جٷز جىل بۇرىن احمەت بايتۇرسىنوۆ قالاي ناعىز ۇلتتىق ەلٸپبي جاساۋ كەرەكتٸگٸن جازىپ كەتكەن ەدٸ. ال بٷگٸن, بايتۇرسىنوۆتىڭ دەل سول ەلٸپبي جاساۋ ەرەجەسٸمەن (ەڭ كەمەلدٸ) اپوستروفتى لاتىنعا كٶشۋ جولى بٸزدٸڭ الدىمىزدا تۇر.
- ا. بايتۇرسىنوۆ قازاق تٸلٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸگٸ-ٷندەستٸك زاڭىنا نەگٸزدەلٸپ, قالاي ەلٸپبي جاساۋ كەرەكتٸگٸن, ەسٸرەسە, قاي كەزدە اپوستروفتاردى قولدانۋ جەنە ونى قالاي جوعالتۋ, قالاي قازاق تٸلٸنە باعىندىرۋدى ٶتە كەرەمەت جەنە ٶتە كەمەلدٸ تٷردە شەشٸپ كەتكەن.
جاقىندا پرەزيدەنتكە ۇسىنىلعان سوڭعى اپوستروفتى لاتىن ەلٸپبيٸن كٶردٸك, اقيقاتىن ايتساق, وندا اپوستروفتار كەلسٸن-كەلمەسٸن قولدانىلعان. اپوستروفتا ەشقانداي ناقتى فۋنكتسييا جوق. وعان قوسا, الدىڭعى ديگرافتٸ لاتىنمەن ەش ارتىقشىلىعى جوق, جازعان كەزدە ۇزارىپ, شۇبالاڭقى بولىپ كەتەدٸ.
بٷگٸن بٸز ا. بايتۇرسىنوۆتىڭ ەلٸپبي جاساۋ ەرەجەسٸن تولىقتاي قولدانا وتىرىپ, ەرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ٶز ەرەكشەلٸگٸنە ساي, ەرٸ ىقشام جازىلاتىن اپوستروفتى لاتىندى قالاي جاساۋ جايىندا باياندايمىز. احمەت بايتۇرسىنوۆ اراب ەلٸپبيٸندەگٸ كٶپ اپوستروفتاردى قالاي قازاق تٸلٸنە يكەمدەپ, ازايتىپ, جوعالتسا, بٸز دە سول ەرەجەگە جٷگٸنە وتىرىپ, لاتىن تاڭبالارىنداعى قاپتاعان قالىڭ اپوستروفتاردى قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي ٶزٸمٸزگە باعىندىرامىز, ىقشامدايمىز, جوعالتامىز. نەتيجەسنٸدە, ەرٸ تەز, ەرٸ ىقشام جازىلاتىن جەنە حالىقارالىق لاتىن ەرٸپتەرٸمەن تاڭبالانعان, وعان قوسا, قازاقتىڭ تٸل زاڭدىلىقتارىن ساقتاعان بايتۇرسىنوۆشا ۇلتتىق لاتىنعا جول تارتامىز
بايتۇرسىنوۆشا لاتىن ەلٸپبي جوباسى
| № | لاتىن تاڭباسى | دىبىستالۋى | № | لاتىن تاڭباسى | دىبىستالۋى |
| 1 | A a | ا ا | 14 | M m | م م |
| 2 | B b | ب ب | 15 | N n | ن ن |
| 3 | V v | ۆ ۆ | 16 | O o | و و |
| 4 | G g | گ گ | 17 | P p | پ پ |
| 5 | Hh | ع ع | 18 | R r | ر ر |
| 6 | D d | د د | 19 | Cc | ش ش |
| 7 | E e | ە ە | 20 | T t | ت ت |
| 8 | J j | ج ج | 21 | F f | ف ف |
| 9 | Z z | ز ز | 22 | W w | ۋ ۋ |
| 10 | Y y | ي ي/ي ي | 23 | U u | ۇ ۇ |
| 11 | Kk | ك ك | 24 | Ss | س س |
| 12 | ق ق | 25 | I i | ى ى | |
| 13 | L l | ل ل | 26 | ’ | دەيەكشە |
| جٸڭٸشكە داۋىستىلار | ديگرافتار | |||||
| № | لاتىن تاڭباسى | دىبىستالۋى | № | لاتىن تاڭباسى | دىبىستالۋى | |
