«اسىل تٷلٸك» رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى بۇل – ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ مال اسىلداندىرۋ كەسٸپورنى جەنە تٶرت تٷلٸك مالدان ۇرىق الۋ جەنە ونى مۇزداتۋدىڭ (كريوكونسەرۆاتسييالاۋ) زاماناۋي تەحنولوگيياسىن يگەرگەن العاشقى كەسٸپورىن.
بٷگٸنگٸ تاڭدا «اسىل تٷلٸك» مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار مال اسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ العى ساپىندا ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قالىپتاستىرۋ ٸسٸنە اتسالىسىپ كەلەدٸ. وزىق مەكەمە ساناتىندا زاماناۋي عىلىمي ەزٸرلەمەلەر مەن تەحنولوگييالاردى يگەرۋگە پەرمەن بەرٸپ, رەسپۋبليكاداعى قارامال تۇقىمدارىنىڭ نەسٸلدٸگٸن ساقتاۋدا, ەلەۋەتتٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ٶنٸمدٸك ساپاسىن جاقسارتۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسۋدا. ورتالىق العاشقىلاردىڭ ساپىندا بٸر جىنىستى ۇرىقپەن ۇرىقتاندىرۋ جەنە ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسييالاۋ سيياقتى زاماناۋي بيوتەحنولوگييالىق ەدٸستەردٸ ٶندٸرٸستە كەڭٸنەن قولدانىپ, مال تۇقىمىنىڭ ٶز تٶلٸنەن كٶبەيۋ ٷردٸسٸن جەدەلدەتۋگە جول اشتى.
[caption id="attachment_59990" align="aligncenter" width="480"]
جيىرما جىلدىق مەجە اياسىندا اتقارىلعان جۇمىسقا كٶز جٷگٸرتسەك, ورتالىق قۇرىلعاننان بەرٸ سٷتتٸ, سٷتتٸ-ەتتٸ جەنە ەتتٸ باعىتتاعى ەرتٷرلٸ قارامال تۇقىمدارىنىڭ اتالىق بۇقالارىنان 12 ميلليوننان استام ۇرىق دوزالارى ٶندٸرٸلٸپتٸ. جالپى, 2001-2020 جىلدار ارالىعىندا رەسپۋبليكانىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸ ورتالىقتىڭ ۇرىق ساقتاۋ قويماسىنان 6 ميلليوننان استام ۇرىق دوزاسىن الىپ, رەسپۋبليكاداعى مال باسىن ٶسٸرۋگە پايدالانعان.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماڭىزدى مەسەلە بولعاندىقتان, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2007 جىلى كەسٸپورىن جۇمىسىمەن تانىسىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. «اۋىل جىلى» اياسىندا ساياسي قايراتكەرلەر: ا.س. ەسٸموۆ, س.ۆ. كۋلاگين, ك.ق. مەسٸموۆ, ا.ر. جاقسىبەكوۆ, س.ا. دياچەنكو, ٶ.ە. شٶكەەۆ, ا.ۇ. مامين جەنە باسقالارى ورتالىقتا بولىپ, مال اسىلداندىرۋ ٸسٸنٸڭ زاماناۋي تەحنولوگييالارىمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىن ارزانداتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ساياسات اياسىندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ اتقارار ٷلەسٸ قوماقتى. وسى ورايدا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا پەرمەن بەرۋ بارىسىندا «اسىل تٷلٸك» قوعامى مال باسىن كٶبەيتۋدٸ جەدەلدەتۋ مەن مال ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶزەگٸ رەتٸندە اسىلتۇقىمدى مال ٶسٸرۋدٸڭ مەيەگٸنە اينالدى.
مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ ٶسۋٸ, ەدەتتەگٸدەي, مال باسى سانىنىڭ كٶبەيۋٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى بولدى. مال باسى سانىنىڭ كٶبەيۋٸ شارۋاشىلىق تاراپىنان دا, مەملەكەتتٸك قولداۋ اياسىندا دا كٶبٸرەك قاراجات قاراستىرۋدى تالاپ ەتەتٸنٸ انىق. ٶيتكەنٸ مال باسىنىڭ ارتۋى ونى ٶسٸرۋگە جەنە وعان قاجەت ينفراقۇرىلىمدى ۇستاۋعا قوسىمشا شىعىن قاراستىرۋعا ۇلاساتىنى حاق. مال شارۋاشىلىعىنداعى قالىپتاسقان وسى جاعدايدى تالداۋ, مال باسى ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ ماردىمسىز بولۋىنىڭ نەگٸزگٸ ەكٸ سەبەبٸن انىقتادى. بٸرٸنشٸسٸ – مال اسىلداندىرۋ جۇمىستاردىڭ دەرمەنسٸزدٸگٸ. ەكٸنشٸسٸ – مالدى ازىقتاندىرۋدى تالاپقا ساي قامتاماسىز ەتەتٸن ساپالى مال ازىعى بازاسىنىڭ جەتٸمسٸزدٸگٸ.
