جىلقى – تٶرت تٷلٸكتٸڭ تٶرەسٸ
تاريحقا ٷڭٸلسەك, جىلقىنى ەڭ العاش قولعا ٷيرەتكەن دە قازاق ەكەنٸ ماقتانىش. اعىلشىن عالىمدارى قازاق جەرٸندەگٸ تاي̆پالار ەڭ العاش, وسىدان 6-7 مىڭ جىل بۇرىن جىلقىنى قولعا ٷي̆رەتكەنٸن ايتقان ەدٸ. ارحەولوگ ۆيكتور زايبەرت باستاعان حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق سولتٷستٸك قازاقستان ٶڭٸرٸندە «بوتاي قونىسىن» زەرتتەۋ بارىسىندا وسى تۇجىرىمدى عىلىمي راستادى. بۇل تۇجىرىم 2009 جىلى SCIENCE عىلىمي جۋرنالىندا جارييالانىپ, ەلەم جۇرتشىلىعىنا جىلقىنىڭ تۇڭعىش رەت «بوتاي قونىسىندا» قولعا ٷيرەتٸلگەنٸن ايعاقتاپ, ب.ز.د. ٸV مىڭجىلدىقتا وسى جەردە قىمىز دايىندالعانىن جارييا ەتتٸ.
سٶيتٸپ, تۇجىرىمدى ۇسىنعان جەتەكشٸ عالىمدار: پالەوزوولوگ-مامان, پروفەسسور شاندور بەكەني جىلقىنىڭ تٸستەرٸندەگٸ اۋىزدىقتاردىڭ ٸزدەرٸن انىقتاۋدىڭ ٶزٸندٸك ەدٸسٸن تاپقان امەريكالىق عالىم دەۆيد ەنتوني; جىلقىنىڭ سٷيەگٸندە قولعا ٷيرەتٸلگەندٸگٸن دەلەلدەيتٸن مورفولوگييالىق بەلگٸلەرٸنٸڭ بٶلشەكتەنۋٸنە قاتىستى وستەولوگييالىق جيىنتىقتاردى زەرتتەۋشٸ نەمٸس عالىمى فريش بەنەكە; بوتاي ىدىستارىنىڭ سىنىقتارىنان قىمىزدىڭ نەلٸن انىقتاعان اعىلشىن عالىمى الان وۋترام.
وسىلاي قازاقتى ايداي ەلەمگە پاش ەتكەن جىلقى تۋرالى نە بٸلەمٸز? وسى تٷلٸككە دەگەن كٶزقاراسىمىز قانداي? جەتٸ قازىنامىزدىڭ بٸرٸنە بالانعان جانۋاردىڭ تاريحىنا كٶز جٷگٸرتٸپ, ەرەكشە قاسيەتتەرٸنە ٷڭٸلٸپ, جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ بولاشاعىنا بارلاۋ جاساعاندى جٶن سانادىم.
مەنٸڭ پايىمىمدا, ٶزگەلەردەن ەرتەرەك اتقا قونعان بابالارىمىزدىڭ جىلقى تۋرالى تانىمى دا باسقا حالىقتاردان جوعارى بولۋى زاڭدىلىق. مىسالى, جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ, قۇلىننىڭ كٸسٸنەۋٸنەن: «مىناۋ باياعى جوعالعان ايعىرىمنىڭ كٶزٸ عوي» دەپ تانىعان بابالارىمىزدىڭ كٶرەگەندٸلٸگٸ اڭىزعا اينالعان.
ەڭ عاجابى, XVIII-XIX عاسىردىڭ ٶزٸندە ورىس زەرتتەۋشٸسٸ ا.ۆيلكينس «قازاق جىلقىسى ارقىلى بٸز, ورىستار, جىلقىعا قول جەتكٸزدٸك» دەگەندٸ ايتقان. ەڭ قىزىعى, ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ ا.س. كراسنيكوۆ پەن و.س. تۋرباچەۆ «لوشاد» دەگەن سٶزدٸڭ «الاش» جەنە «ات» سٶزدەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸنەن تۋىنداعان دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, كٶشپەندٸ الاش تاي̆پالارى (شامامەن 800-900 جىل بۇرىن) ورىس كنيازدٸكتەرٸمەن ساۋدالاسقان. ورىس كٸنەزدەرٸ «الاشتان ات» الدىق دەپ, بۇل جانۋاردى «الاش ات», ياعني ٶز تٸلدەرٸنە بەيٸمدەپ «لوشاد» دەپ اتاپ كەتكەن.
ەجەلدەن بەرٸ قازاق جىلقىلارى, قولدانىلۋ ماقساتىنا وراي نەگٸزٸنەن, ارعىماق, قازانات, قارابايىر, جابى دەپ بٶلگەن. قازاق جىلقىلارى رۋلىق, جەرلٸك سيپاتىنا قاراي – اداي, شەكتٸ, نايمان, التاي, جەتٸسۋ, ٸلە, ساۋران جىلقىلارى دەپ تە جٸكتەلٸپ جاتادى. ەرينە, بۇل قازاقى جىلقىلاردىڭ ايماقتىق تٷرلەرٸ.
اۋىزشا تارالعان ەڭگٸمە, قاعازعا تٷسكەن دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, «ارعىماق» دەپ تەك اسىلتۇقىمدى, تازا قاندى جىلقىلاردى اتاعان. تازا قاندى جىلقى دەپ قازاق جەرٸندە كٶبٸنە تٷرٸكمەننٸڭ اقالتەكە مەن تەكەجەۋمٸت تۇقىمدارىن اتاعان, كەيبٸر دەرەكتەردە جەنە اۋىزشا ەڭگٸمەلەردە اراب جىلقىسى دا تازا قاندى جىلقىعا جاتقىزىلعان.
ورىس زەرتتەۋشٸسٸ ن.باحمەتەۆ (1870) قازاق جىلقىسىنىڭ اپتاپ ىستىق پەن قاقاعان ايازعا تٶزٸمدٸلٸگٸ, ۇزاق جٷرٸسكە مويىمايتىنى, جەمشٶپسٸز ۇزاققا شىدايتىنىن جازعان. جورعا اتتاردىڭ جايلى جٷرٸسٸن, الىس جولعا مٸنۋگە ىڭعايلى قاسيەتتەرٸن جوعارى باعالاعان.
ورتا ازييا مەن قازاق دالاسىن كٶپ زەرتتەگەن ا.ۆيلكينستٸڭ «زامەتكي و لوشادياح تۋركەستانا» (1885) اتتى ەڭبەگٸ ناقتى فاكتٸلەرمەن قۇندى. ول قارابايىر ات جٶنٸندە «ارعىماق ايعىردى قازاق بيەسٸمەن شاعىلىستىرادى, بٸرٸنشٸ تۋعانى ارعىماقتان اينىمايدى. ٷشٸنشٸ تۋعانى بٷكٸل ورتا ازييادا قۇرمەتتەيتٸن قارابايىردى بەرەدٸ...» دەگەن پٸكٸر ايتقان. وسى ەڭبەكتە «ەۋليەاتا قازاقتارى ۇزىندىعى 100 ۆەرستٸك (80 كم) بەيگە ۇيىمداستىرىپ وتىرعان» دەگەن دەرەك كەلتٸرەدٸ. زەرتتەۋشٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ اتتىڭ قانداي جٷرٸسٸن ۇناتاتىنىنا دا نازار اۋدارعان. الىس جولعا ەڭ جاقسى جٷرٸس «حود» دەي وتىرىپ, بۇل جٷرٸس ەۋروپادا كەزدەسپەيدٸ دەپ وي تٷيٸندەيدٸ (بۇل «جورعا اياڭ» بولار).
ا.ۆيلكينس ٶزٸنٸڭ «لۋچشيە پورودى كيرگيزسكيح لوشادەي – ارگىماك» اتتى ماقالاسىندا تازا قاندى جىلقىلاردى باسقا جىلقى تۇقىمدارىمەن ارالاستىرماي, تەك قورشاعان تابيعي ورتاعا بەيٸمدەپ, تٶزٸمدٸلٸك پەن شىدامدىلىققا باۋلىپ, الىس قاشىقتىققا شابۋعا ٷيرەتكەنٸن جازادى. ابىلاي حاننىڭ قالماقتارمەن سوعىس كەزٸندە ەر تٷتٸنگە ارعىماقتان بٸر بيە, بٸر ايعىردان سالىق سالعانىن, وسى جىلقى ٷيٸرٸن «حاننىڭ ٸنجۋ-مارجانى» (جەمچۋجينا حانستۆا) دەپ اتاعانى جايلى دەرەك كەلتٸرەدٸ. وسى ماقالادا تازا قاندى ارعىماقتار مەن تٷرٸكمەن جىلقىلارىنىڭ بەيگە جارىسى باياندالادى. جارىستان سوڭ قازاق ارعىماقتارىنىڭ قىزىپ الىپ, اۋىزدىقپەن الىسىپ, «كٶزٸنەن وت ۇشقىنداعانى» سۋرەتتەلەدٸ.
