قازاقستاننىڭ جايىلىمدى جەرلەرٸ
وسى ورايدا, قولدانىستاعى جايىلىمداردى جاقسارتىپ, شالعاي جايىلىمداردى مٷمكٸندٸگٸنشە يگەرۋ ەت ٶنٸمٸنٸڭ ارتۋىنا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز. مىسالى, ەتتٸ باعىتتاعى ٸرٸ قارا سالاسى دامىعان كانادا, برازيلييا, ارگەنتينا مەملەكەتتەرٸندە ەت ٶنٸمٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸن جايىلىمدا سەمٸرگەن مالدىڭ ەتٸ قۇرايدى. ەرينە, ولاردىڭ مال تۇقىمى مەن جايىلىمدارى باسقا, دەگەنمەن وسى تەجٸريبەنٸ بٸز پايدالانعانىمىز جٶن.
ەلٸمٸزدە تابيعي مال ازىعى جەرلەرٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸ 189 ملن گەكتاردان استام نەمەسە بارلىق جەر قورىنىڭ 70% -ىن قۇرايدى. وسى جەردٸڭ 184 ملن گەكتارى – جايىلىمدىق, ال 5 ملن گەكتارى – شابىندىق جەر تەلٸمدەرٸ.
ۇلان-عايىر دالامىزدا بٸرنەشە تابيعي ايماقتار مەن ەكٸ تاۋلى ٶڭٸر بار. جەر بەدەرٸنە وراي وسى القاپتاردىڭ مال ازىقتىق سيپاتتاماسى دا, وندا ٶسەتٸن شٶپتٸ پايدالانۋ قارقىندىلىعى دا ەر الۋان. جايىلىمنىڭ 25%-ٸ قۇمدى جەرلەردە, 18%-تەيٸ تاۋلى جەرلەردە جەنە 5%-تەن استامى ويپاتتى جەرلەردە ورنالاسقان.
ەرتٷرلٸ تابيعي ايماقتاردا بٸرنەشە جايىلىم تٷرلەرٸ كەزدەسەدٸ. تابيعاتتىڭ وسى بٸر ەرەكشەلٸگٸن جٸتٸ بايقاعان بابالارىمىز جايىلىمدى ماۋسىمدى پايدالانۋدى جاقسى مەڭگەرگەن. عىلىمي تۇرعىدان كەڭٸستٸك مودەل دەپ تانىلعان جايىلىمنىڭ وسىلاي ورنالاسۋى لاندشافتىق سيپاتتاماسىنا بايلانىستى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶڭٸرلٸك تٷرلەرٸن قامتىپ, كەڭ القاپتى الىپ جاتىر. مەسەلەن, مويىنقۇم-بەتپاقدالا-سارىارقا جايىلىم كەشەنٸ وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە قاراي 500-دەن استام كيلومەترگە سوزىلسا, الاتاۋ-بالقاش كەشەنٸ 200-250 كيلومەتردٸ الىپ جاتىر.
ەلٸمٸزدە تابيعي جايىلىمدار, نەگٸزٸنەن, شٶل ايماقتا ورنالاسقان, كٶلەمٸ 91 مىڭ گەكتاردان اسادى, ونىڭ ٸشٸندە 1,3 مىڭ گەكتاردان استامى شابىندىققا جارامدى. شٶل ايماقتا ٶسەتٸن ٶسٸمدٸكتەر كٶبٸنە شالا بۇتالى ٶسٸمدٸكتەر. ٷستٸرت, بەتپاقدالا, سارىسۋ جازىعى سازبالشىقتى جەنە تاستاقتى شٶل القاپتارىنا جاتادى. بۇل القاپتاردا جۋسان, جۋساندى-سوراڭ جەنە راڭ تەرٸزدەستەر مەن ەفەمەرويدتى شٶپتەر ارالاس ٶسەدٸ. قىزىلقۇم, مويىنقۇم القاپتارى قۇمدى شٶل ايماعىنا كٸرەدٸ. وسى جايىلىمداردا جۋسان, راڭ تەرٸزدەستەر جەنە شالا بۇتا ٶسٸمدٸكتەرمەن قاتار بۇتالى ٶسٸمدٸكتەر – جٷزگٸن, سەكسەۋٸل, قۇم قاراعانى جەنە باسقا دا تٷرلەرٸ ارالاس ٶسەدٸ. شٶل ٶسٸمدٸكتەرٸنٸڭ تٷسٸمٸ تۇراقتى ەمەس, ٶنٸمدٸلٸگٸ 3 تسن/گا اسپايدى. تاۋ ەتەگٸنٸڭ تابيعي جاعدايى ەركەلكٸ, نەگٸزٸنەن جۋسان مەن راڭ تەرٸزدەستەر كەزدەسەدٸ ەرٸ تٷسٸمٸ دە تٶمەندەۋ.