سوڭعى جىلدارى, مەملەكەت مٷددەلەرٸنٸڭ الدىڭعى ساپىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ, اتاپ ايتقاندا, سيىر ەتٸن ەكسپورتتاۋعا بايلانىستى مەسەلەلەر كٷن تەرتٸبٸنە شىقتى.
مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ ەدەۋٸر ٶسۋٸ, ەرينە, تابىنداعى ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى مال ٷلەسٸنٸڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستى. مالدىڭ جوعارى ٶنٸمدٸلٸگٸ ونىڭ تەكتٸك ەلەۋەتٸنە جەنە ازىقتاندىرۋ دەڭگەيٸنە تٸكەلەي تەۋٸلدٸ ەكەنٸ دە انىق. وسى جەيتتٸ نازاردا ۇستاپ, «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» جوباسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا بەلگٸلٸ تالاپتار قويىلدى. مىسالى, مال اسىلداندىرۋ ٷردٸسٸنٸڭ عىلىمي قامتىلۋى, ەر تابىنعا تيەسٸلٸ اتالىق بۇقالار تٸزٸمٸن بەكٸتۋ جەنە ولاردى مەرزٸمٸنە وراي اۋىسپالى پايدالانۋ جوسپارلارىنىڭ ساقتالۋى, قولداعى بارلىق مالدىڭ تيٸستٸ ۆەتەرينارلىق-زووتەحنيكالىق ەسەبٸنٸڭ تولىق جٷرگٸزٸلۋٸ جەنە وسى اقپاراتتاردى اقپاراتتىق-تالداۋ جٷيەسٸنە ەنگٸزۋ ەدٸ.
وسىنداي شەشٸمدەر نەگە قابىلداندى? مال سانى تۋرالى ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەردٸڭ كٷمەندٸ بولۋى, مال باسى تولىق قامتىلعان بٸرەگەيلەندٸرۋ (يدەنتيفيكاتسييالاۋ) ٷردٸسٸنٸڭ قالىپتاسپاعانى جەنە كٶپتەگەن مالدىڭ اتا-تەك جازبالارىنا سەنٸمسٸزدٸك ٸسكە قولبايلاۋ بولدى. قالىپتاسقان مال ٶسٸرۋ داعدىسىنا بوي الدىرعان شارۋاشىلىقتار قارا مالدى ازىقتاندىرۋ بارىسىندا مال تەبەتٸن اشاتىن سٷرلەنگەن ازىق پەن راتسيوننىڭ قۋاتىن كەلتٸرەتٸن قۇراما جەم قولدانۋعا سالعىرت قارادى. ەتتٸ مال شارۋاشىلىعىندا اتالىق بۇقالاردى جٷيەسٸز تابىنعا قوسۋ نەتيجەسٸندە ەربٸر بەسٸنشٸ جۇپتاستىرۋ تۋىستىق جاقىندىققا (ينبريدينگ) ۇلاستى. سٷت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتاردا ۇرپاق ساپاسى بويىنشا سىناقتان ٶتپەگەن «دٷدەمال» بۇقالاردى پايدالانۋ جاعدايلارى ورىن الدى. ونىڭ ٷستٸنە, ساراپتاما كٶرسەتكەندەي اسىلتۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيدييالاۋعا جۇمسالعان قوماقتى قارجىنىڭ ٶتەمٸ ماردىمسىز بولىپ شىقتى. مىسالى, 2000 جىلدان 2010 جىلعا دەيٸنگٸ ون جىل ٸشٸندە سٷتتٸ مال ٶسٸرۋگە ميللياردتاعان دوللار قۇيىلعان كەزدە سيىرلاردىڭ سٷتتٸلٸگٸنٸڭ ٶسۋٸ 400 كگ-نان اسپادى.
ٶندٸرٸستٸ قارقىندى ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىنان قاراساق, سيىردىڭ 30% -دان استامى عانا مالدى جەتكٸلٸكتٸ ازىقتاندىرۋ جەنە سىندارلى مال اسىلداندىرۋ جۇمىستارىمەن قامتىلعانىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. وسىلايشا, ەربٸر ٷشٸنشٸ سيىر عانا مەملەكەتتٸك مال اسىلداندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسادى. وسى جاعدايدان تۋىندايتىن ساۋال: جالپى, مالدىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن مال اسىلداندىرۋ ٸسٸمەن اينالىسۋ كەرەك پە? ەكٸنشٸ ساۋال – مالداردى جەتكٸلٸكتٸ ازىقتاندىرۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ بار ما? ەرينە, بۇل مال ٶسٸرۋدٸڭ اكسيوماسى. ەربٸر شارۋا ٶندٸرٸستٸ تيٸمدٸ جٷرگٸزۋگە مٷددەلٸ. نەسٸلٸ جاقسى مال جەتكٸلٸكتٸ ازىقتاندىرىلسا عانا مول ٶنٸم بەرەدٸ, ال ٶنٸم مولايعان تۇستا ٶندٸرٸستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ ارتاتىنى ەكونوميكالىق زاڭدىلىق.