ورىس زەرتتەۋشٸسٸ يا.يا. پولفەروۆ «قازاقتىڭ ەڭ جاقسى جىلقى تۇقىمى – ارعىماق» دەگەن ماقالاسىندا دا ارعىماق اتتىڭ سۇلۋ سىمباتى مەن جٷيرٸك قاسيەتٸن دەرٸپتەيدٸ. ۆ.جەلەزنوۆ «كازاك ۆاسيليي سترۋنياشەۆتٸڭ باسىنان كەشكەندەرٸ» ماقالاسىندا ارعىماقتىڭ ۇزاققا شاباتىنىن, شاپقان سايىن جىلدامدىعىن ٷدەتٸپ وتىراتىن قاسيەتتەرٸنە توقتالىپ, قۋعىنشىلاردان قاشقاندا 200 ۆەرست (160 كم) قاشىقتىقتى شاۋىپ ٶتكەنٸن جازعان.
ۆ فيرسوۆ (1895) زەرتتەۋلەرٸندە «قازانات – قازاقى بيەلەرگە اسىلتۇقىمنان شىققان ايعىرلاردى سالۋدان شىققان بۋدان» دەگەن دەرەك جازىپ, «قازاق بيەسٸنٸڭ تۇقىمىندا تۇراقتىلىق بار, ولار باسقا تۇقىمدارمەن بۋدانداستىرعاندا, تەك سولاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرٸن الادى» دەگەن تۇجىرىم جاساعان. ماحامبەتتٸڭ «ارعىماقتان تۋعان قازانات» دەپ كەلەتٸن ٶلەڭ جولدارىنداعى قازاناتتىڭ ايعىرى ارعىماق ەكەندٸگٸ انىق كٶرٸنەدٸ. قوبىلاندى باتىر جىرىندا: «مٸنۋگە كەرەك قازانات, بەلٸڭە كەرەك شاربولات» دەگەن سٶزدەر قازاناتتىڭ ەرتەدە قالىپتاسقان تۇقىم ەكەنٸنە بۇلتارتپاس دەلەل.
سونىمەن, «قازانات» دەگەن ۇعىم اسىلتۇقىمدى ايعىرلاردى جەرگٸلٸكتٸ تۇقىمنىڭ كەڭ قۇرساقتى تاڭداۋلى ماما بيەلەرٸمەن بۋدانداستىرۋدان العان جىلقىنى مەڭزەپ تۇر. «قازانات» سٶزٸ – جەڭٸمپاز, مىقتى جاۋىنگەردٸڭ جىلقىسى دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ «سەدٸبەك تٷگەل) دەگەن پٸكٸرگە دەندەسەك, قازانات ۇعىمى اتتىڭ مىقتىسىن دەرٸپتەيتٸنٸن بايقايمىز.
«قارابايىر» تۇقىمىنىڭ بۋدان جىلقى ەكەنٸ انىق بولعانىمەن, شىعۋ تٶركٸنٸ تۋرالى دەرەكتەر ەر الۋان. يا.يا. پولفەروۆ «لۋچشيە پورودى كيرگيزسكوي لوشادي – كارابايىر» دەگەن ماقالاسىندا قارابايىر ارعىماق تۇقىمدارىنان العان سۇڭعاق بويلى ەدەمٸ جىلقى ەكەنٸن /121بەت/ ايتا كەلٸپ, تٷرٸكمەن جىلقىسى مەن جەرگٸلٸكتٸ بيەلەردەن تۋعان بۋدان /128 بەت/ دەگەن انىقتاما بەرەدٸ. جالپى, ارعىماقتان تٷسكەن بۋدان نەمەسە قازاناتتان الىنعان بۋدان دەگەن اقپاراتتار جيٸ كەزدەسەدٸ. قالاي دەسە دە قارابايىر تۇقىمىنىڭ الامان بەيگەگە شاباتىن قارىمى مىقتى جىلقى ەكەنٸ شٷبە كەلتٸرمەيدٸ.
قازاقتىڭ قارابايىر جىلقىسىن قازٸرگٸ ٶزبەكستان مەملەكەتٸندە دەربەس تۇقىم رەتٸندە تانىلعان «قارابايىر» تۇقىمىمەن شاتاستىرماعان ابزال. مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, XVIII عاسىردان بەرٸ جازبا تاريحقا ەنگەن دەرەكتەر مەن اۋىزشا جەتكەن ەڭگٸمە سارىنىن سالىستىرسام, قارابايىر دەگەن اتاۋ ارعىماقتان الىنعان بۋداندى قولتۋما مال رەتٸندە قارابايىر نەمەسە كەدٸمگٸ قاراپايىم ٶزٸمٸزدٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ جىلقىمىز دەگەن ماعىنادا قولدانعان ٸسپەتتٸ. «قارابايىر قازانات, قارا جولدا قالدىرماس» دەگەن جىر جولدارى وسىعان كۋە.
جابى دەپ كٶبٸنە قازاق جىلقىسىنىڭ جىل بويىنا جايىلىمدا باعىلىپ, قالىڭ قار, كٶك مۇزدا تەبٸندەپ شىعاتىن شارۋاشىلىق باعىتتا ٶسٸرگەن تٷرٸن اتايدى. قازاق جىلقىسى دەگەنٸمٸز, – دەنەسٸ شىمىر, تەز ەت العىش, وڭايلىقپەن ارىمايتىن, ىستىق-سۋىققا, اشتىققا تٶزٸمدٸ مال ەكەنٸ داۋسىز.
اباي ايتقانداي, «قار تەپكەنگە قاجىماس قايران جىلقى» دەگەن وسىلار. قازاق جىلقىسى مەزەتٸندە قاجەتتٸ كورەكتٸ بويىنا جيناي الاتىن, قولايسىز كەزەڭدەردە جيناقتالعان قوردىڭ قۋاتىمەن قوڭىن تٷسٸرمەيتٸن قاسيەتٸ بابالار جٷرگٸزگەن سەلەكتسييالىق جۇمىستاردىڭ جاسامپاز جەتٸستٸگٸ.
ەن دالا تٶسٸندە ەركٸن ٶسٸپ-ٶنگەن قازاق جىلقىسى, شىنىمەن, تابيعاتتىڭ تٶلتۋما تۇقىمى. سۇرىپتاۋ جۇمىستارىنا وراي ولاردىڭ بٸرنەشە تۇقىمدىق تٷرلەرٸ بار. ەڭ كٶپ تارالعانى – «جابى» جىلقىسى. بۇل جىلقىنىڭ نەگٸزگٸ قاسيەتٸ جەمشٶپ تالعامايدى, اۋا رايىنىڭ قاي مەزگٸلٸنە بولسا دا كٶنبٸس. پايدالانۋ ماقساتتارىنا وراي ەتتٸ-سٷتتٸ باعىتتاعى جىلقى, سالت جٷرٸسكە بەيٸمدەلگەن اياڭشىل, الىس ساپارلارعا شىعۋعا ارنالعان جٷردەك جىلقى دەپ جٸكتەۋگە بولادى.
جابى – تٷركٸ حالىقتارىندا كٶبٸنە «جٷك كٶتەرگٸش» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەتٸنٸن ەسكەرسەك, شارۋاعا مىعىم مال ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
2004 جىلدان باستالعان قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى بٸرلەسٸپ جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا اكادەميك ي.ن. نەچاەۆ «...جەر جٷزٸندەگٸ جىلقىلاردىڭ ٸشٸندە قازاق جىلقىلارىندا عانا العاشقى جابايى جىلقى تۇقىمىنىڭ بٸرٸنشٸ گەنٸ بارى انىقتالعان» دەپ جازادى. ي.ن. نەچاەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, «...وسى گەن تارپاڭداردان قالعان. ەرتەدە قازاقتار جابايى تارپاڭدارعا بيە قوسىپ, تۇقىم العان. سونىڭ جۇرناقتارى بٸزدٸڭ جىلقىلاردا كەزدەسەدٸ» دەپ ويىن تٷيٸندەيدٸ.
بايىرعى قازاق جىلقىنى جىل بويىنا جايىلىمدا باققان. ەرتە كٶكتەمنەن تاۋ ەتەگٸنە ٸلٸنٸپ, جاز جايلاۋ جايلاپ, كٷز كٷزەككە تۇراقتاپ, قىس مەزگٸلٸندە ىقتاسىنى كٶپ, ٶرٸسٸ كٷنگەي بەتتە ورنالاسقان جايىلىمداردا ۇستاعان. جىلقى جەيتٸن شٶپتەردٸ ەكٸ تٷرگە بٶلگەن: اق وت جەنە قارا وت. اق وت دەگەنٸمٸز, – قارا توپىراقتى جەردٸڭ سەلەۋلٸ شٶپتەرٸ, قارا وت دەگەنٸمٸز, – سارى توپىراقتى جەردٸڭ جۋساندى, يزەندٸ شٶپتەر.
حالىق جىرلارىندا «جىلقىنى مىڭنان ٶسٸرگەن, ارقانىڭ تارلاۋ بوزى» دەگەن جىر جولدارى كەزدەسەدٸ. وسىنداعى «تارلاۋ» – شىن مەنٸندە, ەرەكشە شٶپ, جىلقىنىڭ جان ازىعى. حالىق ونى تٸپتٸ دەرٸپتەپ «اتقۇتىرتقان» دەپ تە اتايدى. تارلاۋدان سوڭ جىلقىنىڭ سٷيسٸنٸپ جەيتٸن ازىعى – بەتەگە. سوندىقتان دا بابالاردان «بەتەگەلٸ بەلگە بٸتەم, نايزا ۇستاعان ەرگە بٸتەم» دەگەن دە سٶز قالعان.
