جەتٸسۋ ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ التىن بەسٸگٸنە اينالدى
– ەلنارا حانىم, قازٸرگٸ تاڭدا قوعام بەلسەندٸلەرٸ, بٸلٸكتٸ ماماندار قازاق تٸلٸن دامىتۋعا قاتىستى وي-پٸكٸرلەرٸن اشىق ايتىپ جاتقانىن بٸلەمٸز. بٸلٸم سالاسىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن تەجٸريبەلٸ مامان رەتٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى قانداي وي-پايىمدارىڭىز بار?
– بٸردەن ايتۋ كەرەك, قازٸر قازاق تٸلٸن قولدانۋ اياسى كٷن ٶتكەن سايىن كەڭەيٸپ كەلەدٸ. بۇل ٷردٸستٸ ەندٸ ەشكٸم توقتاتا المايدى. الداعى ۋاقىتتا قازاق تٸلٸ تەحنولوگييانىڭ, بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ تٸلٸ بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. وسى رەتتە جاڭا تەحنولوگييالاردى پايدالانىپ, بالالارعا بٸلٸم بەرٸپ جٷرگەن مامان رەتٸندە قازاق تٸلٸن دامىتۋدا زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
قازٸرگٸ تەحنيكا دامۋ زامانىندا ەرتٷرلٸ تاقىرىپ اياسىندا چات-بوتتار مەن مارافوندار ۇيىمداستىرىلاتىنى بەلگٸلٸ. وسى جٷيەدە تٸل تٶڭٸرەگٸندە دە ونلاين توپتار ۇيىمداستىرىپ, ادامداردى قىزىقتىرسا, قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە دە قىزىعۋشىلىق پەن سۇرانىس ٶسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
بٸراق, تٸلدٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸ ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, كٸشكەنە قيىنشىلىقتار تۋىنداۋى مٷمكٸن. سوندىقتان, مەنٸڭ ويىمشا, قازاق تٸلٸن وقىتۋدا تٸلدٸ مەڭگەرۋ دەڭگەيٸنە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. سوندا ەر دەڭگەيدەگٸ ادامدارعا بەلگٸلٸ بٸر ەدٸستەمەلٸك ۇستانىمدار دايىنداۋعا جەڭٸلٸرەك بولار ەدٸ. مەسەلەن, اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرگەندٸگٸن ا1, ا2ب ۆ1, ۆ2,س1, س2 دەڭگەيلەرٸ ارقىلى كٶرسەتٸلەدٸ, وسى جٷيەنٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنٸپ كٶرۋگە دە قولدانۋعا بولادى.
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن مەسەلە, قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە تٸلٸمٸزدٸڭ گرامماتيكاسىن, لەكسيكاسىن جەنە ورفوگرافيياسىن دامىتۋعا ارنالعان بٸرىڭعاي جول دايىنداۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل ٸسپەن تٸل ماماندارى اينالىسۋى كەرەك. سول كەزدە بٸرقاتار قيىندىقتار وڭ شەشٸمٸن تابادى.
– قازٸرگٸ تاڭدا ٷلكەندەردەن گٶرٸ جاستار قازاق تٸلٸن تەز مەڭگەرٸپ جاتادى. مۇنىڭ قانداي دا بٸر سىرى بار ما?
– دۇرىس بايقاعانسىز. بۇل ٷردٸستٸڭ ەشقانداي قۇپييا-سىرى جوق. ەڭگٸمە باسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانۋ اياسى كٷن ٶتكەن سايىن كەڭەيٸپ كەلەدٸ دەپ ايتتىم عوي. بۇل – زاماننىڭ سۇرانىسى. مۇنى جاستار سەزٸنٸپ وتىر. جالپى, جاس ادام قوعامدىق ٶزگەرٸستەرگە تەز بەيٸمدەلەدٸ عوي. سوندىقتان مۇنى زامان تالابىنان تۋىنداعان ٷردٸس دەپ قابىلداعان جٶن.
