸ. نەتيجەسٸندە انا ٶمٸرگە دەنٸ ساۋ بالا ەكەلە الماعاندىعىن بٸرنەشە جىلدان سوڭ عانا بٸلٸپ جاتادى.
ال ونداي بۇزىلىستار بولىپ الدىن الا انىقتالسا ەمدەۋدە قيىنداي تٷسەدٸ ەكەن. ماماندار بٸزدە كەي جاعدايدا بالا دامۋىنىڭ كەشەۋٸلدەپ جاتقانىن تەك كەيٸنٸرەك بٸلٸپ قايعىرىپ جاتادى, قارسىلاسادى, دەرٸگەرلەردٸ كٸنەلايدى.
ال شىن مەنٸندە ول و باستا ٸشتە دۇرىس دامىماعان. سوندىقتان وسىنداي مەسەلەلەر تەزٸرەك شەشۋ كەرەك. راس, بۇدان باسقا بالانىڭ ٶمٸرگە قانداي دا بٸر اقاۋلارىمەن كەلۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸ كٶپ. ەكولوگييا, تاماق ساپاسى, تۇىمقۋالاۋشىلىق بولۋى دا مٷمكٸن. بٸراق مەسەلەنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸ تەرەڭدە ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا بولمايدى.
ٶمٸرگە دەنٸ ساۋ بالا ەكەلۋ ٷشٸن ەلٸ دە بولسا كٶپتەگەن جۇمىستار جاسالاپ, انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا قامقورلىقتى ارتتىرا بەرۋٸمٸز قاجەت. بالا ٶلٸمٸن ازايتۋ سەكٸلدٸ ٶمٸرگە دەنٸ ساۋ بالا ەكەلۋ سەكٸلدٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالار دا قابىلدانۋى قاجەت. بۇل باعىتتا تٸپتٸ اناعا تەگٸن دەرۋمەندەر تاراتۋدى دا ويلاستىرۋ قاجەت.
ٶيتكەنٸ قازٸر تۇرمىسى تٶمەن وتباسىلاردا اياعى اۋىر انالارىمىز انا مەن بالاعا قاجەتتٸ دەرۋمەنٸ مول تاماق ٸشە بەرمەيدٸ. قازٸر مٷگەدەكتٸكتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن كٶپتەگەن ەلدەر تٷرلٸ باعىتتا قامقورلىق جۇمىستارىن جاساپ جاتىر, سولاردىڭ تەجٸريبەسٸمەن الماسىپ, ەلٸمٸزدەگٸ مٷگەدەكتٸك دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋدٸ قولعا الۋعا تىرىسۋمىز قاجەت.
مەملەكەتتٸڭ ەڭ باستى بايلىعى ادام دەسەك. ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتاردىڭ ساپالى ۇرپاق, دەنٸ ساۋ بولۋىنىڭ ماڭىزى زور! قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان شارالار جەمٸسٸن بەرٸپ, مٷگەدەكتٸك ساتيستيكاسىن جاقسارتۋ ۋاقىت تالابى. سوندىقتان قوعامىمىزدا تەڭ قوعام قالىپتاستىرىپ, ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋ جۇمىستارىمەن بٸرگە مٷگەدەكتٸكتٸڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن دا جٷرگٸزە بەرۋٸمٸز قاجەت.