تاۋلى ايماققا التاي جەنە تيان-شان تاۋلارىنىڭ جايىلىمدارى ەنەدٸ, كٶلەمٸ 9 مىڭ گەكتاردان اسادى. بيٸكتٸگٸ جەنە تابيعي بەلدەۋلەرٸ الۋان تٷرلٸ. مىسالى, 600-1500 مەتر بيٸكتٸكتەگٸ بەلدەۋگە سولتٷستٸك تيان-شان تاۋلارىنا قاراستى ٸلە الاتاۋى مەن كٷنگەي الاتاۋدىڭ سولتٷستٸك باۋرايى ەنەدٸ. وسى القاپتاردا بەتەگە, اقسەلەۋ باسىم كەزدەسەدٸ, تٷسٸمٸ 5 تس/گا اسپايدى. 1500-2400 مەتر بيٸكتٸكتە ورماندى-شالعىندى بەلدەۋ ورنالاسقان, مۇنداعى ٶسٸمدٸكتەر شالعىنى الۋان تٷرلٸ, تٷسٸمٸ 20 تسن/گا قۇرايدى.
جايىلىمدى ماۋسىمدى كەزەڭ بويىنشا پايدالانۋ ماڭىزدى
قازاقستاندا بٸرنەشە تابيعي ايماقتاعى, ەرتٷرلٸ بەلدەۋدەگٸ الۋان تٷرلٸ جايىلىمدى ماۋسىمدى پايدالانۋدى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ ٶنٸپ-ٶسۋ ەرەكشەلٸگٸنە, القاپتاعى شٶپ قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا جەنە ايماقتىق بەلدەۋدٸڭ كليماتتىق سيپاتىنا قاراي قاراستىرۋ كەرەك. جايىلىمدى تيٸمدٸ پايدالانۋ ەر بەلدەۋدٸڭ ماۋسىمدىق ەلەۋەتٸن بارىنشا جٷزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. بٸر ايماقتا ورنالاسقان ەرتٷرلٸ جايىلىمداردى ٶز كەزەگٸمەن شٶپتٸڭ جەتٸلگەنٸنە وراي پايدالانسا عانا جايىلىمدىق كەشەننٸڭ تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلمەيدٸ. تابيعي جايىلىمداردىڭ وسى ماۋسىمدىق سيپاتىن يگەرگەن بابالارىمىز كٶكتەم, جاز, كٷز مەزگٸلدەرٸندە شٶپتٸڭ جەتٸلگەنٸنە وراي ٶرٸسٸن تاڭداپ, ەردايىم مال جايىلىمىن اۋىستىرىپ وتىرعان.
ەلٸمٸزگە تەن ەرتٷرلٸ تابيعي ايماق پەن بەلدەۋلەردٸ قيىپ ٶتٸپ, جايىلىمنىڭ شالعىنىن جەپ, شۇرايىن كەتٸرمەي, ٶرٸستەگٸ شٶپتٸڭ تۇياقكەستٸ بولۋىنا جول بەرمەگەن. كەڭەس وداعى قۇرىلعاندا دا كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلٸپ, شالعاي مال شارۋاشىلىعى (وتگوننوە جيۆوتنوۆودستۆو) سالاسى دامىتىلدى. بابالار ٸزٸمەن جەر ىڭعايىنا وراي دالالىق, شٶلەيتتٸك جەنە تاۋلى جايىلىمدار ەلەۋەتٸن ماۋسىمىنا قاراي تولىق پايدالانۋ جٷزەگە استى.