| 1 | ا’ a’ | ە ە | 1 | NG ng | ڭ ڭ | |
| 2 | O’ o’ | ٶ ٶ | 2 | KH kh | X x | |
| 3 | U’ u’ | ٷ ٷ | 3 | CH ch | چ چ | |
| 4 | I’ i’ | I i | 4 | TS ts | تس تس | |
بۇل جوبا - 26 لاتىن ەرٸپتەرٸ مەن تىنىس بەلگٸلەرٸ اياسىندا قاراستىرىلدى. ەرقانداي ەلەكتروندى تەرۋ جٷيەسٸندە ەش كەدەرگٸسٸز تٶتە تەرۋ كٶزدەلگەندٸكتەن, ەش ەرٸپكە فورمالىق وزگەرٸس ەنگٸزٸلمەدٸ, ٶزگە جوبالاردان ەڭ باستى ايىرماشىلىعى: 1. قازاقتىڭ تٶل دىبىستارى بٸر ەرٸپ-بٸر دىبىس ەرەجەسٸنە باعىندىرىلدى. 2. اپوستروفتاردى قولدانۋدا اxمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ قاعيدالارى نەگٸز ەتٸلدٸ. بۇل نۇسقا قازاق تٸلٸنٸڭ 28 تٶل دىبىستارىن تولىعىمەن قامتۋمەن بٸرگە, شەتتەن ەنٸپ, تٸلٸمٸزگە ەبدەن ورنىققان كەيبٸر كٸرمە دىبىستارعا مٷمكٸندٸك بەرٸلسە, مٷلدەم قاجەتسٸز دىبىستار قالتىرىلدى. تٶمەندە, فونەما تاڭبالارىن دىبىس ەرەكشەلٸگٸ بويىنشا بٶلٸپ كٶرسەتٸپ, بۇل نۇسقانىڭ باسقا نۇسقالاردان ٶزگەشە تۇستارىن اتاپ كٶرسەتٸپ, تاڭداعان تاڭبالارىمىزعا قىسقاشا تٷسٸنٸكتەمە جاسايتىن بولامىز.
- داۋىستى دىبىستار (سانى9)
| جٸڭٸشكە داۋىستىلار | جۋان داۋىستىلار |
| a’(ە) | a (a) |
| o’(ٶ) | o ( o) |
| u’(ٷ) | u( ۇ) |
| i’(ٸ) | i( ى) |
| e (e/ە) |
تٷسٸنٸكتەمە: جۋان داۋىستى ا, و, ۇ دىبىستارى حالىقاراداعى كەڭٸنەن قابىلدانعان نۇسقا بويىنشا قابىلدانسا, ولاردىڭ سەيكەستٸ جٸڭٸشكە داۋىستىلارى ە, ٶ, ٷ اپوستراف بەلگٸسٸن (’) قولدانۋ ارقىلى جاسالدى. ونى دەيەكشە دەپ اتاۋعا دا بولادى. (Microsoft Office جٷيسٸندە تٶمەن باعىتتالعان اپوستراف بەلگٸسٸنٸڭ دۇرىس جازىلۋى ٷشٸن دەيەكشەنٸ جٸڭٸشكە داۋىستى دىبىس تاڭباسىنىڭ سوڭىنا قويۋدى ۇسىندىق.) دەيەكشەنٸڭ بايتۇرسىنوۆشا قولدانىلۋ تەسٸلٸ ماقالا سوڭىنا قاراي تەپتٸشتەي تٷسٸندٸرٸلەتٸن بولادى.
كٶپ ساندى لاتىن قارپٸن قولدانۋشىلار ى دىبىسى ٷشٸن <<y>> تاڭباسىن پايدالانۋدى ەدەتكە اينالدىرعان. الايدا, قازاق تٸلٸندەگٸ ى دىبىسىنىڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸ ي دىبىسىنان جوعارى بولعاندىقتان, <<y>> تاڭباسىن جيٸ قايتالاپ جازۋ ەۋرەشٸلٸك تۋدىرۋمەن قاتار, جازۋ كٶركٸنە دە ناشار ىقپال ەتەتٸندٸكتەن, جازۋعا بٸرشاما ىقشام بولعان << i >> تاڭباسى الىندى. <<y>> تاڭباسى قولدانىسى سيرەكتەۋ بولعان ي دىبىسىنا بەرٸلدٸ. ى دىبىسىنىڭ سەيكەستٸ جٸڭٸشكە تٷرٸ I دىبىسى << i >> تاڭباسىنا دەيەكشە قويۋ ارقىلى جاسالدى.
