ٶتكەن سەنبٸدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسى مەرزٸمدٸ باسىلىمداردا رەسمي تٷردە جارييالاندى. قوعامنىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلعان زاڭ جوباسى 84%-عا جاڭارعانى مەلٸم بولدى. جاڭا كونستيتۋتسييا 11 بٶلٸم, 95 باپتان تۇرادى. ساياسي ٶزگەرٸستەر مەن بيلٸك تارماقتارىنداعى رەفورمالاردى زاڭداستىرۋعا باعىتتالعان قۇجات جارييالانعان سوڭ, قوعامدا ونى تالقىلاۋ قىزۋ جٷرٸپ جاتىر. پرەزيدەنتتٸڭ مەرتەبەسٸ جەنە سايلانۋ تەرتٸبٸ بويىنشا پرەزيدەنت 7 جىلدىق بٸر مەرزٸمگە عانا سايلانادى. قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنعان. قۇرىلتاي, ٷكٸمەت, قازاقستان حالىق كەڭەسٸ تۋرالى جاڭا باپتار ەندٸ. نەگٸزگٸ ٶزەرٸستەر وسىدان باستالادى.
الايدا ٶتكەن ەكٸ كٷندە ەسٸرەسە جاڭا كونستيتۋتسيياداعى مەملەكەتتٸك تٸلگە قاتىستى تۇسىنا ەل نازارى ەرەكشە اۋىپ وتىر. ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە قازاق تٸلٸنٸڭ اتا زاڭداعى مەرتەبەسٸنە بايلانىستى پٸكٸر كٶبەيدٸ. بۇعان دەيٸنگٸ 1995, 1998, 2007, 2010, 2022 جىلدارداعى ٶزگەرٸستەردە قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸنە قاتىستى ەشقانداي ٶزگەرٸس بولماعان. بۇل جولى مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى جازبالار كونستيتۋتسييانىڭ 7-شٸ بابىنان 9-شى بابىنا اۋىستىرىلعان. وندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ - قازاق تٸلٸ, ال ورىس تٸلٸ - مەملەكەتتٸك ۇيىمداردا جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىندا مەملەكەتتٸك تٸلمەن تەڭ قولدانىلادى دەلٸنگەن. ال ٶزگە ۇلتتاردىڭ تٸلدەرٸنٸڭ بارلىعىنا دامۋ ٷشٸن جاعداي جاسالادى.
قوعامدا تٸل جەنە مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت دەگەنگە كەلگەندە پٸكٸر الۋاندىعى تۋىنداپ وتىر. “قالا مەن دالا” گازەتٸ جەنە Dalanews سايتى وسى ەكٸ مەسەلەگە قاتىستى ساراپشىلار پٸكٸرٸن ۇسىنادى. ەلبەتتە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ەرٸنبەگەننٸڭ بەرٸ ٶز ويىن ايتىپ, تٷرلٸ جازبا قالدىرىپ جاتىر. اتا زاڭنىڭ جوباسى بۇرىن سوڭدى وسىلاي تالقىلانىپ, پليۋراليزمگە جول بەرلٸگەنٸ ەسٸمٸزدە جوق, دەگەندەر دە بار. ايتالىق فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بەلگٸلٸ تٷركٸتانۋشى عالىم دوساي كەنجەتاي, دٸنتانۋشى, قوعام بەلسەندٸسٸ قايرات جولدىبايۇلى مەن تاعى بٸر قوعام بەلسەندٸسٸ, بٸلٸم سالاسىنىڭ مامانى اياتجان احمەتجانۇلىنىڭ كونستيتۋتسيياداعى ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى تۇجىرىمدامالارى كٶڭٸلگە قونىمدى كٶرٸندٸ.