وسى ورايدا, «اسىل تٷلٸك» رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى رەتٸندە «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» جوباسى اياسىندا بار مٷمكٸندٸگٸن اسىلتۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋعا باعىتتادى. سۋبسيدييا الۋشى شارۋاشىلىقتارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ: مال اسىلداندىرۋ ٷردٸسٸن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ, تابىندارعا بۇقالاردى جوسپارلى تٷردە بەكٸتۋ شارالارى ورتالىق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ مال اسىلداندىرۋ باعىتى بويىنشا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان جۇمىستارىنا ٷلكەن سەرپٸن بەردٸ. «كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا» جوباسىنىڭ بارىسىندا رەسپۋبليكاداعى سيىر مالىن قولدان ۇرىقتاندىرۋ قىزمەتٸنٸڭ اياسى كەڭەيدٸ, اسىلتۇقىمدى اتالىق بۇقالاردىڭ قولدا بار ۇرىعىن پايدالانۋ مەسەلەسٸ جٷيەگە تٷستٸ, تۇقىمدى بۇقاشىقتاردى ۇرپاعىنىڭ ساپاسى بويىنشا سىناقتان ٶتكٸزۋ شارالارىنا پەرمەن بەرٸلدٸ. وسىلاي جىلدار بويى قوردالانعان ٸستەردٸڭ تٷيٸنٸ شەشٸلٸپ جاتتى.
«مال شارۋاشىلىعى جەنە ۆەتەرينارييا عىلىمي-يننوۆاتسييالىق ورتالىعى» باستاماشى بولعان اسىلتۇقىمدى مالداردى جەدەل كٶبەيتۋدٸڭ زاماناۋي ەدٸستەرٸ كٶپتەگەن شارۋاشىلىقتار ٷشٸن ماڭىزدى ۇسىنىس بولدى. بۇل ەدٸستەر قولدان ۇرىقتاندىرۋ ٸسٸن جانداندىرىپ, قاشارلاردى بٸر جىنىستى ۇرىقپەن ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى مالدى ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋ ٸسٸنە سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. وزىق شارۋاشىلىقتاردا جوعارى ٶنٸمدٸ سيىرلاردى ماقساتتى تٷردە اسىلتۇقىمدى اتالىق بۇقالار ۇرىعىمەن شاعىلىستىرۋ بارىسىندا ەمبريوندار قورىن جاساقتاۋ قولعا الىندى. ەمبريوندار زەرتحانا جاعدايىندا الىنىپ, ولاردى رەتسيپيەنتتەرگە وتىرعىزۋ جىلجىمالى ەمبريوموبيل كٶلٸكتەرٸمەن ٸسكە اسىپ جاتتى. وسىنداي يگٸلٸكتٸ ٸستٸڭ باسى-قاسىندا «اسىل تٷلٸك» ماماندارى جٷردٸ. ٶندٸرٸستٸك ماسشتابتا ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسييالاۋ ٷشٸن ستاتسيونارلىق (in-vitro) زەرتحانا ٸسكە قوسىلدى, مۇندا كلاسسيكالىق تەحنولوگييامەن قاتار, سيىردىڭ انالىق جۇمىرتقالارىن تٷتٸكشەدە ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى ەمبريوندار الۋ تەحنولوگيياسى يگەرٸلدٸ. وسىنداي كەشەندٸ شارالار سٷتتٸ مال شارۋاشىلىعىندا مال باسىن ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋ ٸسٸنە ٷلكەن سەرپٸن بەردٸ.
ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنسەك, مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋدا قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دەلەلدەنگەن مەسەلە. بٷگٸنگٸ تاڭدا, رەسپۋبليكامىزدا سٷتتٸ سيىر سالاسى عانا قولدان ۇرىقتاندىرۋ ەلەۋەتٸن جٷزەگە اسىرۋدا, وندا دا قوسالقى شارۋاشىلىقتارداعى ساۋىن مال تولىق قامتىلماعان. ٶكٸنٸشكە وراي, شارۋالاردىڭ قولدان ۇرىقتاندىرۋعا دەگەن سەلقوستىعىنان ەر بۋىن ۇرپاق سايىن مالدىڭ ٶنٸمدٸلٸك قاسيەتتەرٸن جاقسارتۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلىپ وتىرمىز. وسى ورايدا, «اسىل تٷلٸك» مەكەمەسٸنٸڭ ۇرىق ساقتاۋ قويماسىندا ۇرپاعىنىڭ ساپاسى بويىنشا سىناقتان ٶتكەن جەنە ەلٸمٸزدٸڭ شارۋاشىلىق جاعدايىندا قۇناجىندارىنىڭ سٷتتٸلٸگٸ بويىنشا جاقسى نەتيجەلەر كٶرسەتكەن اسىلتۇقىمدى بۇقالاردان الىنعان ۇرىقتار ساقتاۋلى تۇر.