1942 جىلى قابىلدانعان «ۇجىمشار مەن كەڭشارلارداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جەنە مال باسىن ساقتاۋ» («و سوحرانەنيي مولودنياكا ي رازۆيتيي جيۆوتنوۆودستۆا ۆ كولحوزاح ي سوۆحوزاح») قاۋلىسى نەگٸزٸندە مەملەكەتتٸك جەر قورىنان قوسىمشا جايىلىمدىق جەرلەر بەرٸلٸپ, شالعاي مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋگە جول اشىلدى. وسى شەشٸم ەلٸمٸزدٸڭ جايىلىمدىق جەرلەرٸنٸڭ ماۋسىمدىق ەرەكشەلٸگٸن يگەرۋگە سەرپٸن بەردٸ.
جايىلىمدىق كەشەننٸڭ قۇرامىنا ەنەتٸن مال ٶرٸستەرٸن (جايىلىم تيپٸ) ٶز ۋاقىتىندا پايدالانۋ العىشارت بولدى. ٶيتكەنٸ نەگٸزگٸ ماقسات ەر ٶرٸسكە تيەسٸلٸ ازىقتىق قور مٶلشەرٸن تولىق يگەرۋ, جايىلىم تۇتاستىعىن بۇزباۋ ەرٸ مال ٶرٸسٸن جۇتاتپاۋ شارتتارى جايىلىمدى تيٸمدٸ پايدالانۋعا مۇرىندىق بولدى. جايىلىم كەشەندەرٸن جٷيەسٸز پايدالانۋ ٶرٸستەردٸڭ جۇتاۋىنا ۇلاسىپ, ەكولوگييالىق قولايسىزدىق تۋدىراتىنى انىق. قازاق مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇزاق جىلدىق زەرتتەۋلەرٸ وسىنى دەلەلدەيدٸ.
نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
وسى مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸن شەشۋ ٷشٸن قالىپتاسقان ۇستانىمدارعا سٷيەنٸپ, قاراپايىم شارتتاردى جٷزەگە اسىرعان جٶن. مىسالى, جايىلىمدىق كەشەننٸڭ قۇرامىنداعى جايىلىم تيپتەرٸن ەسكەرٸپ, ٶرٸستەگٸ شٶپ قاۋىمداستىعىنىڭ جەتٸلەتٸن ۋاقىتىنا وراي مالعا جەگٸزٸپ, ٶرٸس شٶبٸن تىقىرلاتپاي, كەلەسٸ ٶرٸسكە اۋىستىرىپ وتىرعان جٶن.
تۇياقكەستٸ بولعان جايىلىمدا بٸرجىلدىق تابيعي شٶپتەر پٸسٸپ جەتٸلمەي ٶرٸستٸڭ كٷيٸ كەتەدٸ دە, جالپى ازىقتىق قور مٶلشەرٸنٸڭ ازايۋىنا ىقپال ەتەدٸ. ياعني جايىلىم تيپتەرٸنە وراي, ٶرٸستٸ ٶز ۋاقىتىندا پايدالانىپ, ەسٸرەسە جايىلىمنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە ساي مال باسى ۇستالىپ, ۋاقتىلى ٶرٸس اۋىستىرىلىپ وتىرىلسا جايىلىم جۇتامايدى.
قولدانىستاعى جايىلىم تارلىق ەتسە, شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋدٸ قولعا السا بولادى, نە قولدانىستاعى جايىلىمداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ بارىسىندا مال تۇياعىنا تٶزٸمدٸ جايىلىم شٶپتەرٸن ٷستەمە ەگٸپ, جالپى ازىقتىق قور مٶلشەرٸن مولايتۋدى جٷزەگە اسىرۋدى قاراستىرعان ابزال.