دەيەكشەنٸ قولدانۋ تەسٸلٸ احىمەت بايتۇرسىنۇلى ۇسىنعان تەسٸلمەن بٸردەي:
- قازاق تٸلٸ بۋىن ٷندەستٸگٸ زاڭدىلىعىنا سەيكەس, كٶپ بۋىندى سٶز جۋان بولىپ باستالسا قالعان بۋىندارى دا تٷگەلدەي جۋان, جٸڭٸشكە باستالسا قالعان بۋىندارى دا تٷگەلدەي جٸڭٸشكە بولاتىندىقتان, دەيەكشە تەك بٸرٸنشٸ بۋىنداعى جٸڭٸشكە دىبىسقا قويىلادى دا, سوڭىنداعى جٸڭٸشكە داۋىستى دىبىستار تابيعي تٷردە جٸڭٸشكە وقىلا بەرەدٸ. مىسالى:
بٸلٸمدٸ-Bi’limdi ( B’il’imd’i ەمەس);
ٶمٸر-o’mir;
جٷزٸم-ju’zim;
بٸلٸم-bi’lim;
مۇندا ايتا كەتەتٸن بٸر جايٸت: پرەزيدەنتكە ۇسىنىلعان سوڭعى اپوستروفتى لاتىن ەلٸپبيٸندە, اپوستروفتاردا ناقتى بٸر فۋنكتسييا جوق. كەلسٸن-كەلمەسٸن اپوستروفتاردى قولدانا بەرگەن. ال, بٸزدە اپوستروفتار بايتۇرسىنوۆشا تەك جۋان داۋىستى دىبىستاردىڭ جٸڭٸشكە سٸڭارىن تاڭبالاۋعا قولدانادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە, لاتىن تاڭبالارىن بايتۇرسىنوۆشا ۇلتتىق تٸل زاڭدىلىعىمىزعا باعىندىرادى جەنە اپوستروفتاردىڭ تولىعىمەن جوعالىپ كەتەتٸن كەزٸ كٶپ بولادى, بۇل ٶز كەزەگٸندە ىقشام جازۋ ارتىقشىلىعىنا يە بولادى. ال, پرەزيدەنتكە ۇسىنىلعان نۇسقادا قاپتاعان اپوستروفتار جازۋدى ۇزارتىپ, شۇبالاڭ ەتٸپ جٸبەرەدٸ.
بٸر مىسال, ول نۇسقادا,«ۋ-شۋعا ٶش ٷي» y’-s’y’g’a o’s’ u’i' (9 ەرٸپ, 8 اپوستروف) دەگەن سيياقتى سٶزدەردٸ جازاتىن بولساق, سٶز قاباتتاسقان اپوستروفتاردىڭ اراسىندا قالادى. ال, بايتۇرسىنوۆشا لاتىندا «w-cwha o’c u’y» ( 9 ەرٸپ). ەكٸ-اق اپوستروف. ال, ديگرافتى نۇسقا تٸپتٸ سوراقى: W-shwgha oesh uej (14ەرٸپ).
- قۇرامىندا گ, ك, ە دىبىستارى بار سٶزدەرگە دەيەكشە قويىلمايدى دا, ونداعى داۋىستى دىبىستار تٸكەلەي جٸڭٸشكە بولىپ وقىلادى. ( سەبەبٸ, ك, گ, ە قاشاندا جٸڭٸشكە داۋىستىلارمەن قاتار كەلەدٸ. سول ٷشٸن جٷز پايىز جٸڭٸشكە داۋىستى بولعان سوڭ, دەيەكشە قويۋدىڭ كەرەگٸ جوق). مىسالى:
ەكە-ake;
كٶكە-koke;
ٷيرەك-uyrek;
ٸلگەك-ilgek.