جىلقىنىڭ ازىعىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىمدار: «جىلقى اجىرىقتى – جىل بويى, شيدٸ – قىستان كٶكتەمگە دەيٸن, يزەندٸ – جىل بويى, ەبەلەكتٸ – كٷزدە جەنە قىستا, تاس بۇيىرعىندى – كٷزدە جەنە قىستا, كٶكپەكتٸ – كٷزدەن كٶكتەمگە دەيٸن, مايقارانى – كٷزدە جەنە قىستا, بەتەگە, بوز اقسەلەۋدٸ جىل بويى جەيدٸ» دەگەن تۇجىرىم جاساعان.
كٶشپەندٸ بابالارىمىز جىلقىنىڭ ارقاسىندا التاي̆ مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىن جالعادى. جالپى, جىلقى كٷش كٶلٸگٸ رەتٸندە عانا ەمەس, قازاققا دەمدٸ ەرٸ سٸڭٸمدٸ ەتٸمەن, شٶلٸڭدٸ قاندىراتىن شيپالىق ەمٸ بار سۋسىندىق سٷتٸمەن قادٸرلٸ. سوندىقتان دا, قازاق تۇرمىسىندا جىلقى سەن-سالتاناتتىڭ, سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە ەسپەتتەلٸپ, بايلىقتىڭ ٶلشەمٸ رەتٸندە قاراستىرىلعان.
ەجەلدە سەن-سالتانات ٷشٸن باي-دەۋلەتتٸ قازاقتار تٷركٸمەن جەنە اراب جىلقىلارىن مٸنگەن. مٷسٸنٸ سىمباتتى, جٷرٸسٸ ەسەم وسى جىلقىلاردى جەرسٸندٸرٸپ, ولاردى سۇرىپتاۋ بارىسىندا ارعىماق تۇقىمدارىنىڭ قالىپتاسقانى جوعارىدا جازىلدى. ولاردى ٸرٸكتەپ ٶز جىلقىلارىمەن بۋدانداستىرعان. وسىنداي سەلەكتسييالىق جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە كەڭ بايتاق دالا تٶسٸندە تابيعي سۇرىپتاۋدىڭ تەزٸنەن ٶتكەن ەرتٷرلٸ باعىتتاعى قازاق جىلقىسى دامىعان.
جٷيرٸك اتتار, كٶبٸنە, ارعىماقتار مەن بۋدان جىلقىلاردىڭ ٸشٸنەن شىققان. وسى بۋدان جىلقىلاردان مٸنٸسكە شىدامدى, جٷرٸسكە دە ىڭعايلى جىلقىلار ٸرٸكتەگەن. قارابايىر دەپ اتالىپ جٷرگەن جىلقىلار وسىعان سايادى.
جىلقىنى جانىنداي كٶرگەن قازاق قاۋىمىندا اسىلتۇقىمدى جىلقىلاردىڭ, بەيگە اتتاردىڭ, جورعالاردىڭ تۇقىمدارى ەرەكشە قۇرمەتتەلگەن. ولاردىڭ شىعۋ تەگٸ شەجٸرە سيياقتى اتادان بالاعا ايتىلىپ, اۋىزبا-اۋىز بەرٸلٸپ وتىرعان. سونىمەن بٸرگە, قازاق حالقىندا «سەيگٷلٸك», «تۇلپار» دەگەن ۇعىمدار قالىپتاسقان. مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, جٷيرٸك جىلقىلاردى ەسپەتتەپ تۇلپار, سەيگٷلٸك دەپ اتاعان. كٶبٸنە, جورالعى رەتٸندە قادٸرلٸ قوناعىنا مٸنگٸزٸلگەن ەسەم اتتاردى «سەيگٷلٸك» دەپ دەرٸپتەگەن.
تۇلپار دەگەن اتاۋ, نەگٸزٸنەن, بٸتٸمٸ بٶلەك, ۇزاققا شاباتىن جٷيرٸك ەرٸ مىقتى اتتاردى سيپاتتاعان. تۇلپار اتاۋى, كٶبٸنە, باتىرلارمەن قاتار اتالادى. اۋىز ەدەبيەتتە جىلقىنىڭ مىقتى جٷيرٸكتەرٸنەن ٸرٸكتەپ تۇلپار ٶسٸرگەن, وسى تۇلپارلاردى باتىرلار مٸنگەن. ۇلان-عايىر دالانى مەكەندەگەن بابالارىمىز ەل تىنىشتىعى مەن جەر تۇتاستىعىن قورعاۋ ٷشٸن الىس جولعا تالمايتىن, قيىندىققا مويىمايتىن, جاراتىلىسى ەرەكشە جىلقى قاجەت بولاتىنى زاڭدىلىق.
مىسالى, الپامىستىڭ بايشۇبارى, قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلى, ەر تٶستٸكتٸڭ شالقۇيرىعى, قامبار باتىردىڭ قارا قاسقاسى, قابانبايدىڭ قۋباسى. ەدەبيەتتە جىرلانعان تۇلپارلاردىڭ سيپاتى دا كەرەمەت. مىسالى, «شىراقتاي جانعان توماعاكٶز», «سالپى ەرٸن», «شىقشىتى ورالىپ جاتقان تٷبەكتەي», «وت ورنىنداي تۇياقتى» دەگەن تەڭەۋلەر شىن جٷيرٸككە تەن نىشاندار.
بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا دەيٸنگٸ دەۋٸردە قازاق جىلقىسىنىڭ ارعىماق, قازانات جەنە قارابايىر تۇقىمدارى ۇزاق شابىسقا شىدامدىلىعىمەن بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ٶسٸردٸ. ەزٸرگە, قولدا بار دەرەكتەر بويىنشا تازا قاندى اتالعان تٷرٸكمەن, اراب جىلقىلارى وسى تۇقىمداردىڭ قالىپتاسۋىنا جەنە دامۋىنا تٸكەلەي ىقپال ەتكەنٸ كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ. ادام قولىمەن ايالاپ ٶسٸرگەن مەدەني سۇرىپتاۋدىڭ نەتيجەسٸ بولعاندىقتان, تٷركٸمەن اتتارى نەزٸك, كٸرپيياز بولىپ كەلەدٸ.
وسىندايدا, بابالارىمىزدىڭ باپتاپ ٶسٸرگەن ارعىماقتارى مەن قازاناتتارى دٸتتەگەن جەرٸنە جەتكٸزٸپ, مەرەيٸڭدٸ ٶسٸرٸپ, ەل قۇرمەتٸنە بٶلەنگەنٸ ماقتانىش.
جىلقىعا دەگەن بابالارىمىزدىڭ ەرەكشە قۇرمەتٸنە جەنە قازاق بالالارىنىڭ اتقا دەگەن قۇشتارلىعىنا ٷڭٸلسەم, سونىڭ استارىندا جىلقى مالىنا تەن ەرەكشە قاسيەتتەر جاتىر ما دەپ پايىمدايمىن. جىلقىنىڭ باستى قاسيەتٸ سول – تۋعان جەرٸ مەن جٷرگەن جەرٸن ەشقاشان ۇمىتپايدى. جىلقى ٶتە سەزٸمتال مال, سەزٸم تٷيسٸگٸ جاقسى جەتٸلگەنٸن عىلىم دەلەلدەگەن. جالپى, كٶرۋ, ەستۋ, يٸس سەزۋ, دەم تاتۋ قاسيەتتەرٸ دە جاقسى دامىعان جانۋار. تازالىققا جانى قۇشتار, مٸنەزٸ كٸرپيياز. سۋدىڭ تازاسىن ٸشٸپ, شٶپتٸڭ قۇنارلىسىن عانا جەيدٸ. دٸڭكەسٸ قۇرىپ, شٶلدەپ تۇرسا دا لاي سۋ ٸشپەيدٸ. تٸپتٸ اعىن سۋدىڭ ٶزٸن كەشٸپ جٷرٸپ, تۇنىعىن تاڭداپ ٸشەدٸ.
جىلقىنىڭ كٶزٸ اينالاسىن 360 (كەيبٸر دەرەكتەردە 340) گرادۋسقا تٷگەلدەي باقىلاي الادى ەرٸ كٷندٸز-تٷنٸ بٸردەي كٶرەدٸ. جىلقى باسىن بۇرماي-اق, ارتىندا تۇرعان بارلىق نەرسەنٸ بايقاي الادى. سەزٸمتال بولعاندىقتان تٷندە اينالاسىن جۇلدىزعا قاراپ بارلاپ جٷرەتٸن قابٸلەتكە يە.
جىلقىنىڭ ٶزگە مالداردان ٶزگەشەلٸگٸ, بۇعانا سٷيەكتەرٸ جوق. بۇل جىلقىعا جٷك كٶتەرۋگە, بەيگەدە كٶسٸلە شابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. كٷرەتامىرلارى جۋان بولعاندىقتان قانى اينالىسقا تەز تٷسەدٸ.
جىلقىنىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ اۋزىمەن دەم الا المايدى, ەگەر مۇرنى جابىق بولسا, ولار تۇنشىعىپ قالادى. جىلقى تٷرەگەپ تۇرىپ ۇيىقتاي بەرەدٸ. قازاقى پايىمدا, جاقسى اتتار, ەسٸرەسە جٷيرٸك اتتار «از وتتاپ, كٶپ جۋسايدى» دەگەن پٸكٸر بار. ات جاراتاتىن باپكەرلەر تٷرەگەپ تۇرىپ جۋساعان جىلقىنىڭ كٷش قۋاتى بٷكٸل دەنەسٸنە تاراپ, تۇلعاسىنىڭ شىمىر, تۇتاس بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدٸ جەنە از وتتاپ, كٶپ جۋساعان جىلقى ٶزٸن-ٶزٸ جاراتادى دەگەن كٶزقاراستى ۇستانادى. جۋساۋ دەگەنٸمٸز جىلقىنىڭ توعىن باسىپ, تىنىستاپ دەمالۋى ەكەنٸن ەسكەرسەك, شىنىمەن, جٷيرٸك اتتار ٶزدەرٸن ٸشتەي جاراتىپ, دەنەسٸن جەڭٸل ۇستايتىن كٸنەمشٸل بولادى.
مال ٸشٸندە ايازعا تٶزٸمدٸسٸ دە جىلقى. دالادا جايىلىمدا ايازدا جٷرگەن جىلقىلار ارت جاعىن (قۇيرىعىن) جەلگە توسىپ, جايىلا بەرەدٸ. سۋىققا شىدامايتىن وسال جەرٸ – قارا سيراعى (تٸزەسٸنەن تٶمەن).
جىلقى توپپەن ٶمٸر سٷرەتٸن جانۋار. ٷيٸرگە سالعان «ايعىر» ٶز ٷيٸرٸن باسقارىپ, ونى قورعاي الادى, ال مىقتى ايعىرلار ٷيٸرٸن قايىرىپ ۇستايدى. جىلقى مالى تٷيسٸگٸ جەتٸلگەن تەكتٸ مال بولعاندىقتان, ايعىر ٶز بالاسىنا شاپپايدى. ەگەر ٷيٸرٸنە بٶتەن بۋاز بيە قوسىلسا, ونى قۋالاپ جٷرٸپ ٸش تاستاتادى. ال قۇلىنداسا, وندا قۇلىندى شايناپ ٶلتٸرٸپ تاستايدى. بۇل جاۋىزدىق ەمەس, تەك قان تازالىعىن ساقتاۋ تٷيسٸگٸ, يەلٸگٸندەگٸ ٷيٸردٸڭ ٶزٸنٸڭ ۇرىعىنان كٶبەيۋٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك. ٷيٸرٸن شٷيگٸن ٶرٸس پەن سۋدىڭ تۇنىعىنا جەتەلەپ, ايازدا, جاڭبىرلى كٷندە ىقتاسىن جەرگە ايداپ قايىراتىن ايعىردىڭ تٷيسٸگٸنە قايران قالاسىڭ. كەيدە ٷيٸردٸ ماما بيەلەر دە باستايدى, دەگەنمەن ٷيٸردٸ قايىراتىن تەك ايعىر. كەرەمەتٸ سول, ايعىردا قۇلىننىڭ تۋىلعان سەتتەگٸ كٸسٸنەگەن ٷنٸن ۇمىتپايتىن جەنە ٶز بالاسىن جازباي تانيتىن قاسيەت بار.
جىلقىنىڭ ەستٸ مال ەكەنٸنە تەنتٸ بولاسىڭ. مىسالى, ەكٸ ايعىردىڭ ٷيٸرٸ جايىلىمدا بٸر جەرگە توقايلاسىپ قالسا, ايعىرلار بٸرٸنە-بٸرٸ جاقىنداپ كەلٸپ, تاستاعان تەزەكتەرٸن يٸسكەۋ ارقىلى قايسىسىنىڭ مىقتى ەكەنٸن انىقتايدى. وسالداۋ ايعىر ٷيٸرٸن الىپ, باسقا ٶرٸسكە كەتەدٸ. مٸنە, تٷيسٸكتٸ مالدىڭ سەزٸمتالدىعى.
ەلبەتتە, شٶپتٸڭ شٷيگٸنٸن جەپ, سۋدىڭ تۇنىعىن ٸشكەن جىلقىنىڭ سٷتٸ دە, ەتٸ دە دەمدٸ ەرٸ شيپالى. عالىمدار جىلقى ەتٸنٸڭ كٶپتەگەن (17 تٷرلٸ) اۋرۋعا ەم بولاتىنىن دەلەلدەگەن. مەسەلەن, جىلقىنىڭ جٷرەگٸن جەۋ مي قىزمەتٸن جاقسارتادى. ميداعى جاسۋشالاردى جاڭارتىپ, ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار ونىڭ ەتٸ جٷرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنا, بٷيرەك جۇمىسىن جاقسارتۋعا, بۋىن سٷيەكتەرٸنٸڭ سىرقىراماۋىنا ٶتە پايدالى. جىلقى ەتٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ سۋىقتا قاتپايتىنى ەرٸ ەت جەگەن ادامنىڭ دەنەسٸن قىزدىراتىن قاسيەتٸ. ٷلكەن كٸسٸلەر, مىسالى مەنٸڭ ەجەم «سەبيٸندە جىلقىنىڭ ەتٸن جەپ, سٷتٸن ٸشكەن ادام كٶكٸرەك اۋرۋىنا شالدىقپايدى» دەپ ايتىپ وتىراتىن.
جىلقى مالى جاراقات السا دا, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا قۇرتتامايدى, وسىنداي قاسيەت جانۋارلار ٸشٸندە جىلقىعا عانا تەن. جىلقى دەنەسٸندەگٸ ەتتٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بولار, اشىق جاراعا شىبىن قونبايدى.
جىلقىنىڭ سٷتٸ دە جانعا دەرۋ. بايىرعى قازاق جاڭا ساۋىلعان بيەنٸڭ سٷتٸن جاس بالاعا جىلىداي ٸشكٸزگەن. دٸمكəس بالالاردىڭ دەنساۋلىعى وسى جىلقى سٷتٸنٸڭ ارقاسىندا دۇرىستالىپ كەتكەن. تٸپتٸ كەيبٸر دەرەكتەردە, جٷكتٸ əيەلدٸڭ بەتٸندە پايدا بولعان قارا داقتارعا بيەنٸڭ جاڭا ساۋىلعان سٷتٸنٸڭ كٶبٸگٸن جاقسا, ەش داق قالمايتىنى ايتىلادى.
قىمىز دايىنداۋ بارىسىنداعى ميكروبيولوگييالىق ٷردٸس كەزٸندە سٷتتٸڭ قۇرامى ادام اعزاسىنا پايدالى كورەكتٸك زاتتارمەن قانىعىپ, دەمٸ كٸرٸپ, قىمىزدىڭ قۇرامىنداعى ەلەمەنتتەر تەز سٸڭٸمدٸ بولادى. ەسٸرەسە, قىمىز قان قۇرامىنداعى گەموگلوبيندٸ, ەريتروتسيتتەردٸ كٶبەيتەتٸن دəرۋمەندەرگە باي. بۇرىنعى انالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مىقتى, دəرٸ-دəرمەكسٸز دٷنيەگە قانشاما ۇرپاقتى əكەلۋلەرٸ وسى قىمىزدىڭ پايداسى مەن قۋاتى بولار. بەرتٸنگە دەيٸن قىمىزدىڭ دەمٸن كەلتٸرٸپ, ەمدٸك ەسەرٸن كٷشەيتە تٷسۋ ٷشٸن وعان كەپكەن سٷر قازى, قويدىڭ قۇيرىعى, بال, مەيٸز, قالامپىر, كٷشالا, كٶك قىلشا, قۇيما كٷمٸس (جامبى) قوسقان. ٷزبەي قىمىز ٸشكەندە ەكزەمانىڭ جازىلاتىنى عىلىمي دەلەلدەنگەن.
قىزىعى, جىلقىنىڭ تەزەگٸ دە پايدالى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اسما اۋرۋىنا شالدىققان ادامدى, جىلقى تەزەگٸن يٸسكەتۋ ارقىلى جازۋعا دا بولادى ەكەن. بايىرعى قازاقتار ٷسٸگەن بالانىڭ اياعىن جىلقىنىڭ تەزەگٸنە وراپ جازعان ەكەن.