ەگەمەندٸك العان جىلداردان بەرٸ شالعاي جايىلىمداردى پايدالانۋ ٷردٸسٸ دە, جايىلىمداردى جاقسارتۋ جۇمىستارى دا جالعاسىن تاپپاي, توقىراۋعا ۇشىرادى. العاشقى جىلدارى مال باسى ازايىپ, ازىق قورى جەتكٸلٸكتٸ بولعانىمەن, مەملەكەتتٸك قولداۋ جۇمىستارىنىڭ ىقپالىمەن مال باسى كٶبەيٸپ, قازٸرگٸ تاڭدا قول جەتٸمدٸ جايىلىمداردا مال شامادان تىس كٶبەيدٸ. شارۋالار مال ٶسٸرۋدٸڭ قارقىندى تەحنولوگيياسىن ەسكەرمەي, كٶبٸنە, ەكستەنسيۆتٸ جولمەن قولدانىستاعى جايىلىمدى بارىنشا پايدالانۋدى ماقسات تۇتتى.
ٶكٸنٸشكە وراي, وتاندىق عالىمداردىڭ جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ بويىنشا ۇسىنىستارى تەك قاعاز جٷزٸندە قالدى. ماۋسىمدىق ەرەكشەلٸگٸنە وراي جايىلىمدى اۋىسپالى قولدانۋ, مال باسىن ازايتۋ جەنە جايىلىم مەرزٸمٸن قىسقارتۋ ارقىلى توزعان جايىلىمداردى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جاسالىنبادى. شىعىنسىز ورىندالاتىن وسى ەدٸستەردٸ ٸسكە اسىرۋعا شارۋالار ۇمتىلمادى. قارجى تالاپ ەتەتٸن ەدٸس – جايىلىمدى جاقسارتۋ شارالارى كەيبٸر وزىق شارۋاشىلىقتار تاراپىنان عانا قولداۋ تاپتى.
باسپاسٶز بەتتەرٸندە جارييالانىپ جاتقان, دەپۋتاتتىق مٸنبەردەن ايتىلىپ جاتاتىن جانايقاي قانشاما? وسى مەسەلەنٸڭ استارىندا جٷيەسٸزدٸك جاتقانى جانعا باتادى. مىسالى, «مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عالىمدارى ەلٸمٸزدٸڭ تابيعي ايماقتارىن, گەوگرافييالىق ٶڭٸرلەرٸن, ەكٸمشٸلٸك اۋماقتىق قۇرىلىمىن ەسكەرە وتىرىپ 192 باسىم تيپتەگٸ جايىلىمداردا مال جايۋدىڭ ەكولوگييالىق (مٶلشەرٸ) شەكتەلٸمٸ بويىنشا ۇسىنىس ەنگٸزگەن.
7 ملرد تەڭگەنٸڭ قايتارىمى بولدى ما?
مال جايۋدى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا جايىلىم رەسۋرستارىن پايدالانۋ جولدارى دا ەزٸرلەنگەن. وسى قۇجاتتار نەگٸزٸندە اۋىل ەكٸمدەرٸ 1 گەكتار جايىلىمدا قانشا مال جايۋعا بولاتىنىن انىقتاي الادى. ٸس جٷزٸندە نە ٸستەلٸپ جاتىر دەگەن ساۋال كٶكەيدٸ كەرنەيدٸ.
قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا جايىلىمداردى قولدانۋ مەن ساقتاۋعا باعىتتالعان تالاپتار قاراستىرىلىپ, مەملەكەتتٸك تۇرعىدان قولداۋ كٶرسەتۋ قامتىلعانى كٶڭٸلگە دەمەۋ. بيلٸك تاراپىنان قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا جايىلىمداردى پايدالانۋ ەرەجەلەرٸنٸڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ دەرمەنسٸزدٸككە بوي الدىردى. شارۋانىڭ تابىستى جۇمىس اتقارۋىن كٷيتتەيتٸن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك جايىلىمداردى باسقارۋ جەنە ولاردى پايدالانۋ جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋدا سالعىرتتىق تانىتۋدا. مىسالى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىلىنا جەردٸ گەوبوتانيكالىق تالداۋعا شامامەن 7 ملرد تەڭگە بٶلٸنەدٸ ەكەن. سونىڭ قايتارىمى بار ما?
مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, زامانا تالابىنا ساي اگروٶنەركەسٸپ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ٷردٸسٸ, ياعني اقپاراتتاندىرۋ عانا مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوردالانعان مەسەلەلەردٸ بٸرىڭعاي جٷيەدە, كەشەندٸ تٷردە شەشۋگە مۇرىندىق بولادى. مىسالى, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸن تەكسەرۋ جەنە جەر كاداسترىن تسيفرلاندىرۋ باياۋ جٷرٸپ جاتقانى مەلٸم, ال مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بٸرەگەيلەندٸرۋ (يدەنتيفيكاتسييا) مەن اقپاراتتىق تالداۋ (ياس) باعدارلامالارى ەلٸ جەتٸلدٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. وسى جۇمىستاردىڭ اتقارۋ بارىسىنا تالداۋ جاسالىپ, جٷزەگە اسۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, كەشەندٸ تٷردە بٸر ماقساتقا جۇمىلدىرىلسا شارۋا دا, مەملەكەت تە ۇتار ەدٸ.
«مال شارۋاشىلىعى جەنە مال ازىعى ٶندٸرٸسٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عالىمدارى جايىلىمدىق قورلاردى تيٸمدٸ يگەرۋدٸڭ بارلىق جولدارىن قامتىعان 5 ينتەراكتيۆتٸ كارتالاردان تۇراتىن WEB-پورتالدى جاساپ شىقتى. بٷگٸنگٸ تاڭدا شارۋاعا ٶتە قاجەت انىقتاما.
WEB-پورتالدىڭ ەلەكتروندىق كارتا قوسىمشاسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا ەربٸر اۋىلدىق قۇرىلىم دەڭگەيٸندە ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق مال ازىعى قورى بويىنشا ەر جايىلىمدىق تيپتٸڭ ەرەكشەلٸگٸ مەن سىيىمدىلىعى ەسكەرٸلگەن تولىق اقپارات قامتىلعان. جايىلىمداردى سۋمەن قامتۋ كارتاسى بۇلاقتار, ٶزەن مەن كٶلشٸكتەر, قولدان جاسالعان شاحتالى جەنە قۇبىرلى قۇدىقتاردىڭ سانىن كٶرسەتٸپ, وسى سۋ كٶزدەرٸنٸڭ جاعدايى, مٶلشەرٸ, مينەراليزاتسييا دەڭگەيٸ جەنە ولاردى قولدانۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ تۋرالى تولىق اقپارات بەرەدٸ.
جايىلىم ەلەۋەتٸ قامتىلعان مال باسىنىڭ سىيىمدىلىعى كارتاسىندا 100 باس مال باسىنا ەسەپتەلگەن جايىلىمنىڭ ماۋسىمدىق سيپاتى مەن مال ازىعى قورى ەسكەرٸلگەن. ەسٸرەسە شالعاي جايىلىمداردى يگەرۋگە قاجەت بارلىق اقپار قامتىلعان. ال اۋىلشارۋاشىلىق مالدارىنىڭ تۇقىمدىق اۋدانداستىرىلۋى نەمەسە جەرسٸندٸرٸلۋٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر قامتىلعان ەلەكتروندىق كارتا شارۋاشىلىعىن دامىتام دەگەن شارۋالارعا مازمۇندى ماعلۇمات بەرەدٸ. شارۋا WEB-پورتالدا قامتىلعان اقپاراتتارعا سٷيەنٸپ, سول ٶڭٸرگە بەيٸم مال ٶسٸرۋدٸ جەنە شارۋاشىلىق تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋدى جوسپارلاۋعا تولىق مٷمكٸندٸك الادى.