- قۇرامىندا گ, ك, ە دىبىستارى بار, بٸراق جۋان بۋىن ارالاسىپ كەلگەن, شەتتەن, ەسٸرەسە, ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەر ەۋەلگٸ نۇسقا بويىنشا قابىلدانادى. گ, ك, ە دىبىستارى سٶز ٸشٸندەگٸ باسقا جۋان داۋىستى دىبىستاردىڭ جۋان بولىپ وقىلۋىنا ەسەر جاسامايدى. مىسالى:
جازىلۋى: strategya
وقىلۋى: ستراتەگييا (سترەتەگيە ەمەس);
جازىلۋى: ekologya
وقىلۋى: ەكولوگييا (ەكٶلٶگيە ەمەس).
- جۋان-جٸڭٸشكە بۋىن ارالاسىپ كەلٸپ, بۋىن ٷندەستٸگٸ ساقتالماعان كەيبٸر تۋىندى سٶزدەر, بٸرٸككەن سٶزدەر مەن بٸرٸككەن جەر-سۋ, كٸسٸ اتتارىن جازۋدا جەنە وقۋدا, بٸرٸگۋدٸڭ الدىندا قالاي جازىلىپ, قالاي وقىلاتىن بولسا, بٸرٸككەننەن كەيٸن دە سول قالپىندا جازىلىپ, سول قالپىندا وقىلادى. جٸڭٸشكە بۋىندى بٶلەك جۋان بۋىندى بٶلەكتٸڭ وقىلۋىنا ەسەر جاسامايدى. مىسالى:
جازىلۋى: Asan+a’li= Asana’li
وقىلۋى: اسانەلٸ (ەسەنەلi ەمەس);
جازىلۋى: A’lim+jan= A’limjan
وقىلۋى: ەلٸمجان (ەلٸمجەن ەمەس);
جازىلۋى: oner+paz=onerpaz
وقىلۋى: ٶنەرپاز (ٶنەرپەز ەمەس);
جازىلۋى: Ala+kol=Alakol
وقىلۋى: Aلاكٶل(ەلەكٶل ەمەس).
- Aرaب-پارسى تٸلٸنەن كٸرگەن, بۋىن ٷندەستٸگٸ ساقتالماعان از ساندى سٶزدەردٸ جازۋدا جوعارعى ەرەجەلەر ساقتالادى. الايدا, تٸلٸمٸزگە سٸڭگەن وقىلۋ مەنەرٸمەن وقىلادى, ەرٸ قۇرامىندا ق دىبىسى بار بۋىن قاشاندا جۋان وقىلادى. جٸڭٸشكە بۋىندى بٶلەك جۋان بۋىندى بٶلەكتٸڭ وقىلۋىنا ەسەر جاسامايدى. مىسالى:
جازىلۋى: rakhmet
وقىلۋى: راحمەت (رەحمەت ەمەس);
جازىلۋى: qurmet
وقىلۋى: قۇرمەت (قٷرمەت ەمەس);
جازىلۋى: qate
وقىلۋى: قاتە (قەتە ەمەس).
- جۋان بۋىندى سٶزدەرگە جالعانعان كٶمەكتەس سەپتٸك جالعاۋلارى ٶزدەرٸنٸڭ الدىنداعى سٶزدٸڭ جۋان وقىلۋىنا ەسەر جاسامايدى. مىسالى:
جازىلۋى: mal+men=malmen
وقىلۋى: مالمەن (مەلمەن ەمەس) ;
جازىلۋى: ot+pen=otpen
وقىلۋى: وتپەن (ٶتپەن ەمەس);
(ەگەر ٶتپەن دەپ جازۋ كەرەك بولسا ە دىبىسىنا قاراماستان دەيەكشە قويۋعا بولادى. ياعني, o’tpen ).
جازىلۋى: murt+pen= murtpen
وقىلۋى: مۇرتپەن (مٷرتپەن ەمەس);
جازىلۋى: hilim+men=hilimmen
وقىلۋى: عىلىممەن (عٸلٸممەن ەمەس).
- جارتىلاي داۋىستى دىبىستار (سانى 2)
w (ۋ)
y (ي/ي)
تٷسٸنٸكتەمە: بۇلار باسقا داۋىستى دىبىستارمەن بٸر بۋىندا كەلسە داۋىسسىز, ال, ۇقساس بٸر بۋىندا باسقا داۋىستى بولماسا داۋىستى دىبىس بولىپ قولدانىلادى. مىسالى:
Oy-وي
Toy-توي
Taw-تاۋ
Baw-باۋ
بۇل سٶزدەردە ۋ جەنە ي دىبىستارى داۋىسسىز ;
Qyin-قيىن
Tyim-تىيىم
sw-سۋ
Qw-قۋ
بۇل سٶزدەردە ۋ جەنە ي دىبىستارى داۋىستى.
