وتكەن سەنبىدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋسياسىنىڭ جوباسى مەرزىمدى باسىلىمداردا رەسمي تۇردە جاريالاندى. قوعامنىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلعان زاڭ جوباسى 84%-عا جاڭارعانى ءمالىم بولدى. جاڭا كونستيتۋسيا 11 ءبولىم، 95 باپتان تۇرادى. ساياسي وزگەرىستەر مەن بيلىك تارماقتارىنداعى رەفورمالاردى زاڭداستىرۋعا باعىتتالعان قۇجات جاريالانعان سوڭ، قوعامدا ونى تالقىلاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. پرەزيدەنتتىڭ مارتەبەسى جانە سايلانۋ ءتارتىبى بويىنشا پرەزيدەنت 7 جىلدىق ءبىر مەرزىمگە عانا سايلانادى. قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنعان. قۇرىلتاي، ۇكىمەت، قازاقستان حالىق كەڭەسى تۋرالى جاڭا باپتار ەندى. نەگىزگى وزەرىستەر وسىدان باستالادى.
الايدا وتكەن ەكى كۇندە اسىرەسە جاڭا كونستيتۋسياداعى مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى تۇسىنا ەل نازارى ەرەكشە اۋىپ وتىر. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىدە قازاق ءتىلىنىڭ اتا زاڭداعى مارتەبەسىنە بايلانىستى پىكىر كوبەيدى. بۇعان دەيىنگى 1995، 1998، 2007، 2010، 2022 جىلدارداعى وزگەرىستەردە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە قاتىستى ەشقانداي وزگەرىس بولماعان. بۇل جولى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى جازبالار كونستيتۋسيانىڭ 7ء-شى بابىنان 9-شى بابىنا اۋىستىرىلعان. وندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى - قازاق ءتىلى، ال ورىس ءتىلى - مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا مەملەكەتتىك تىلمەن تەڭ قولدانىلادى دەلىنگەن. ال وزگە ۇلتتاردىڭ تىلدەرىنىڭ بارلىعىنا دامۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى.
قوعامدا ءتىل جانە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت دەگەنگە كەلگەندە پىكىر الۋاندىعى تۋىنداپ وتىر. “قالا مەن دالا” گازەتى جانە Dalanews سايتى وسى ەكى ماسەلەگە قاتىستى ساراپشىلار پىكىرىن ۇسىنادى. البەتتە الەۋمەتتىك جەلىدە ەرىنبەگەننىڭ ءبارى ءوز ويىن ايتىپ، ءتۇرلى جازبا قالدىرىپ جاتىر. اتا زاڭنىڭ جوباسى بۇرىن سوڭدى وسىلاي تالقىلانىپ، پليۋراليزمگە جول بەرلىگەنى ەسىمىزدە جوق، دەگەندەر دە بار. ايتالىق فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم دوساي كەنجەتاي، ءدىنتانۋشى، قوعام بەلسەندىسى قايرات جولدىباي ۇلى مەن تاعى ءبىر قوعام بەلسەندىسى، ءبىلىم سالاسىنىڭ مامانى اياتجان احمەتجان ۇلىنىڭ كونستيتۋسياداعى وزگەرىستەرگە قاتىستى تۇجىرىمدامالارى كوڭىلگە قونىمدى كورىندى.
“ماسەلە تىلدە ەمەس، ونىڭ تۇجىرىمدالۋىندا جاتىر. كونستيتۋسيا جوباسىندا “…ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى” دەگەن تۇجىرىم تۋرالى. بۇل جەردە قازاق تىلى-مەملەكەتتىك، ال ورىس ءتىلى دە-فاكتو ەكىنشى مەملەكەتتىككە تەڭ مارتەبە الىپ تۇر. مەنىڭشە بۇل جەردەگى نەگىزگى كونستيتۋسيالىق پروبلەما “تەڭ قولدانىلادى” دەگەن قۇقىقتىق تۇرعىدان بەرىلگەن تەڭ مارتەبە جايلى بولماق. كونستيتۋسيالىق قۇقىقتا تەڭ قولدانىلادى دەگەن تەڭ قۇقىقتىق ستاتۋس دەگەن ءسوز. بۇل فورمۋلا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن جويادى. ياعني، ۋنيتارلىق مەملەكەتكە ءتان ءبىر مەملەكەتتىك ءتىل قاعيداسىن السىرەتەدى. مەملەكەتتىك ءتىل دەگەن ستاتۋستىڭ مازمۇنى بوس بولىپ قالادى”،- دەيدى دوساي كەنجەتاي.