سونىمەن, تۇتىنۋشىلار تاراپىنان تۋىندايتىن جايىلىمعا قاتىستى سۇرانىسقا بيلٸك بولسىن, شارۋالار بولسىن تولىق اقپاراتتى وسى WEB-پورتال جٷيەسٸنەن الا الادى. عىلىمدار دايىنداعان جٷيە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ باسقا دا قولدانبالى باعدارلامالار لەگٸنە كٸرٸكسە, شارۋا مالىن كٷيتتەپ, مەملەكەت ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ساقتاپ, ەلٸمٸزدە مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋدٸڭ بەرٸك ٸرگەتاسى قالىپتاسار ەدٸ.
جايىلىمدى جاقسارتۋدىڭ جولدارى
قازٸرگٸ تاڭدا شارۋاشىلىقتار قولدانىستاعى تابيعي جايىلىمدى بارىنشا پايدالانۋعا ۇمتىلادى. ەسٸرەسە اۋىل ماڭىنداعى جەرلەرگە مال ەرتە كٶكتەمنەن شىعىپ, جايىلىمداردىڭ تۇياقكەستٸ بولۋىنا, ٶرٸستەردٸڭ ازعىنداۋىنا ەرٸ توزۋىنا جول بەرٸلۋدە. «جەر – انا» دەپ قاستەرلەپ ايتقانىمىزبەن, جەر پايدالانۋعا كەلگەندە قادٸرٸنە جەتپەي جاتقانىمىز شىندىق. ەيتپەسە, قازاقستاننىڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە كەزدەسەتٸن 192 تيپتٸ جايىلىمداردى وڭتايلاندىرۋ مەن تيٸمدٸ پايدالانۋ ۇسىنىستارىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸك پەن شارۋالار تاراپىنان ٸسكە اسپاي جاتقانى سالعىرتتىق.
مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەر تەجٸريبەسٸنە ٷڭٸلسەك, كٶبٸنە, تابيعي جايىلىمداردى استىق تۇقىمداس, بۇرشاق تۇقىمداس شٶپتەر ەگۋ ارقىلى جاقسارتۋ شارالارى قاراستىرىلعان. وسى مەسەلەدە عالىمدار تاراپىنان زەرتتەۋلەرمەن قامتىلىپ, ٶندٸرٸسكە ۇسىنىس دايىندالعانمەن, شارۋالار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق از. كەڭەس كەزٸندە جايىلىمداردى جاقسارتۋ باعىتىندا كٶپتەگەن عىلىمي ٸزدەنٸستەر جاسالىپ, كٶپتەگەن ەزٸرلەمەلەر ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلٸپ جاتاتىن. سوڭعى جىلدارى وسى باعىتتاعى ٸزدەنٸستەر لەگٸ دە ازايدى, شارۋالار تاراپىنان دايىن عىلىمي ەزٸرلەمەلەرگە دەگەن سۇرانىس تا سايابىرسىدى. جايىلىمعا دەگەن كٶزقاراس شىعىن شىعارماي مال ٶسٸرۋ ۇستانىمى اياسىنان اسپاي جاتىر. شارۋالار تاراپىنان جەردٸ قادٸرلەۋ, جايىلىمعا دەگەن جاناشىرلىق تانىتۋ جەتٸسپەي تۇر.
ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرٸندە عالىمدار ۇسىنعان وسى تەحنولوگييا جاپپاي ٸسكە اسىرىلسا, ەتتٸ باعىتتاعى سيىرلاردى ٶسٸرۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ ارتاتىنىنا كٷمەن جوق. تەحنولوگييادا ەكپەلٸ جايىلىم تٸزبەگٸندە ٷش تٷرلٸ شٶپتٸڭ ٶسٸرٸلۋٸ شەندەستٸرٸلگەن: ەركەكشٶپ, تارلاۋ قيياق جەنە جازدىق سۇلى.