- داۋىسسىز دىبىستار (سانى17)
| ٷندٸ | ۇياڭ | قاتاڭ |
| m（م） | b（ب） | p (پ) |
| n（ن） | d（د） | t（ت） |
| ng（ڭ） | g（گ） | k（ك） |
| l（ل） | h（ع） | q（ق） |
| r（ر） | z（ز） | s（س） |
| j（ج） | c（ش） |
تٷسٸنٸكتەمە: بۇندا قازاق تٸلٸندە جيٸ كەزٸگەتٸن ش, ع, ج دىبىستارىنا بٸر ەرٸپتەن بەرٸلسە, ڭ دىبىسى xالىقارادا كەڭٸنەن قولدانىلاتىن <<ng>> قوس تاڭباسىمەن بەرٸلدٸ.
قازاق تٸلٸندە بار دىبىستاردى بارىنشا قوسارلاماۋ ٷشٸن ش دىبىسىنا قوسارلانعان <<sh>> ديگرافىن قولدانبادىق. ەسەسٸنە, 1924 جىلى تٶرەقۇلوۆ ۇسىنعان لاتىن ەلٸپپەسٸ نۇسقاسى بويىنشا, ش دىبىسى <<c>> تاڭباسىمەن بەرٸلدٸ. (وعان قوسا حالىقارالىق دىبىستالۋدا "س "دىبىسىنىڭ "ش" بولىپ وقىلاتىن كەزدەرٸ بار. مىسالى: Social[سوۋشل]. )
- كٸرمە دىبىستار (سانى5)
اراب-پارسى, سونداي-اق, ورىس تٸلٸنەن ەنٸپ, ەبدەن ورنىققان ٸشٸنارا دىبىستارعا مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. قاجەتسٸز دەپ تاپقان جاعدايدا, بۇل تاڭبالاردى الفاۆيتتەن الىپ تاستاۋعا دا بولادى.
| kh（ح） | f（ف） |
| ts（تس） | ch（چ） |
| v（ۆ） |
سونىمەن, بۇل Aلفاۆيت 9 داۋىستى, 2 جارتىلاي داۋىستى, 17 داۋىسسز, 5 كٸرمە, جيىنى 33 دىبىستى بەينەلەيتٸن 26 تاڭبا مەن 1 بەلگٸدەن تۇرادى.
لاتىن- قازاق ەلٸپپەسٸنە مىسال:
Jasimda hilim bar dep eskermedim,
Paydasin kore tura teksermedim,
Erjetken song tuspedi wisima,
Qolimdi mezgilinen kec sermedim.
Abay Qunanbayuli
Bir Allaha syinip,
Kel, balalar, oqiliq,
Oqihandi kongilge,
Iqilaspen toqiliq.
Ibiray Altinsaryn
بايتۇرسىنوۆشا لاتىن ەلپبيٸنٸڭ
ارتىقشىلىقتارى:
- قازاقتىڭ تٸل زاڭدىلىقتارىن ساقتايتىن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ەمٸلە ەرەجەسٸ ارقىلى قاپتاعان قالىڭ اپوستروفتار جوعالادى. ىقشام جازىلادى.
- قازاق دىبىستارى تەك بٸر ەرٸپپەن تاڭبالانادى.
پەرنەتاقتاداعى حالىقارالىق لاتىن ەرٸپتەرٸ ماكسيمالدى دەڭگەيدە قولدانىلادى.
ەرٸ ىقشام, ەرٸ تەز, ەڭ باستىسى, ەرٸ ۇلتتىق, ەرٸ حالىقارالىق لاتىن تاڭبالارىمەن تاڭبالانعان ەمبەباپ نۇسقا. باستارى بٸر قازانعا سىيماعان ۇلتتىق جەنە پەرنەتاقتالىق جوبانى بٸر بويىنا جيناعان ەمبەباپ جوبا دەۋگە بولادى.
جوبا اۆتورلارى: تالعار دەلەلعازى, بولاتبەك كەرٸم.