جىلقى ٶسٸرۋدەگٸ قازاق حالقىنىڭ تاماشا ٶنەگەسٸنٸڭ بٸرٸ بالالاردى ەرتە جاستان اتقا مٸنۋگە ٷيرەتۋ. ەرينە, ات ٷستٸندە بالا تەز ەسەيٸپ, ەرجەتەدٸ. «اتقا مٸنگەننٸڭ ارقاسى قوزادى» دەمەكشٸ, اتقا مٸنگەن بالانىڭ كٶڭٸلٸ مارقايىپ, ارمانىنا قانات بٸتٸپ, شابىتتانىپ كەتەتٸنٸ ٶز الدىنا, ەڭ باستىسى, ەكەسٸنە قولعانات ەكەنٸن ەرتە تٷيسٸنەدٸ. ادام ات كٶڭٸلٸن تاپسا, ات ادامنىڭ تاقىمىنا جاقسا, ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا جاقسى قارىم-قاتىناس ورنايتىنى بەلگٸلٸ جايت. دەگەنمەن اتقا بەيٸلٸ اۋعان ادام جامان ويدان دا قۇتىلادى جەنە ادامنىڭ بار ىقىلاس-پەيٸلٸ اتقا اۋىپ, بويىنداعى كەيبٸر جامان قىلىقتاردان ارىلۋىنا ىقپال ەتەدٸ. جاقسى ات مٸنگەن ادام سول اتتىڭ ارقاسىندا كٶپشٸلٸكپەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, يگٸ جاقسىلاردان ٶنەگە-تەلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك الادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا مەديتسينا عىلىمى اتقا مٸنۋدٸڭ دەنساۋلىققا پايدالى ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. ال بابالارىمىز وسى تٷيتكٸلدٸ ەرتەدەن بٸلگەن. قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى دا, كٶبٸنە, اتپەن تٸكەلەي بايلانىستى. مەسەلەن, كٶكپار, قىز قۋۋ, اۋدارىسپاق, جامبى اتۋ, تەڭگە الۋ, الامان بەيگە, توق بەيگە, قۇنان بەيگە, جورعا جارىس, تاي جارىستار بٸر جاعى سپورتتىق شاراعا كەلسە, ەكٸنشٸ جاعىنان ەپتٸلٸكتٸ شىڭدايتىن جاتتىعۋ ٸسپەتتٸ.
قازاق حالقىنىڭ اتقا مٸنۋ تەرتٸبٸ دە ٶزگەشە. قازاقى دەستٷردە الدىنان قاراعاندا اتتىڭ وڭ جاعىن «مٸنەر جاعى» دەيدٸ, ال سول جاعىن «قامشىلار جاعى» دەيدٸ. بۇل تەرتٸپتٸڭ سىرى ادامداردىڭ وڭقاي بولۋىنا بايلانىستى دەگەن پٸكٸر بار. باعزى زاماندا جورىققا اتتانعاندار قىلىشتى وڭاي سۋىرىلۋ ٷشٸن سول جاعىنا تاققان. سول جاعىندا قىلىشى بار ادامنىڭ الدىمەن سول اياعىن ٷزەڭگٸگە سالۋ ىڭعايلى ەكەنٸ شىندىق. بۇل تەرتٸپ كٶپ ادامنىڭ بٸر مەزەتتە اتقا وتىرۋىنا دا ىڭعايلى بولعانىن ەسكەرگەن.
اتتىڭ سىنى, ات باپتاپ جاراتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا قازاق حالقىنا تەن ٶزٸندٸك قولتاڭبا قالىپتاسقان. مەنٸڭ پايىمىم بويىنشا, اياعى شىققاننان اتقا وتىرعان بابالارىمىز جىلقى سىرىن جاقسى مەڭگەرگەن. بايىرعى قازاقتاردىڭ اتتى بەيگەگە جاراتۋداعى ەدٸسٸ دە ٶزگەشە بولعان, بەيگەگە كٶبٸنە, 40-60 كٷن ارالىعىندا جاراتقان. ەۋروپالىقتار بولسا, اتتى جىل بويىنا ترەنينگ جاساتىپ, بٸر قالىپتى ۇستايدى.
قولداعى بار مەلٸمەتتەر بويىنشا «ات سىناۋ ٶنەرٸ» شىعىستان, قازاق دالاسىنان باستالاتىنى (ۆ.كوۆلەۆسكايا «كون ي ۆسادنيك», م.: ناۋكا, 1977) بٸزگە ماقتانىش.
جالپى, ات تاڭداۋ, جٷيرٸكتٸ سىناۋ قازاق حالقىنىڭ قانىمەن بٸتٸسكەن كيەلٸ ٶنەر دەسەك ارتىق بولمايدى. اباي ٶلەڭدەرٸندە اتتىڭ جيىرما جەتٸ تٷرلٸ سىنى قامتىلسا, ٸليياس جانسٷگٸروۆ «قۇلاگەر» پوەماسىندا تۇلپاردىڭ ەلۋ ٷش بەلگٸسٸن جازادى. جىلقىنى تٷبٸنە دەندەپ زەرتتەگەن قاجىتاي ٸليياسۇلىنىڭ بەيگە اتىنىڭ جەتپٸس توعىز تٷرلٸ سىنىن سيپاتتايدى. مالداردىڭ مٸنەز-قۇلقىن زەرتتەيتٸن جەكە ٸلٸم تاعى بار. مىسالى, بەيگە اتى كەرمەگە, نە بەلدەۋگە بايلانسا قابىرعالاپ, قىرىن تۇرادى. بۇل بەيگە اتتارىنا تەن سەرگەكتٸك. وسىنداي كٶزگە ٸلمەيتٸن, ەركٸم بٸلە بەرمەيتٸن ات سىرلارى ٶتە كٶپ.
جٷيرٸك اتتارعا تەن بەلگٸلەر سىنشىلار تاراپىنان ەرتٷرلٸ قىرىنان ايتىلعانمەن, نەگٸزٸنەن اتتىڭ تٷر-تۇرپاتىن تولىق سۋرەتتەيدٸ. مىسالى, اباي سىنىندا: «توياتتاعان بٷركٸتتەي سالقى تٶستٸ» دەپ ومىراۋىنىڭ كەڭدٸگٸن ايتادى, شىنتaعى قaبىpعaدان aلشaق تۇpaدى, جەرسوعارى سٸڭٸرلٸ كەلەدٸ, تۇياعى جۇمىp بoلaدى, قۇيpىعى كٷلتeلeنٸپ, كٶتeندٸگٸ شىعىڭقى, قىل تٷبi ەلدi كeلeدٸ دەگەن تەڭەۋلەر شىنايى سۋرەتتەمە. بورانباي بيدٸڭ «ارتىنان قاراساڭ تٶسٸ كٶرٸنٸپ تۇراتىن» دەگەن تەڭەۋٸ ارتى تالتاق, بوتا تٸرسەكتٸ جىلقىنى ايتقانى, ماحامبەت جىرلاعان «توماعا كٶز» كٶزٸنٸڭ ٷلكەندٸگٸن, «تەكە مۇرىن» دەپ اتتىڭ تاناۋىنىڭ كەڭ بولعانىن قالاعانى.
جٷيرٸك جىلقىنىڭ يەگٸنٸڭ استى القىمى كەڭ بولاتىنى, تاناۋى كەڭ بولىپ, بالىقتىڭ جەلبەزەگٸندەي جەلبٸرٸپ تۇراتىنى جەنە تاناۋىندا تەسٸكتٸڭ كٶپ بولاتىنى عىلىمي دەلەلدەنگەن سيپاتتار. شىندىعىندا, ٶرەن جٷيرٸك اتتىڭ تاناۋىنداعى كٶپ تەسٸكتەر جىلقىنىڭ تىنىسى الۋىنا دەم بەرٸپ, ۇزاققا شابۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
ات بٸتٸمٸنە قاراي ەر قيلى بولادى. الدى-ارتى بٸردەي شارشى اتتار بولادى, اراب جىلقىلارى وسى توپقا جاتادى. الدى الاسا, ارتى بيٸك اتتاردى قازاق تانىمىندا ٶرشٸل, ال شوقتىعى بيٸك جىلقىنى الدى كٷشتٸ بولادى دەپ باعالايدى. ات جاراتاتىندار قۇيىمشاعى كٶتەرٸڭكٸ جىلقىنى «وتتىعى ٷلكەن ەكەن, مىقتى جانۋار» دەپ باعالايدى. قازاق تٸلٸ سٶزگە باي بولعاندىقتان, ات جاراتاتىن ادامداردى قازاقتا, كٶبٸنە, «سەيٸس», «اتبەگٸ» دەسە, عابيت مٷسٸرەپوۆ «اتپاز» دەپ اتاپتى. قازاقى تانىمدا, باپكەرلەر كٶبٸنە, جٷيرٸك اتتىڭ ٷش بەلگٸسٸنە (ٷش شوشاق) الدىمەن نازار اۋدارادى: كەكٸلٸ, شوقتىعى جەنە قۇيىمشاعى.
ورىس عالىمى ا.ۆيلكينس زەرتتەۋلەرٸندە قازاق دالاسىندا ات جاراتۋدىڭ كەيبٸر تۇستارىنا شولۋ جاساپتى. مىسالى, «18-20 ۆەرست جٷگٸرٸپ كەلگەن اتقا سۋ ٸشكٸزگەندە ات بٸر-ەكٸ جۇتىپ, سۋدان باسىن السا دايىن بولعانى» دەگەن ايعاقتى كەلتٸرگەن. تٶرەحان اتام, باپتاعان اتتىڭ بابىن بٸلۋ ٷشٸن تٷن ورتاسىندا تاس قاراڭعىدا بۇلاق باسىنا بوس قويا بەرەدٸ ەكەن. ەگەر ات بۇلاقتان سۋ ٸشسە, وندا بابىندا مٸن جوق دەپ ساناپتى. تاعى بٸر كەڭ ەتەك العان بەلگٸ, تەزەكتٸڭ قۇرعاق بولۋى. اتتىڭ تەزەگٸن قولمەن قاتتى قىسقاندا ىلعال قولعا جۇقپاۋ كەرەك.