ۇرىق قويماسىندا قارا مال تۇقىمىنىڭ سٷتتٸ, سٷتتٸ-ەتتٸ جەنە ەتتٸ باعىتىنداعى بارلىق تۇقىمدارىنىڭ تاڭداۋلى اتالىق بۇقالارىنان الىنعان ۇرىقتار رەسپۋبليكا شارۋالارىنا جەتكٸلٸكتٸ. سونىمەن, رەسپۋبليكامىزداعى ٸرٸ قارا مال تۇقىمدارىنىڭ تەكتٸلٸك پەرمەنٸن جاقسارتۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن «اسىل تٷلٸك» مەكەمەسٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸ زور. ەرينە, تاپسىرمانى ويداعىداي جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن «اسىل تٷلٸك» قوعامىنىڭ ەلەۋەتٸمەن قاتار, وسى شاراعا قاتىسۋشىلاردىڭ نيەتٸ مەن تالپىنىسى قاجەت ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ. وسى ٸستە, مال ٶسٸرۋمەن شۇعىلداناتىن شارۋالاردىڭ نيەتٸ اسا ماڭىزدى.
قازٸرگٸ تاڭدا «اسىل تٷلٸك» ۇرىق ساقتاۋ قويماسىندا قارا مال تۇقىمىنان الىنعان 6 ميلليوننان استام دوزا ۇرىق بار. وسى ۇرىق ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن سۇيىق ازوت قۇيىلعان ىدىستاردا ساقتالىنۋدا. قويمادا وتاندىق مال تۇقىمدارىمەن قاتار شەتەلدٸك بۇقالاردىڭ دا ۇرىقتارى ساقتاۋلى. ورتالىق قۇرىلعان 2001 جىلدان بەرٸ رەسپۋبليكانىڭ جەتەكشٸ اسىلتۇقىمدى شارۋاشىلىقتارىنان 200-دەن استام بۇقاشىقتار جەنە رەسەي, ۋكراينا, المانييا, كانادا مەن اقش مەملەكەتتەرٸنەن قارا مالدىڭ 15 تۇقىمىنىڭ سٷتتٸ, سٷتتٸ-ەتتٸ جەنە ەتتٸ باعىتى بويىنشا 150-دەن استام اسىل تۇقىمدى اتالىق بۇقالارى ەكەلٸندٸ. ۇرىق ساقتاۋ قويماسىنداعى قارا مال تۇقىمىنىڭ تەكتٸك قورىن قۇرايتىن مۇزداتىلعان ۇرىقتار ساپاسى بويىنشا ۇدايى تەكسەرٸلەدٸ جەنە سەلەكتسيونەرلەردٸڭ ساراپتاماسى مەن ۇسىنىستارىنا وراي ولاردىڭ قاتارى جاڭارتىلىپ جەنە تولىقتىرىلىپ وتىرادى. مىسالى, ەلٸمٸزدە شارۋالار تاراپىنان ٶسٸرۋگە سۇرانىس كٶبەيگەن مال تۇقىمىن كٶبەيتۋ ماقساتىندا «تاپسىرىس بويىنشا جۇپتاستىرۋ» ەدٸسٸمەن «گەنوتيپٸ قاجەت» بۇقالاردى الۋ جۇمىستارىمەن قاتار, ەمبريونداردى ترانسپلانتاتسييالاۋ جۇمىستارى دا قاتار جٷرگٸزٸلەدٸ دە, سونىمەن قولدان ۇرىقتاۋعا جۇمسالاتىن ۇرىقتاردىڭ تەكتٸك تٸزٸمٸ ۇدايى جاڭا بۇقالاردىڭ تەگٸمەن (گەنوتيپتەرٸمەن) تولىعىپ وتىرادى.
مال تۇقىمىن جاقسارتۋ مٷددەسٸنە باعىتتالعان وسىنداي سەلەكتسييالىق جۇمىستار لەگٸ ەستە تولاستاعان ەمەس. بٷگٸنگە دەيٸن ۇرپاقتارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە قاراي بۇقاشىقتاردى باعالاۋ جۇمىستارى مۇقييات جالعاسۋدا. سٷتتٸ سيىرلاردا قۇناجىنداردىڭ سٷتتٸلٸگٸ انىقتالسا, ەتتٸ باعىتتاعى مالداردا بۇقاشىقتاردىڭ 15 ايلىق مەرزٸمگە دەيٸنگٸ ٶسۋ قارقىنى ەسەپكە الىنادى. «اسىل تٷلٸك» تاڭداپ الىپ سىناققا قويعان بۇقالاردىڭ 70%-تەن استامى ۇرپاقتارىنىڭ ساپاسى بويىنشا «جاقسارتۋشى» ساناتىنا يە. وسى كٶرسەتكٸش اسىلتۇقىمدى اتالىق بۇقاشىقتاردى الدىن الا تاڭداۋ, ٸرٸكتەۋ جۇمىستارىنىڭ گەنوتيپٸ پەن فەنوتيپٸ بويىنشا ساپالى جٷرگٸزٸلگەنٸن بايقاتادى.