ەگەر بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردا، بارلىق رەسمي قاتىناستا ەكى ءتىل تەڭ قولدانىلسا، وندا “مەملەكەتتىك ءتىل” اتاۋى جاي دەكلاراسياعا اينالعانى. مەملەكەتتىك ءتىل -سيمۆول ەمەس، باسىم قۇقىقتىق قۇرال بولۋى كەرەك. قۇقىق پەن مىندەت شاتاستىرىلعان سياقتى. مەنىڭشە ازامات قالاعان تىلىندە سويلەۋگە قۇقىلى، ال مەملەكەت مەملەكەتتىك تىلدە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. ۇسىنىلعان نورمادا مەملەكەتتىڭ مىندەتى جوق، كەرىسىنشە، مەملەكەتتىك ءتىل بالاماعا اينالىپ تۇر. حالىقارالىق ۋنيتارلىق تاجىريبەگە قايشىلىق انىق. ۋنيتارلىق مەملەكەتتەردە (فرانسيا، جاپونيا، پولشا) ءبىر مەملەكەتتىك ءتىل بار، ءبىراق باسقا تىلدەرگە قولدانۋ كەپىلدىگى بەرىلەدى. ءبىراق تەڭ مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەيدى. سوندىقتان قازاقستانداعى بۇل فورمۋلا - ەرەكشە، ءقاۋىپتى گيبريد دەسە دە بولادى، دەپ تۇجىرىمدايدى عالىم.
“كونستيتۋسياداعى ەكىۇشتىلىق ءقاۋىپتى، ويتكەنى ەرتەڭ كەز كەلگەن ورگان قازاق تىلىندە جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى ەمەس دەپ تۇسىندىرە الادى. سوتتا، اكىمشىلىكتە، پارلامەنتتە مەملەكەتتىك ءتىل شەتكە ىسىرىلا سالۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل رەالدى ماسەلەنى قۇقىقتىق تۇرعىدان ەمەس، بۇگىنگى ساياسي ينەرسيانى كونستيتۋسيامەن بەكىتۋ عوي راسىندا. ونىڭ ورنىنا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى -قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋ ورگاندارىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ورىس ءتىلى جانە باسقا تىلدەر زاڭدا كوزدەلگەن تارتىپپەن قولدانىلادى” دەسە ءبىتتى. بۇل نورما تىلدىك توزىمدىلىكتى ەمەس، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىقتىق سالماعىن جويادى. ماسەلە ورىس ءتىلىن قولدانۋدا ەمەس، ونى مەملەكەتتىك تىلمەن تەڭەستىرۋدە”،- دەپ پىكىر بىلدىرگەن دوساي كەنجەتاي.
ءسويتىپ مەلەكەتتىك ءتىلدىڭ پراكتيكالىق قولدانۋ اياسى تارىلۋى ىقتيمال. تىلدىك ساياساتتا قۇقىقتىق ەمەس، اكىمشىلىك ينەرسيا قابىلدانعانى ءجون ەمەس. سوندىقتان تومەندەگىدەي ۇسىنىس ايتامىن، دەيدى ساراپشى. قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ايرىقشا مارتەبەسىن ناقتى ءارى مىندەتتى بەكىتۋ كەرەك. ورىس ءتىلىنىڭ جانە باسقا تىلدەردىڭ قولدانىلۋىن، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا، جاي زاڭدارمەن رەتتەۋگە بولادى. كونستيتۋسيادا تىلدەرگە قاتىستى نورمالاردا “تەڭ قولدانىلادى” دەگەن سياقتى قۇقىقتىق تۇرعىدان ەكىۇشتى فورمۋليروۆكالاردى پايدالانباۋ كەرەك، دەپ تۇيىندەيدى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي.
ال قوعام بەلسەندىسى اياتجان احمەتجان ۇلى كونستيتۋسيانىڭ جاڭا جوباسىنا قاتىستى جاقسى جانە كەمشىن تۇستارى دا بار دەگەن پىكىر ايتادى. اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىن قاراپ شىقتىم. جاقسى جاقتارى، وزىمە ۇناعان تۇستارى كوپ. ءبىراق كەلىسپەيتىن باپتار دا بارشىلىق. ۇناعاندارىن جۇرتتىڭ كوبى ماقتاپ ايتىپ جاتىر عوي. وزگەرسە ەكەن دەپ ارماندايتىن تۇستارىن جازىپ، ازاماتتىق پىكىرىمىزدى ايتايىق، دەيدى بەلگىلى پەداگوگ.
“ءبىرىنشى. تاۋەلسىزدىك العالى سان مارتە تۇزەتۋلەردى ايتپاعاندا، ءۇشىنشى كونستيتۋسيانى (1993، 1995، 2026) قابىلداعالى جاتىرمىز. وسى ورايدا جاڭا كونستيتۋسيامەن بىرگە ەلدىڭ اتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەمەس، قازاق رەسپۋبليكاسى دەپ جازىلسا، ستان سوزىنەن قۇتىلساق دۇرىس بولار ەدى. ەكىنشى. “مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاق حالقى” دەپ انىق تا قانىق جازىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-بىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – قازاق حالقى. ( 4 باپ، 1 تارماق وسىلاي بولسا ). كوپۇلتتى ەمەس، ءبىر ۇلتتى، كوپ ەتنوستى مەملەكەت ەكەنىمىز انىقتالسا”،- دەيدى اياتجان احمەتجان ۇلى.