بايىرعى بابالاردىڭ ات باپتاۋ ەدٸسٸ دە ٶزگەشە. ەر اۋىلدىڭ جٷيرٸكتٸ باپتايتىن ٶز باپكەرلەرٸ بولعان. بايىرعى ۇستانىم بويىنشا, جٷيرٸكتٸ جازدا باپتاپ, كٷزدە سەمٸرتٸپ, قىستا كٷيٸن ساقتاپ, كٶكتەمدە قۋاتىن ارتتىرىپ وتىرادى ەكەن. سونداي-اق باپتاۋدا جٷرگەن جٷيرٸكتٸڭ قولتىعى اشىلىپ, ٶكپەسٸ پٸسٸپ, تىنىسى دۇرىس اشىلسا, تەرٸ ويداعىداي الىنسا, ٸشٸ اقاۋسىز تارتىلسا, سۋىتۋى ەبدەن قانسا بۇنداي جٷيٸرٸكتٸ بابىنا تٷسكەن جٷيرٸك دەپ باعالايدى ەكەن. بابى قانعان, جاراتۋى كەلٸسكەن جٷيرٸكتٸ ارى قاراي تولىق جەتٸلدٸرٸپ بەيگە ماقساتىنا وراي باپتاۋدى اتبەگٸلەر تٸلٸندە «جٷيرٸك قىرلاۋ» دەيدٸ. جٷيرٸك قىرلاۋ ٸسٸ ناعىز باپكەرلەردٸڭ قولىنان كەلەتٸن شارۋا.
قازاقى باپتاۋ بولسىن, زاماناۋي ەدٸس بويىنشا دا شاۋىپ كەلگەن اتتىڭ ەنتٸگٸن اڭداۋ باستى بەلگٸ (ينديكاتور). اتتىڭ ەنتٸگٸنٸڭ باسىلعانىنا, ياعني قانشا ۋاقىتتا تابيعي قالپىنا كەلگەنٸنە قاراپ, باپتاۋ جۇمىسى رەتتەلەدٸ. بەيگەگە جاستايىنان قوسىلعان كەيبٸر جىلقىلار ٶزٸن-ٶزٸ باپتايدى ەكەن. جاركەنت ٶڭٸرٸندە ٶمٸر سٷرگەن مەنٸڭ بابام سالپىق بيدٸڭ اتاقتى «اققويان» دەگەن اتى سونداي جانۋار بولىپتى. قار سۋىمەن تاۋ باسىنا كەتكەن اققويان جازعىتۇرىم ٶزٸن-ٶزٸ جاراتا باستايدى ەكەن. ۇستاپ ەكەپ, كەرمەگە بايلاعاندا جانۋار جەر تارپىپ, شىر اينالىپ, ساڭلاقتانادى ەكەن.
بابى كەلگەن جٷيرٸكتٸ انىقتاۋدىڭ تەسٸلٸ كٶپ ەرٸ ەر قيلى. مىسالى, اتامنىڭ تەسٸلٸندە تەزەگٸ مەن نەسەبٸنە مەن بەرەدٸ ەكەن, تەزەگٸ قۇرعاق ەرٸ سۋعا باتپايتىن بولسا, نەسەبٸ مٶلدٸر تازا بولسا جەنە جٷنٸ جىلتىلداپ تۇرسا عانا «قىرلاۋعا» كٶشەدٸ ەكەن. ات باپتاۋ ەدٸستەرٸ بەكەن قايراتۇلىنىڭ «قازاقتىڭ اتبەگٸلٸك ٶنەرٸ» اتتى كٸتابىندا كەڭٸنەن قامتىلعان.
قازٸرگٸ تاڭدا, زاماننىڭ ىڭعايىنا قاراي, حالىق تاماشالاپ, جٷيرٸكتەرگە دەم بەرٸپ وتىرۋ ٷشٸن يپپودرومداردا اينالىپ شابۋ جولعا قويىلدى. جٷيرٸك اتتاردىڭ بابى مەن باعى قاتار سىنالاتىن بۇرىنعى بەيگە ەڭ از دەگەندە 50-60 شاقىرىم بولاتىن. سوندىقتان بٷگٸنگٸ اينالما بەيگەدە جىلقىلار, كٶبٸنە, ورتا قاشىقتىققا (18-21 كم) جٷگٸرەدٸ. سونىمەن, الىسقا شاباتىن اتتار قۇلاشىن جازىپ, باۋىرى جٸپسٸپ كەلە جاتقاندا ۇشقىر اتتار مەرەگە جەتٸپ ٷلگەرەدٸ. وسىلايشا, الىسقا شاباتىن اتتاردىڭ (قازاقى ۇعىمدا ارعىماق پەن قازاناتتار) باعى بايلانىپ, تۇلپار اتتاردى قالىپتاستىراتىن سۇرىپتاۋ جۇمىستارى توقىراۋعا ۇشىرادى.
قازاقتىڭ بايىرعى تۇلپارلارى قازٸرگٸ تازا قاندى اتتار سيياقتى بٸر جارىستان سوڭ قالجىراپ قالمايدى, بٸر سۋىتىپ العاننان كەيٸن-اق قايتا قالپىنا كەلەتٸن سەرگەك بولعان. بٸراق, ونداي قازاناتتىڭ تۇقىمى ازىپ كەتتٸ. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ, XIX عاسىردىڭ باسىنان باستالعان الاساپىراندا الىس-جاقىن ەلدەرگە ٷدەرە كٶشكەن اۋقاتتى ادامداردىڭ جاقسى جىلقىسىنىڭ كٶشپەن بٸرگە اۋىپ كەتكەنٸ. جۇرتتا كٶشكە ٸلەسە الماي كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸككە جارايتىن جابى جىلقىلار عانا قالدى. وسىلاي, جىلقى تۇقىمى ازىپ كەتتٸ. ال كەڭەستٸك كەزەڭدە يپپودرومدا اينالىپ شابۋ, قىسقا جەنە ورتا قاشىقتىققا بەيگە تاعايىنداۋ, تەگٸندە ۇزاققا شاباتىن مىقتىلىق قاسيەتٸ بار جىلقىلاردىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولدى.
XX عاسىردىڭ باسىندا قوستاناي جىلقى زاۋىتىنىڭ نەگٸزٸندە «قازاقتىڭ قازاناتى» دەگەن جاڭا تۇقىم شىعارۋ قولعا الىندى. مەملەكەتتٸك «قازاق تۇلپارى» اتتى شارۋاشىلىق قۇرىلدى. وسى شارۋاشىلىقتا اراب جىلقىسىنىڭ مىقتىلىق قاسيەتٸن, اعىلشىن تۇقىمىنىڭ جىلدامدىعىن سٸڭٸرۋ ماقساتىندا بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. ٶيتكەنٸ قوستاناي جىلقىسى تۇرقى جاعىنان اعىلشىن تۇقىمى سيياقتى سۇڭعاق, سٷيەگٸ مىعىم بولعانىمەن, الامان بەيگەگە قوسقاندا جىلدامدىعى جەتپەي جاتتى. وسىلايشا, اراب جىلقىسىنان العان بۋدان مەن اعىلشىن ايعىرىنان الىنعان بۋدانداردىڭ ماقساتقا ساي ۇرپاقتارىن ٶزارا شاعىلىستىرىپ, ەكٸ تۇقىمنىڭ دا جاقسى قاسيەتتەرٸن قوستاناي جىلقىسىنىڭ بويىنا سٸڭٸرە وتىرىپ, «قازاقتىڭ قازاناتى» تۇقىمىن شىعارۋ جٷرٸپ جاتتى. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل باستاما اياعىنا جەتپەي قالدى.
ەڭ سوراقىسى, تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بەيگەگە قوسۋ ٷشٸن سىرتتان جاپپاي تازا قاندى جىلقىلار ەكەلٸندٸ. امەريكادان, انگلييادان, يرلاندييادان, فرانتسييادان, پولشادان, كٶرشٸمٸزدەگٸ رەسەيدەن ەكەلٸنگەن جىلقىلاردا ەسەپ جوق. دەگەنمەن بۇلاردىڭ بايىرعى قازاقي جىلقىلاردىڭ شيرەگٸنە دە كەلمەيتٸنٸ شىندىق. ارعىماق, قازانات, قارابايىرلاردىڭ كەرەمەتٸ – ۇزاق مٸنٸسكە شىدامدىلىعى, شارۋاعا جەنە الىسقا شاباتىن قارىمدىلىعىندا. ەرينە, 50-60-80 كم شاقىرىمعا بەيگە ٶتكٸزۋ يپپودروم اياسىندا دا, اينالما شاباتىن اتقا دا, ەرٸ كٶرەرمەندەرگە دە قيىنشىلىق ەكەلەرٸ سٶزسٸز. ۇزاق قاشىقتىققا اتتاردى جٸبەرۋ ٷشٸن بابالارىمىز سالعان تٸكە شابىستى قايتا جانداندىرۋ قاجەت-اق. سوندا عانا بابالارىمىز قالىپتاستىرعان سارا جولعا تٷسٸپ, ات سپورتىندا ٶز برەندٸمٸزدٸ جاساي الاتىنىمىزعا سەنٸمدٸمٸن.