سونىمەن, بٷگٸنگٸ تاڭدا «جاقسارتۋشى» بۇقالاردىڭ ۇرىقتارى رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە شارۋاشىلىقتاردىڭ سۇرانىسىن ٶتەۋمەن قاتار, ۇرىق قويماسىندا ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتالۋعا قويىلعان. ەڭ باستىسى, شارۋاشىلىقتار تاراپىنان سٷتتٸ سيىرلاردى قولدان ۇرىقتاۋعا قاجەتتٸ ۇرىق جەتكٸلٸكتٸ. ەتتٸ مال شارۋاشىلىعىندا, ٶكٸنٸشكە وراي, ۇرپاعىنىڭ ساپاسى بويىنشا باعالانعان بۇقالاردان الىنعان ۇرىق مٶلشەرٸ شارۋاشىلىقتاردىڭ سۇرانىستارىن تولىق قاناعاتتاندىرا المايدى.
ەتتٸ مال شارۋاشىلىعىندا قالىپتاسقان احۋال وسى سالادا جٷرگٸزٸلگەن ساياساتتىڭ ىقپالىنان تۋىندادى. 2010 جىلدارى قابىلدانعان «سيىر ەتٸنٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اسىلتۇقىمدى مال شارۋاشىلىقتارىنىڭ مال ٶسٸرۋدەگٸ رٶلٸ تٶمەندەدٸ, ەسٸرەسە, قولدان ۇرىقتاندىرۋ مەن اسىل تۇقىمدى مال باسىن باعالاۋ ٷردٸسٸ كٶپ سىنعا ۇشىراپ, اتقارىلىپ كەلە جاتقان جۇمىستاردىڭ پەرمەنٸ ەلسٸرەدٸ. سىرت ەلدەن ەكەلٸنگەن «كٸرمە مالدىڭ» ەكپٸنٸ وتاندىق قارا مال تۇقىمدارىنا دەگەن سۇرانىسقا تۇساۋ بولدى. تٷر-تۇرپاتى مەن ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا قازاقتىڭ اقباس تۇقىمىنا ۇقساس گەرەفورد تۇقىمى ەسپەتتەلٸپ, وتاندىق تۇقىم سەلەكتسييالىق ٷردٸستەن سىرتتاتىلدى, كەي جەرلەردە گەرەفورد تۇقىمىنا سٸڭٸپ كەتۋ ٷردٸسٸ ورىن الدى. سوندىقتان بٷگٸنگٸ تاڭدا «اسىل تٷلٸك» ماماندارى قازاقتىڭ اقباس سيىرىنىڭ اسىلتۇقىمدى بۇقالارىن تاڭداپ, ٸرٸكتەپ الۋ بارىسىندا ەدەۋٸر قيىنشىلىقتاردى باستان ٶتكەرۋدە. دەگەنمەن كٶپتەگەن شارۋالار وسى تۇقىمنىڭ قازاقستاندىق سەلەكتسييانىڭ ماقتانىشى بولىپ تابىلاتىنىنا سەنٸمٸن ٷزبەي, ساقتاپ قالدى.
«اسىل تٷلٸك» ورتالىعى ٶندٸرگەن تۇقىمدىق ماتەريالداردىڭ ساپاسى كٷمەن تۋدىرمايدى, ٶيتكەنٸ ۇرىقتى الۋ مەن كريوكونسەرۆاتسييالاۋ ٷردٸسٸ زاماناۋي تەحنولوگييا نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلعان. تەحنولوگييالىق ٷردٸس كەزەڭدەرٸ ادام فاكتورىنىڭ ىقپالىن ازايتىپ, اۆتوماتتاندىرۋ جٷيەسٸمەن قامتىلعان. ورتالىق ٶندٸرگەن ەربٸر ۇرىق سىناماسىنىڭ (دوزا) تٷتٸكشەسٸندە ۇرىقتىڭ قاي بۇقادان جەنە قاي ۋاقىتتا الىنعانى تۋرالى اقپارات بەرٸلگەن. اسىلتۇقىمدى كٸتاپشادا بۇقانىڭ ٶندٸرٸستٸك كٶرسەتكٸشتەرٸمەن قاتار, تٶرتٸنشٸ ۇرپاققا دەيٸنگٸ اتا-تەگٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر جازىلعان. ۇرىقتى الۋ جەنە كريوكونسەرۆاتسييالاۋ ٷردٸسٸ ٷش كەزەڭنەن تۇراتىن قاتال باقىلاۋ تەزٸنەن ٶتەدٸ دە, سىناقتان ٶتكەن سىنامالار عانا ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتاۋعا جٸبەرٸلەدٸ. باقىلاۋدىڭ ٷش كەزەڭٸ بار. بٸرٸنشٸ كەزەڭ – كومپيۋتەردٸڭ كٶمەگٸمەن سىناماداعى شاۋقاتتىڭ (سپەرماتوزويد) بەلسەندٸلٸگٸ مەن مٶلشەرٸ (كونتسەنتراتسييا) انىقتالادى. ەكٸنشٸ كەزەڭ – مۇزداتىلعان ۇرىققا باكتەريولوگييالىق ساراپتاما جاسالادى جەنە ونىڭ مۇزداتىلعاننان كەيٸنگٸ بەلسەندٸلٸگٸ مەن ساپاسى انىقتالادى. ٷشٸنشٸ كەزەڭ – ۇرىق كارانتيننەن ٶتٸپ ساقتاۋ قويماسىنا قويىلعاندا, بەكٸتٸلگەن كەستەگە سەيكەس ۇرىقتىڭ بەلسەندٸلٸگٸ ۇدايى تەكسەرٸلٸپ تۇرادى. وسىلاي وسى ٷش كەزەڭنەن ٶتكەن ۇرىقتاردى عانا شارۋاشىلىقتارعا جٸبەرۋگە رۇقسات بەرٸلەدٸ.