كٶكتەم شىعىسىمەن مامىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن مال تارلاۋ قيياق ەگٸلگەن تەلٸمدە جايىلادى, سونان سوڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن ەركەكشٶپ تەلٸمٸندە جايىلادى. كەلەسٸ تەلٸمگە اۋىسقان ارالىقتا جايىلىمدا مال اياعىنا تاپتالىپ, جەلٸنبەي قالعان تارلاۋ قيياق پەن ەركەكشٶپ شالعىنىن شاۋىپ الۋ قاراستىرىلعان. وسىنداي شارالار نەتيجەسٸندە, شٸلدە ايىندا تارلاۋ قيياق ەگٸلگەن تەلٸم قايتادان مال جايۋعا دايىن بولادى. سونىمەن, تامىز ايى مەن قىركٷيەك ايىندا مال جازدىق سۇلى ەگٸلگەن تەلٸمدە جايىلا تۇرادى. قازان ايىندا مال ەركەكشٶپ ەگٸلگەن تەلٸم مەن تارلاۋ قيياق ەگٸلگەن تەلٸمدەرگە قايتا ورالادى. وسىنداي جٷيەمەن تٷزٸلگەن اۋىسپالى جايىلىم التى اي بويىنا مالدىڭ ازىقتىق قاجەتتٸلٸگٸن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتٸپ, جايىلىمداعى مالدىڭ كٷيلٸ قوڭىن ساقتايدى.
ەرينە, جايىلىم كەشەنٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن تارلاۋ قيياق پەن ەركەكشٶپ جايىلىمدارىن ٶرٸستەرگە بٶلٸپ تاستاۋ قاراستىرىلعان. ەر ٶرٸستٸ 7-10 كٷن پايدالانادى. تارلاۋ قيياق ەگٸلگەن جايىلىم بٸر ماۋسىمدا ٷش رەت قولدانىستا بولسا, ەركەكشٶپ جايىلىمى ەكٸ رەت پايدالانىلادى. مىسالى, 100 سيىردى بابىمەن باعۋعا ارنالعان جايىلىمدىق كەشەن قۇرامىنا 28-30 گەكتار تارلاۋ قيياق ەگٸلگەن تەلٸم, 28-30 گەكتار ەركەكشٶپ ەگٸلگەن تەلٸم جەنە 50 گەكتار جازدىق سۇلى ەگٸلگەن تەلٸم ەنەدٸ. سونىمەن, 100 باس سيىردى مال ازىعىمەن تولىق قامتۋ ٷشٸن جالپى كٶلەمٸ 120 گەكتارلىق جايىلىم جەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. ەگەر ىلعالى مول ەۋروپا ەلدەرٸندە بٸر باس سيىرعا 0,8-1,0 گا جايىلىم قاراستىرىلسا, وتاندىق عالىمدار ۇسىنعان تەحنولوگييادا بٸر باس مالعا قاجەت جايىلىم 1,2 گەكتاردان اسپايدى. ەتتٸ باعىتتاعى مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتامىز دەسەك, وتاندىق عالىمدار جىلدار بويى جيناقتاعان عىلىمي ەزٸرلەمەلەر قورجىنىنداعى زاماناۋي تالاپقا ساي كەلەتٸن تەحنولوگييالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت-اق. تەك وسى ەزٸرلەمەلەردٸ ٶندٸرٸسكە ەندٸرەتٸن شارۋالار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق, ال مەملەكەت تاراپىنان ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىرعان ورىندى.
ەل باسشىسى تالاپ ەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىن دايىنداۋ اياسىندا, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ العىشارتى رەتٸندە مال ازىعىن قامداۋ باعىتىنا باسىمدىق بەرٸلگەنٸ جٶن. وسى ورايدا, ەلٸمٸزدەگٸ جايىلىمدار قورىن بارىنشا يگەرۋ ٶندٸرٸلەتٸن ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىن ارزانداتىپ, ەكولوگييالىق تازا ٶنٸم الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
ايبىن تٶرەحانوۆ, پروفەسسور.