سوسىن مەملەكەتتىك ءتىل تەك قانا – قازاق ءتىلى بولۋى كەرەك. ونىمەن ەشقانداي ءتىل، ەشقانداي جەردە، ەشقانداي جاعدايدا تەڭەسپەۋى كەرەك. ياعني بۇرىنعى 7-باپتىڭ (قازىرگى 9-باپتىڭ 2-تارماعى) تولىق الىنىپ تاستالۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە ۇلتتىق كومپانيادا قىزمەت ەتەتىن كەز كەلگەن ازامات ءبىلۋى مىندەتتى دەگەن نورما ەنۋى قاجەت. جەر شەتەلدىكتەرگە ەشقاشان ساتىلماۋى، جالعا بەرىلمەۋى كەرەك. قازىرگى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان ساباق الۋىمىز ماڭىزدى. قازاقستان ءبىرتۇتاس، ۋنيتارلى مەملەكەت، سوندىقتان ەلىمىزدە ەشقانداي ايماق پەن قالاعا ەرەكشە قۇقىق بەرىلمەۋى كەرەك. بۇل وتە ءقاۋىپتى. ءقازىر ءقاۋىپسىز بولسا دا، بولاشاقتا سالدارىنا يە بولا الماي قالۋىمىز مۇمكىن، دەگەن ۇستانىمىن جەتكىزگەن، اياتجان احمەتجان ۇلى.
كونستيتۋسيا ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءارى بيلىكتى شەكتەۋ ءۇشىن شىعارىلادى. سوندىقتان پرەزيدەنتتىك بيلىكتى شامادان تىس كۇشەيتەتىن تۇستارىن ايتقىم كەلەدى، دەيدى قايرات جولدىباي ۇلى. قۇرىلتايدى “كەلىسپەسە تاراتۋ” مەحانيزمى ەنەدى. ال ەڭ ءقاۋىپتىسى: بۇكىل سوت جۇيەسىن پرەزيدەنت ءوز باقىلاۋىندا ۇستايدى. ياعني، پرەزيدەنتتىڭ ارەكەتتەرىنە شەكتەۋ قويىپ، قاداعالايتىن باستى ورگاندار پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاعايىنداعان ادامدار. بۇل بيلىكتى ءبولىسۋ ەمەس، كەرىسىنشە ءبىر قولعا شوعىرلاندىرۋ. پرەزيدەنت تەك “مەملەكەتكە وپاسىزدىق” ءۇشىن عانا جاۋاپ بەرەدى. ال جەمقورلىق، قۇقىق بۇزۋ، وكىلەتتى اسىرا پايدالانۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك جوق. سوندا قالاي، ميللياردتاردى جىمقىرساڭ دا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرمەيسىڭ؟! بۇل قورعانۋ امالى كونستيتۋسيالىق پارادوكس. بارلىق ادام زاڭ الدىندا بىردەي جاۋاپ بەرۋى كەرەك قوي، دەپ وي تۇجىرىمدايدى قايرات جولدىباي ۇلى.
“بۇل جولى اتا زاڭنىڭ 84 پايىزى وزگەرەتىن بولدى دەپ جاتىر. ماجوريتارلىق جۇيەنى توقتاتىپ، پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى سايلاۋعا قايتا اۋىسۋدىڭ ماقساتى تۇسىنىكتى. بيلىككە ىڭعايسىز تۇلعالاردىڭ جولىن جاۋىپ، دەپۋتاتتىققا وتكىزبەۋ. ال قالعان وزگەرىستەردىڭ بيلىككە نە ءۇشىن قاجەت بولعانىن ساياساتكەرلەر مەن زاڭگەرلەر تۇسىندىرە جاتار. ەڭ بولماسا وسى وزگەرتۋ كەزىندە 35 جىل بويى وگەيدىڭ كۇيىن كەشكەن ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى شەشىپ الساق قوي دەيسىڭ. ءبىراق ول دا جوق”،- دەيدى قوعام بەلسەندىسى.
سوڭعى جىلدارى ءتىلدىڭ جاعدايى ودان ءارى كەرى كەتتى. رەسمي قاعازداردىڭ ءبارى ورىس تىلىندە. استاناداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ كوبى ورىسشا شۇلدىرلەۋىن توقتاتار ەمەس. ءتىل تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان ويلاۋ جۇيەسى مەن مىنەزى، سالت-ساناسى مەن تاريحي تامىرىنىڭ سىرتقا شىققان كورىنىسى. سوندىقتان اتا زاڭدا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى دارالانباي، ورىس تىلىنە بەرىلگەن “مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار قولدانىلادى” دەگەن رەسمي مارتەبە تۇرعان كەزدە ۇلتتىق يدەولوگيادان ءسوز قوزعاۋ ناتيجەسى جوق بوس اڭگىمە، دەگەن پىكىرىن ەل تالقىسىنا سالادى قايرات جولدىباي ۇلى.