ۆەتەرينارييا تۇرعىسىنان قاراساق, مالداردى تٶلٸنەن كٶبەيتۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ, ەرٸ قاۋٸپسٸز جولى – مالداردى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ەدٸسٸ. قولدان ۇرىقتاندىرۋ ەدٸسٸ اتالىق مالدار ارقىلى بەرٸلەتٸن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا توقتاۋ قويا الادى. سوندىقتان دا قولدان ۇرىقتاندىرۋ سٷتتٸ سيىر سالاسىندا كەڭ تارالعان. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە, قولدان ۇرىقتاندىرۋدى كەڭٸنەن پايدالانۋ ٷشٸن, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ سيىرلارىن قولدان ۇرىقتاندىرۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك قولداۋ قاراستىرىلعان. بۇل سۋبسيدييا قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ قولداعى مالىن اسىلتۇقىمدى بۇقالارمەن ۇرىقتاپ, نەتيجەسٸندە ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى تٶل الىپ, شارۋاسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وسى باعىتتا «اسىل تٷلٸك» مەكەمەسٸ قوسىمشا قىزمەت رەتٸندە اقمولا ٶڭٸرٸندە جىلىنا ٶز قۇزىرىنا العان اۋىلدى مەكەندەردە 70 مىڭنان استام مال باسىن قولدان ۇرىقتاندىرادى.
جالپى, جيىرما جىلدىڭ اياسىندا رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ ساياساتى قارجىلىق تۇرعىدان مەملەكەت العا قويعان ماقساتتىڭ ٷدەسٸنەن شىقتى. ورتالىقتا ەنگٸزٸلگەن ۇرىق الۋ مەن ساقتاۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيياسى جەنە مال باسىن ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋدٸڭ جاڭا ٷردٸستەرٸ مال اسىلداندىرۋ ٸسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸنە مۇرىندىق بولدى. وسى جىلدارى «اسىل تٷلٸك» قويماسىنان شىققان ساپالى ۇرىقتار, كاپيتال رەتٸندە, رەسپۋبليكامىزداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ 2 ميلليوننان استام سيىرىنان اسىل تۇقىمدى ۇرپاق الۋعا جول اشتى. قالعان 6 ميلليوننان استام ۇرىق مۇزداتىلعان قالپىندا قويمادا ساقتاۋلى. ورتا ەسەپپەن العاندا «اسىل تٷلٸك» ورتالىعىندا الىنعان ۇرىقتان ٶربٸگەن اسىلتۇقىمدى مالداردىڭ ٷلەسٸ رەسپۋبليكاداعى تۇقىمدى مالداردىڭ 30%-ىنان استامىن قۇرايدى, ياعني ەر ٷشٸنشٸ قۇناجىن – «اسىل تٷلٸك» ورتالىعىنىڭ ٶنٸمٸ.
قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك? اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارى: قوشقار, بۇقا جەنە ايعىردان ۇرىق الۋ جەنە ونى كريوكونسەرۆاتسييالاۋ تەحنولوگيياسىنىڭ جاڭا زاماناۋي ەدٸسٸ يگەرٸلدٸ. سٷتتٸ سيىر سالاسىندا مالدىڭ ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋدٸڭ قارقىندى جولدارى: بٸر جىنىستى ۇرىقپەن قاشارلاردى ۇرىقتاۋ, ەمبريون الۋ جەنە ونى ترانسپلانتاتسييالاۋ ٷردٸسٸنٸڭ وڭتايلى ەدٸستەرٸ ٶندٸرٸسكە ەندٸ. مال اسىلداندىرۋ ٷردٸسٸن جٷيەلٸ جٷرگٸزۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي اقپاراتتىق-تالداۋ جٷيەسٸ قۇرىلدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قارا مالدىڭ بارلىق تٷرلەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە اسىلتۇقىمدى سيىرلار مەن بۇقالار تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ بٸرىڭعاي بازادان كٶرۋگە قول جەتكٸزٸلدٸ. كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا جوباسى اياسىندا سٷتتٸ جەنە ەتتٸ باعىتتاعى مال شارۋاشىلىعىندا اتالىق بۇقالاردى پايدالانۋ رەتٸ جٷيەلەنٸپ, وڭتايلاندىرىلدى. ٶيتكەنٸ اتالىق بۇقالاردى گەنەالوگييالىق قۇرىلىمىنا جەنە اسىلتۇقىمدىق قۇندىلىعىنا وراي تابىندارعا بەكٸتۋ جەنە جوسپارلى نەگٸزدە اۋىستىرىپ پايدالانۋ مەملەكەتتٸك سۋبسيدييانى الۋعا ۇمتىلعان شارۋالار ٷشٸن العىشارت بولدى. بۇل تالاپتىڭ استارىندا اتالىق بۇقالار مەن اسىلتۇقىمدى انالىق مالداردىڭ ٶنٸمدٸلٸك قاسيەتتەرٸن بارىنشا شەندەستٸرٸپ, ماقساتتى تٷردە تەكتٸك ەلەۋەتٸ زور ۇرپاق الۋ ماقساتى جاتتى. وسىلايشا, رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە سەلەكتسييالىق ٷردٸستەردٸ بٸر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ مەن اسىلتۇقىمدى مال باسىنىڭ كٶبەيۋٸن رەتتەيتٸن تەتٸكتەر ەنگٸزٸلدٸ.
يننوۆاتسييالىق دەپ ايتا الاتىن جەتٸستٸك – مالدىڭ اسىلتۇقىمدى قۇندىلىعىن يندەكستەۋ نەگٸزٸندە مالدى باعالاۋدىڭ جاڭا ەدٸستەرٸن قالىپتاستىرۋ. ٶيتكەنٸ قولدانىستاعى اسىلتۇقىمدى مالدى باعالاۋدىڭ ەسكٸ كلاسسيكالىق جٷيەسٸ مالدىڭ جەكە ەرەكشەلٸكتەرٸنە «ەگجەي-تەگجەيلٸ» بويلامادى. LPi (كانادا), TPi (اقش) جەنە RZG (گەرمانييا) يندەكستەرٸ ٶز كەزەگٸندە مالداردىڭ اسىلتۇقىمدى قاسيەتتەرٸ تۋرالى بارلىق اقپاراتتى قامتىعان. مىسالى, سٷت ٶنٸمدٸلٸگٸ مەن ساپاسى, جەلٸن ساپاسى, شارۋاشىلىقتا پايدالانۋ ۇزاقتىعى, تٶل بەرۋ قابٸلەتٸ جەنە مالدىڭ سىرتقى تٷر-تۇرپاتىن (پٸشٸنٸ) كەم دەگەندە 18 بەلگٸ بويىنشا باعالاۋ ەدٸستەرٸ. جان-جاقتى قامتىلعان وسى بەلگٸلەردٸ باعالاۋدىڭ ساندىق كٶرسەتكٸشتەرٸ جيناقتالىپ, يندەكستٸك جٷيەگە بٸرٸكتٸرٸلگەن كەشەندٸ ساراپتاما مالدىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىعىن, ەرينە, «كلاسسيكالىق» رەيتينگٸگە قاراعاندا تولىق سيپاتتايدى. وسى ورايدا, «جەلٸن ساپاسىن» انىقتاۋدى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ بارىسىندا سٷت قۇرامىنداعى سوماتيكالىق كلەتكالاردى ەسەپتەۋ ٷشٸن ستاتسيونارلىق زەرتحانالار قۇرىلعانى دا جاڭالىق ەدٸ.