وسى ورايدا, 2011 جىلدان باستاۋ العان الىس قاشىقتىقتارعا ارنالعان 90,120 شاقىرىمدىق ات مارافوندارىندا الدارىنا قارا سالماي, جەڭٸمپاز اتانىپ كەلە جاتقان اداي جىلقىلارى. ياعني بۇل اداي جىلقىسىنىڭ تەگٸندە بابالارىمىز قالىپتاستىرعان شىدامدىلىق, مىقتىلىق قاسيەتتەردٸڭ ساقتالعانىنا كۋە. وسى جارىستاردا اداي جىلقىسىنىڭ كەڭ تىنىستى ەكەنٸ دە انىقتالدى. ارالىق مەجەدە تىنىعۋ كەزٸندە قان قىسىمى مەن جٷرەك قاعىسىنىڭ قالپىنا كەلۋٸ بويىنشا باسقا جىلقىلاردان وزىق تۇردى. سوناۋ 1952 جىلى سىناقتا اداي جىلقىسىنىڭ ەكٸ اتى بٸر تەۋلٸكتە 301 شاقىرىم قاشىقتىقتى جٷرٸپ ٶتكەنٸن ەسكە الساق, وسى تۇقىمنىڭ قارىمدىلىعى ەلٸ دە تەكتٸك تامىرىن جوعالتپاعانىن كٶرسەتەدٸ.
ەرينە, اعىلشىنداردىڭ تازا قاندى جىلقىسى ەزٸرگە بەيگەنٸڭ الدىن بەرمەيدٸ. سول «سەيگٷلٸكتەردٸڭ تۇلا بويىندا قازاقتىڭ قازاناتتارىنىڭ قانى تۋلاپ جاتقانى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىق» دەگەن سەدٸبەك تٷگەل سٶزٸنە مەن بەرسەك, بايىرعى بابالار قولدانعان سۇرىپتاۋ ەدٸسٸمەن ارعىماقتى دا, قازاناتتى دا قايتا جانداندىرۋعا بولادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازاق ٶزٸنٸڭ تٶل جانۋارىنىڭ جەڭٸسٸنە قۋانىپ جٷرگەن جوق, ٶي̆تكەنٸ بەي̆گەنٸڭ جٷلدەسٸ شەتەلدەن ەكەلٸنگەن اعىلشىن اتتاردىڭ قانجىعاسىندا. قازٸرگٸ ەلەمگە تانىمال جىلقى تۇقىمدارىنىڭ ەشقاي̆سىسى دا 100 شاقىرىمعا جٷگٸرە الماي̆دى. ٶيتكەنٸ سۇرىپتاۋ سولاي جٷرگٸزٸلدٸ. ەندٸ جىلقىعا دەگەن قۇرمەتٸمٸزدٸ قايتا تٷلەتٸپ, ماقساتتى تٷردە سۇرىپتاۋ جٷرگٸزٸپ, ات باپتاۋ, جٷيرٸك جاراتۋ مەسەلەسٸن جولعا قويساق, الامان بەيگەمەن جەنە جورعا جارىستا ەلەمدٸك جٷيەدە ٶز ورنىمىزدى الۋعا تولىق مٷمكٸندٸك بار. بۇل سپورتتىق باعىتتاعى جىلقى سالاسىن دامىتۋ باعىتىنداعى باسىمدىلىق, ەگەر وسى شارالار قاراستىرىلسا, جىلقى تٷلٸگٸن سەن-سالتاناتتىڭ سيمۆولى ساناعان بابالار دەستٷرٸ جاندانار ەدٸ.
قازاقتىڭ بەيگە اتتارىنان كەيٸنگٸ جوعارى باعالايتىن, ەرەكشە قۇرمەتتەيتٸنٸ جورعا اتتار. جورعانىڭ جٷرٸسٸ ادامعا ٶتە جايلى. جورعا جٷرٸسٸ جىلقىدا تۋا بٸتەتٸن قاسيەت بولعاندىقتان, قازاقتىڭ اۋقاتتى بايلارى جورعا تۇقىمىن ٶسٸرٸپ, ولاردى جورعاسىنىڭ ەرەكشەلٸگٸنە (اياق الىسى) قاراي جٸكتەپ, بەيگەگە ارنالعان جىلقىنى ەرەكشە كٷتٸمگە العان.
تاريحقا ٷڭٸلسەك, رەۆوليۋتسيياعا دەي̆ٸن ەلٸمٸزدە 5 ميلليونداي جىلقى بولعان. قازٸر, ٷش ميلليون باسقا ەرەڭ جەتكٸزدٸك. جىلقى كٶپ بولسا, «جٷزدەن جٷيرٸك, مىڭنان تۇلپار» دەگەندەي, بەيگە اتتار دا كٶبەيەدٸ. ەڭ باستىسى, جىلقىنىڭ كٶبەيۋٸ ٷلكەن ستراتەگييالىق ماڭىزدى مەسەلە. جىلقى مالىنىڭ باسى ارتسا, قىمىز دا كٶپ بولادى, ەت تە مولايادى. جىلقىنىڭ سۋسىنىن ٸشٸپ, ەتٸن جەگەن ادامنىڭ دەنساۋلىعى دا تٷزەلەدٸ. مال باسى ٶسكەن سايىن, ٶنٸمنٸڭ باعاسى دا ارزاندايدى, ياعني ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ەلەۋمەتتٸك جاعىنان دا ۇتارىمىز مول. ەزٸرگە قالتالى ازاماتتارىمىز وڭاي̆ ولجاعا مالدانىپ, قازاقتىڭ تٶل تۋماسىن دامىتۋعا سالعىرتتىق تانىتىپ جٷرگەنٸ كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسٸرەدٸ.
جىلقى شارۋاشىلىعىنا بايىپپەن قاراساق, ەڭ ەۋەلٸ تٷبەگەيلٸ شەشٸلەتٸن مەسەلە شارۋاشىلىققا قاجەتتٸ باعىتتاعى ٶنٸمدٸ مالداردى دامىتۋدى جەكە قاراستىرىپ, سپورتتىق باعىتتا مٸنٸس, جٷيرٸك پەن جورعا جىلقىلاردى بٶلەك دامىتۋدى ويلاستىرعان جٶن. قايسى جەردە قانداي جىلقى, قانشاما جىلقى ٶسٸرۋگە بولاتىنى وسى ارناۋلى باعدارلامانىڭ ەنشٸسٸندە. بەلگٸلٸ كەزەڭدەردە بەلگٸلٸ تٷلٸكتٸ ٶسٸرۋ ٷشٸن شۇعىل شارالاردىڭ قولدانىلعانىن تاريحتان بٸلەمٸز. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا سيىر مالىن ون ميلليون باسقا, قوي تٷلٸگٸن وتىز التى ميلليونعا جەتكٸزدٸك. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازٸرگٸ تاڭدا ٸرٸ قارا شارۋاشىلىعىنا مەن بەرٸلٸپ, جىلقى تٷلٸگٸ تاعى قالتارىستا قالدى.
مەنٸڭ ويىمشا, بار جىلقىنىڭ ٶزٸن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ٶسٸرە بٸلسە, مال باسىنىڭ كٶبەيەتٸنٸ شٷبەسٸز. باسقا سالالاردا قاراستىرىلعان مەملەكەتتٸك قامقورلىق: تٷلٸكتٸڭ ٶسٸمٸن ىنتالاندىرۋ, مال اسىلداندىرۋ جۇمىسىنا دەمەۋ, جىلقى ەتٸ مەن قىمىز ٶندٸرٸسٸنە سۋبسيدييا بەرۋ, جىلقى ەتٸن ەكسپورتقا شىعارۋدى قولداۋ سيياقتى شارالار بولسا قۇبا-قۇپ. العاشقى كەزەڭدە, ۇرعاشى مالدى شەكتەن تىس سويۋعا دا شەكتەۋ قويىلعانى ابزال. سايىپ كەلگەندە, شارۋا تاراپىنان قۇلىق پەن قۇنتتىلىق بولسا, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتٸلسە, قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق دالاسىندا ميلليونداعان جىلقى ٶسٸرۋگە ەبدەن بولادى.
جىلقى مالىنىڭ سانىن بەس, ون, تٸپتٸ ون بەس ميلليونعا جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بار. قازاقستاندا يگەرٸلمەي جاتقان تابيعي جايىلىمدار جەتكٸلٸكتٸ, تەك شابىندىقتاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ, سۋعارۋ مەسەلەسٸن رەتتەۋگە مەملەكەتتٸك قولداۋ اسا قاجەت. سارىارقانىڭ تٶسٸندە باسى بوس ٶرٸس جەتكٸلٸكتٸ. سول سيياقتى, شۋدىڭ بويى, سىردىڭ بويى, ەر ٶڭٸردە كەزدەسەتٸن توعايلار جىلقىنى جۇتاتپايتىنى كٷمەنسٸز. باعدارلامانىڭ ٶزەگٸ, «مال ٶسٸرسەڭ, ٶرٸسٸڭدٸ تاپ» دەگەن ۇستانىممەن قاي جەردە, قانداي تۇقىمدى جەنە قانشاما باس ٶسٸرۋدٸ جولعا قويۋ. وسى باعىتپەن شٶل جەنە شٶلەيت ايماقتاردا ورنالاسقان تابيعي جايىلىمداردى جىلقى ٶسٸرۋ ارقىلى تيٸمدٸ پايدالانۋ حالىق يگٸلٸگٸنە قوسىلار سٷبەلٸ ٷلەس بولار ەدٸ.