وسى ورايدا پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶزٸ باستاۋىش سىنىپ باعدارلاماسىنداعى پەندەر قاتارىنا قازاق تٸلٸنە باسىمدىق بەرۋگە دە توقتالدى. بۇل دەگەنٸمٸز – كەمەل كەلەشەككە قازاق تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن بٸلٸمدٸ جاستىڭ كٸرپٸشٸن قالاۋ باعىتىندا رٶلٸ زور ەكەندٸگٸن دە ايقىنداپ تۇر.
قازٸرگٸ تاڭدا قاراساي اۋدانىنىڭ قوشمامبەت اۋىلىندا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا قازاق تٸلٸن وقىتامىن. تٸلٸمٸزدٸڭ گرامماتيكاسىن مەڭگەرۋدە تٷرلٸ ەدٸستەرٸن جيناۋدامىز.
تەحنيكا زامانى بولعانىنا قاراماي, قايتكەنمەن بالاعا ويىن قىزىق, سوندىقتان «قازاق تٸلٸ ساباعىن مەڭگەرۋدە ٷستەل ويىندارىن قولدانۋ» ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلىعىن دايىندادىم. ياعني بالالار ويىن ويناۋ ارقىلى تٸلٸمٸزدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر قىرىن تەرەڭدەپ بٸلۋگە نەمەسە قايتالاۋعا, مٷمكٸندٸك الا الادى.
مىسالى, «ناردى» ويىنىن بالالارعا تٷبٸر سٶز بەن قوسىمشالاردى (جۇرناق پەن جالعاۋدى) دۇرىس جالعاۋدى ٷيرەنۋدە قولدانۋعا بولادى جەنە ٷستەل «دجانگو» ويىنىن دا سٶزدٸك قورىن دامىتۋ ماقساتىندا تيٸمدٸ قولدانۋعا بولاتىنى بويىنشا ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىستار دايىندالۋدا. بۇل جۇمىس بالالاردىڭ تٸل مەڭگەرۋگە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى جەنە گرامماتيكالىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋعا ٷلەسٸن قوسادى دەگەن ٷمٸتتەمٸن. وسىنداي ەدٸستەمەلٸك توپتامالاردى جيناقتاپ, كەڭٸنەن تاراتۋ كەرەك. ەسٸرەسە ورىس تٸلٸندە وقىتىلاتىن مەكتەپتەردە قازاق تٸلٸ دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە كٶپ مٷمكٸندٸك بولادى دەگەن ويدامىن.
– الماتى وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە ٶڭٸردەگٸ ۇلتارالىق تاتۋلىقتى دامىتۋ باعىتىنداعى جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ جٷرگەنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸز. وبلىس اۋماعىنداعى قوعامدىق كەلٸسٸم باعىتى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا قانداي باعا بەرەسٸز?
– كيەلٸ جەتٸسۋ جەرٸ بٷگٸندە ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ التىن بەسٸگٸنە اينالىپ وتىر دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن. سوڭعى ۋاقىتتار پاندەمييانىڭ كەسٸرٸنەن تٷرلٸ ٸس-شارالار قىسقارىپ, ويعا العان كٶپتەگەن جوسپارلارىمىزدى كەيٸنگە شەگەرۋگە تۋرا كەلدٸ. بٸراق ٸندەت كەزٸندە بٸزدٸڭ اۋىز بٸرلٸگٸمٸز ودان سايىن نىعايىپ, ودان بەتەر تۇتاسا تٷستٸ دەپ ايتا الامىن. الماتى وبلىسىنداعى اسسامبلەيا مٷشەلەرٸ قايىرىمدىلىق اكتسييالارىن ۇيىمداستىرىپ, ٸندەتتٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىسقانىن ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. ونىڭ بەرٸن تٸزبەلەپ جاتۋ مٷمكٸن ەمەس. جالپى, الماتى وبلىسىندا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى دامىتۋدىڭ جٷيەلٸ ٷردٸسٸ قالىپتاسقان.