قورىتا ايتقاندا, كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسييا ۇستانىمدارىن ەنگٸزۋ نەتيجەلەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سٷتتٸ جەنە ەتتٸ باعىتتاعى سيىر شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ سەلەكتسييالىق ٷردٸسٸنە وڭ ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ. «اسىل تٷلٸك» مەكەمەسٸنٸڭ وسى يگٸ ٸسكە مۇرىندىق بولعانى ماقتانىش. سەلەكتسييالىق ساياساتتا «اسىل تٷلٸك» ماماندارى جەنە كٶپتەگەن سەلەكتسيونەرلەر وتاندىق تۇقىمداردى ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋگە باسىمدىق بەرۋدٸ ۇستاندى. ەرينە, زامانا تالابىنا وراي جاڭا سۇرانىسقا ساي ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ ٷشٸن (مىسالى, مەرمەرلٸك ەت) جەرگٸلٸكتٸ تۇقىمداردىڭ وسى تالاپقا ساي ٶندٸرٸستٸك قاسيەتتەرٸن جاقسارتۋ بارىسىندا ەلەمدٸك وزىق تۇقىمداردىڭ تەكتٸك ەلەۋەتٸن پايدالانۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى. ماقساتتى سەلەكتسييالىق جۇمىستار ۇدايى جٷرگٸزٸلٸپ, ارنايى ازىقتاندىرۋ جولعا قويىلسا, وتاندىق تۇقىمداردىڭ ەلەۋەتٸ دە جاقسى كٶرسەتكٸشتەر كٶرسەتەتٸنٸن ۋاقىت دەلەلدەدٸ. وسىنداي ۇستانىم تيٸمدٸ, سەنٸمدٸ جەنە شىعىنى از ەدٸس.
ەلەمدٸك تەجٸريبە كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, كەيبٸر مال تۇقىمدارى شارۋاشىلىقتار تاراپىنان سۇرانىسقا يە بولىپ ٶسٸرٸلٸپ جاتسا, ال كەيبٸرٸ ماڭىزدىلىعىن جوعالتىپ, جويىلىپ جاتىر. سوڭعى جٷز جىلدا مامانداندىرىلعان مال تۇقىمدارىنا كٶرسەتٸلگەن باسىمدىلىقتىڭ ەسەرٸنەن ەلەمنٸڭ تٷرلٸ ايماقتارىندا 450-دەن استام ابوريگەندٸك مال تۇقىمدارى جوعالىپ كەتتٸ. وسى ٷردٸسكە قاراپ, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندەگٸ قيىنشىلىققا قاراماي, وتاندىق عالىمدار مەن ماماندار شىعارعان, ەلەمگە تانىمال بولعان وتاندىق مال تۇقىمدارىنىڭ كٷيزەلٸسكە ۇشىراماۋىنا تٸلەكتەسپٸز. مىسالى, قازاقتىڭ اقباس سيىرى جەنە بييازى جٷندٸ قازاق قويى وداق كٶلەمٸندە ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن مال تۇقىمدارى. وتاندىق تۇقىمداردى ساقتاپ قالۋعا دا, جەتٸلدٸرۋگە دە «اسىل تٷلٸك» ۇرىق قويماسىنداعى تەكتٸك قور كەپٸلدٸك بولا الادى, تەك ساياسات تاراپىنان قىسىم جاسالماسا بولعانى.
وسى ورايدا, رەسپۋبليكالىق مال اسىلداندىرۋ ورتالىعىنىڭ باستى مٸندەتٸ جەرٸمٸزگە بەيٸمدەلگەن, ەلٸمٸزدٸڭ شارۋاشىلىقتارى ٶسٸرٸپ جاتقان مال تۇقىمدارىن ٶز تٶلٸنەن كٶبەيتۋ شارالارىنا بارىنشا قىزمەت ەتۋ. ەسٸرەسە, مالدى تٶلٸنەن جەدەل كٶبەيتۋ ٷردٸسٸنە سەرپٸن بەرٸپ, سەلەكتسييالىق جۇمىستاردىڭ جٷيەلٸ ەرٸ پەرمەندٸ اتقارىلۋىنا اتسالىسىپ, مال ٶسٸرۋشٸلەردٸڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ. ەڭ باستىسى, قويمادا ساقتاۋلى جاتقان ۇرىق مٶلشەرٸ مال اسىلداندىرۋ ٷردٸسٸنە پەرمەن بەرۋگە جەتكٸلٸكتٸ. شارۋالار ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلە, ٶزٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىنىڭ قول جەتٸمدٸ بولۋى. ەزٸرگە بەسەكە جارىسىندا «اسىل تٷلٸك» ٶندٸرگەن ۇرىقتاردىڭ ساپاسىنىڭ دا, باعاسىنىڭ دا بەسٸ باسىم.
سونىمەن, «اسىل تٷلٸك» مال اسىلداندىرۋ ورتالىعى ٶزٸنٸڭ جيىرما جىلدىق بەلەسٸنە جاقسى جەتٸستٸكتەرمەن جەتتٸ. وسى مەجەنٸ قارسى الۋ ٷشٸن «اسىل تٷلٸك» زامان تالابىنا ساي جٷرگٸزٸلەتٸن سەلەكتسييالىق ٷردٸستەردٸ يگەرٸپ, مال اسىلداندىرۋ ٸسٸنە پەرمەن بەرٸلەتٸن شارالاردى ٸسكە اسىرۋعا ٷلكەن دايىندىقپەن كەلدٸ.
ەرٸپتەستەردٸڭ قارەكەتتەرٸنە قارىمدى ەڭبەك جەنە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز!
ايبىن تٶرەحانوۆ, پروفەسسور.