بيولوگييالىق جاراتىلىسىنا وراي جىلقى تٷلٸگٸ ەلٸمٸزدەگٸ تابيعي جايىلىمداردا كەزدەسەتٸن شٶپتەسٸن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ 416 تٷرٸن پايدالانا الاتىنى عىلىمي زەرتتەۋلەردە دەلەلدەنگەن. مىسالى, جايىلىمدا كەزدەسەتٸن 91 تٷرلٸ جۋساننىڭ 39 تٷرٸن, 181 تٷرلٸ سوراڭنىڭ 48 تٷرٸن جەيدٸ ەكەن. ەندٸ شٶلەيت ايماقتاردا كەزدەسەتٸن جاتاعان ٶسٸمدٸكتەر, كٶبٸنە, اقۋىزى مول بۇرشاق تۇقىمداستار ەكەنٸن ەسكەرسەك, وسىنداي الۋان تٷرلٸ شٶپ تٷرٸن جەگەن جىلقى ەتٸنٸڭ قۇرامى ەرەكشە بولاتىنى زاڭدىلىق.
ەلبەتتە, تابيعي جايىلىمداردا باعىلعان جىلقى ەتٸ ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم تالابىنا ساي كەلەدٸ جەنە جىلقى ەتٸ مەن سٷتٸنٸڭ زاماناۋي ادامداردىڭ تاماقتانۋ ٷدەسٸنە ساي دەمدٸ, جەڭٸل قورىتىلاتىن سٸڭٸمدٸ بولاتىن قاسيەتٸ – جىلقى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپالىق العىشارتتارى. سوندىقتان وتاندىق جىلقى تۇقىمدارىنىڭ جايىلىمعا بەيٸمدٸلٸگٸن تولىق پايدالانۋ تابيعي جايىلىمداردى تابىس كٶزٸنە اينالدىرۋدىڭ ۇتىمدى جولى بولار ەدٸ. دەگەنمەن باسىمدىلىقتى ۇيىمداسقان ٸرٸ شارۋاشىلىقتارعا بەرگەن جٶن. ٶيتكەنٸ ۇساق شارۋاشىلىق مالدى اسىلداندىرۋعا دا, تۇراقتى ٶنٸم مٶلشەرٸن جوسپارلاۋعا دا قاۋقارسىز.
قاراعاندى وبلىسىندا بيەلەردٸ ٶندٸرٸستٸك تەحنولوگييا نەگٸزٸندە ساۋىپ, جىلقى سٷتٸن لەوفيلدٸ ەدٸسپەن قۇرعاق ۇنتاق تٷرٸندە ەكسپورتقا شىعارا باستاۋى ەلەمدٸك نارىققا جول تارتقان جاقسى باستاما. ەندٸگٸ كەزەك – جاپونييا جەنە باسقا دا جىلقى ەتٸن پايدالاناتىن مەملەكەتتەرگە جىلقى ەتٸن شىعارۋدى جٷزەگە اسىرۋ. وسى ورايدا, جاڭاشىلدىققا ۇمتىلعانمەن, جاڭاشا جۇمىس ٸستەۋدٸ يگەرە الماي جاتقان جايباسارلىعىمىز قولبايلاۋ بولىپ تۇر.
ٶنٸمدٸك باعىتتاعى جىلقىلاردى سٷت ٶنٸمدٸلٸگٸ نەمەسە ەت ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا سۇرىپتاۋدىڭ جاڭا ەدٸستەرٸ ەلٸ ٶندٸرٸسكە جول تاپپادى. گەنومدىق سارالاۋ ەدٸسٸ تەك شىعۋ تەگٸن انىقتاۋدان ارى اسپادى. سالانى قارقىندى دامىتۋدىڭ تاعى بٸر ەدٸسٸ, ول جىلقى مالىنىڭ سەمٸزدٸگٸن, ەسٸرەسە قابىرعا قىرتىسىنىڭ قالىڭدىعىن انىقتاۋدىڭ زاماناۋي ەدٸستەرٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ. ەتتٸ سيىر سالاسىندا بٸر جاسار تايىنشا ەتٸنٸڭ مەرمەرلٸك ساپاسىن ۋلترادىبىستىق ەدٸسٸمەن انىقتاعانداي, جىلقى مالىندا دا وسى ەدٸستٸ قولدانسا, سۇرىپتاۋ جۇمىستارىنا سەرپٸن بەرٸلەر ەدٸ.
سوڭعى جىلدارى تاقىرىبىنان ات ٷركەتٸن, مىسالى, «قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى» سيياقتى ٶزەكتٸ ماقالالار جيٸ جارييالانىپ جٷر. شىندىعىندا, كٶپ ادامدار جايىلىمدا جٷرگەن جىلقىعا ەشتەڭە قاجەت ەمەس, ٶز تاماعىن ٶزٸ تاۋىپ جەيدٸ نەمەسە بايلار جىلقى ٶسٸرٸپ جاتىر, ولارعا قولداۋدىڭ قاجەتٸ قانشا دەگەن جاڭساق پٸكٸرگە بوي الدىرىپ جاتقانى جانىڭا باتادى. بايلار, كٶبٸنە, حوببي ٷشٸن سپورتتىق باعىتتا جىلقى ۇستايدى. ال جايىلىمدا جٷرگەن جىلقى ٶزٸمەن ٶزٸ ٶسەدٸ دەسەك, نەگە ەت قىمباتتايدى نەمەسە قىمىزدىڭ باعاسى ارزاندامايدى. ساۋال كٶپ, استارىنا ٷڭٸلٸپ جاتقان سالالىق قىزمەتكەر جوق. بۇل سالادا مەملەكەت نازار اۋداراتىن تٷيتكٸلدەر جەتٸپ ارتىلادى. «ٷستٸرت قارالعان ٸس ەردايىم شيكٸ» بولاتىنىن ەسكەرسەك, جىلقى شارۋاشىلىعىنا دەگەن سالعىرت كٶزقاراستى توقتاتۋ كەرەك.
تەجٸ تۇماۋ اۋرۋى ەتەك الىپ, جىلقى ٶنٸمٸنە سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ. وسىندايدا, «ٶزٸڭ ٶندٸرمەي, ٶزەگٸڭ جالعانبايدى» دەگەن قازاقى ۇعىم ويعا ورالادى. ەندٸگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان اگرارلىق سالانى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىندا جىلقى شارۋاشىلىعى باسىمدىلىققا يە بولىپ, بابالار قادٸر تۇتقان تٷلٸكتٸڭ باعى جانسا بولعانى. يگەرٸلمەي جاتقان ەن دالانىڭ تٶسٸن جايىلىمعا بەيٸمدەلگەن قولتۋما مالدىڭ ٷيٸرلەرٸمەن تولتىرىپ, قالا مەن قالا ماڭىندا «جىلقى باقتىم – جورعالاتتىم» دەگەن ۇستانىممەن مٸنٸس اتتاردى سەتٸرلەپ ۇستاپ, سپورتتىق باعىتتى جانداندىرساق ۇپايمىز تٷگەلدەنەر ەدٸ.
ايبىن تٶرەحانوۆ,
پروفەسسور.
(ماقالانىڭ سوڭى, باسى ٶتكەن ساندا)
بٸلٸپ جٷرگەن جٶن!
- جىلقىعا قاتىستى حالىقارالىق ٶلشەم بٸرلٸگٸندە «ات كٷشٸ» دەگەن ۇعىم قولدانىسقا ەنگەن. بۇل ٶلشەم ات شىدامدىلىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. مىسالى, 1 ات كٷشٸ /ا.ك./ = 75 كگ.م/س = 0,736 كۆت.=736 ۆت.
- 1933 جىلى شىققان «كازاحي» دەپ اتالاتىن پوشتا ماركاسىندا اتقا مٸنگەن قازاقتار بەينەلەنگەن. بۇل ماركا «كەڭەستٸك حالىقتار» سەريياسىمەن 0,2 ملن دانامەن شىققان ەكەن.
- قازاقى جىلقى ٸش مايىن قابىرعاسىنا سۋىق تٷسكەننەن كەيٸن جينايدى, ال قازىنىڭ شٷيگٸنٸ قابىرعاداعى قىرتىسپەن ٶلشەنەدٸ. سوندىقتان سوعىمدى قار تٷسكەننەن كەيٸن سويعان.
- ازعان ادامدارعا /اۋرۋ, ەلسٸز جەنە ەبەدەيسٸز سەمٸز ادامدارعا/ تابان تٷسكەن قازى بەرگەن, ونى تورالتۋ دەيدٸ. «ٶرتكە قارسى ٶرت قويۋ» نەمەسە «قاردىڭ باسىن قار الادى» ۇستانىمى بويىنشا ماي باسقان ادامعا ماي جەگٸزگەن.