– اسسامبلەيا قازاق قوعامىنداعى ماڭىزدى ينستيتۋتقا اينالعانى بەلگٸلٸ. ۇيىمنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قابىلدانعان قانداي ٸس-شارالار پايداسىن تيگٸزۋدە?
– دۇرىس ايتاسىز, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەل دامۋىندا ٶمٸرشەڭ جوباعا اينالىپ, قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاۋداعى سەتتٸ تەجٸريبەسٸنە كٶپتەگەن ەلدەر قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن جيٸ ەستيتٸن بولدىق قوي. وسى رەتتە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ناسيحاتتاۋ, سونداي-اق ونىڭ اياسىنداعى جوبالاردى ٸلگەرٸلەتۋ بويىنشا ەلٸمٸزدە تٷرلٸ شارالار ٶز دەڭگەيٸندە ٶتكٸزٸلۋدە. ايتالىق, ٶتكەن جىلى ەلباسىنىڭ اتالمىش باعدارلاماسىن وبلىس كٶلەمٸندە دەرٸپتەپ, جاستار جىلى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «قازاقتانۋ» عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا رايىمبەك اۋدانى, قاراساز اۋىلى مەن شالكٶدە جايلاۋىندا «ۇلى دالا ەلٸنٸڭ قوناقجاي قاسيەتٸ» اتتى مەدەني-كٶپشٸلٸك شاراسىن ۇيىمداستىردىق. مەدەني باسقوسۋ اياسىندا اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ٶلەڭدەرٸن وقۋدان وبلىستىق بايقاۋ مەن «قىمىزمۇرىندىق» مەرەكەسٸ ۇيىمداستىرىلىپ, وندا ەر ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ جاستارى ٶز ٶنەرلەرٸن ورتاعا سالدى.
«ۇلى دالا ەلٸنٸڭ قوناقجاي قاسيەتٸ» اتتى مەدەني-كٶپشٸلٸك شارانىڭ العاشقى كٷنٸندە اۋداننان, قالادان كەلگەن بارلىق قاتىسۋشىلار الدىمەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعان جەرٸ قاراساز اۋىلىنداعى ەدەبي-مەموريالدى مۋزەيدٸ ارالادى. ودان كەيٸن جوعارىدا ايتىپ كەتكەنٸمٸزدەي, مۇزبالاق اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸن مەنەرلەپ وقۋدان مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكٸزٸلگەن بايقاۋدا باقتارىن سىنادى. جارىستىڭ شارتىنا سەيكەس, ەر قاتىسۋشى اۆتوردىڭ ەكٸ ٶلەڭٸنٸڭ بٸرٸن انا تٸلٸمٸزدە, ەكٸنشٸسٸن ٶزگە تٸلدە مەنەرلەپ جاتقا ايتتى. وسى شاراعا قاتىسىپ, اقىننىڭ «دوس بولام دەسەڭ…» دەگەن ٶلەڭٸن قازاق تٸلٸندە مەنەرلەپ وقىپ, اقىننىڭ «اۆتوگراف» دەپ اتالاتىن جىر-شۋماقتارىن ورىس تٸلٸندە تەبٸرەنٸسپەن وقىدىم. مۇنداي شارالار بٸزدٸ تۇتاستىرىپ, ورتاق وتانىمىز – قازاقستانعا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸمٸزدٸ نىعايتا تٷسەتٸنٸن بايقادىم. بايقاۋعا قاتىسقان ەربٸر ۇلت ٶكٸلٸنٸڭ جانارىنان جارقىلدى بايقاپ, ولاردىڭ ەلگە دەگەن قۇرمەتٸن كٶردٸم.
– ەلنارا حانىم, ەسەرلٸ ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر.