“مەسەلە تٸلدە ەمەس, ونىڭ تۇجىرىمدالۋىندا جاتىر. كونستيتۋتسييا جوباسىندا “…ورىس تٸلٸ رەسمي تٷردە قازاق تٸلٸمەن تەڭ قولدانىلادى” دەگەن تۇجىرىم تۋرالى. بۇل جەردە قازاق تٸلٸ-مەملەكەتتٸك, ال ورىس تٸلٸ دە-فاكتو ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸككە تەڭ مەرتەبە الىپ تۇر. مەنٸڭشە بۇل جەردەگٸ نەگٸزگٸ كونستيتۋتسييالىق پروبلەما “تەڭ قولدانىلادى” دەگەن قۇقىقتىق تۇرعىدان بەرٸلگەن تەڭ مەرتەبە جايلى بولماق. كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتا تەڭ قولدانىلادى دەگەن تەڭ قۇقىقتىق ستاتۋس دەگەن سٶز. بۇل فورمۋلا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ ەرەكشە مەرتەبەسٸن جويادى. ياعني, ۋنيتارلىق مەملەكەتكە تەن بٸر مەملەكەتتٸك تٸل قاعيداسىن ەلسٸرەتەدٸ. مەملەكەتتٸك تٸل دەگەن ستاتۋستىڭ مازمۇنى بوس بولىپ قالادى”,- دەيدٸ دوساي كەنجەتاي.
ەگەر بارلىق مەملەكەتتٸك ورگانداردا, بارلىق رەسمي قاتىناستا ەكٸ تٸل تەڭ قولدانىلسا, وندا “مەملەكەتتٸك تٸل” اتاۋى جاي دەكلاراتسيياعا اينالعانى. مەملەكەتتٸك تٸل -سيمۆول ەمەس, باسىم قۇقىقتىق قۇرال بولۋى كەرەك. قۇقىق پەن مٸندەت شاتاستىرىلعان سيياقتى. مەنٸڭشە ازامات قالاعان تٸلٸندە سٶيلەۋگە قۇقىلى, ال مەملەكەت مەملەكەتتٸك تٸلدە جۇمىس ٸستەۋگە مٸندەتتٸ. ۇسىنىلعان نورمادا مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ جوق, كەرٸسٸنشە, مەملەكەتتٸك تٸل بالاماعا اينالىپ تۇر. حالىقارالىق ۋنيتارلىق تەجٸريبەگە قايشىلىق انىق. ۋنيتارلىق مەملەكەتتەردە (فرانتسييا, جاپونييا, پولشا) بٸر مەملەكەتتٸك تٸل بار, بٸراق باسقا تٸلدەرگە قولدانۋ كەپٸلدٸگٸ بەرٸلەدٸ. بٸراق تەڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرٸلمەيدٸ. سوندىقتان قازاقستانداعى بۇل فورمۋلا - ەرەكشە, قاۋٸپتٸ گيبريد دەسە دە بولادى, دەپ تۇجىرىمدايدى عالىم.
“كونستيتۋتسيياداعى ەكٸۇشتىلىق قاۋٸپتٸ, ٶيتكەنٸ ەرتەڭ كەز كەلگەن ورگان قازاق تٸلٸندە جۇمىس ٸستەۋگە مٸندەتتٸ ەمەس دەپ تٷسٸندٸرە الادى. سوتتا, ەكٸمشٸلٸكتە, پارلامەنتتە مەملەكەتتٸك تٸل شەتكە ىسىرىلا سالۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇل رەالدى مەسەلەنٸ قۇقىقتىق تۇرعىدان ەمەس, بٷگٸنگٸ ساياسي ينەرتسييانى كونستيتۋتسييامەن بەكٸتۋ عوي راسىندا. ونىڭ ورنىنا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ -قازاق تٸلٸ. مەملەكەتتٸك ۇيىمدار مەن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىندا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ورىس تٸلٸ جەنە باسقا تٸلدەر زاڭدا كٶزدەلگەن تەرتٸپپەن قولدانىلادى” دەسە بٸتتٸ. بۇل نورما تٸلدٸك تٶزٸمدٸلٸكتٸ ەمەس, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قۇقىقتىق سالماعىن جويادى. مەسەلە ورىس تٸلٸن قولدانۋدا ەمەس, ونى مەملەكەتتٸك تٸلمەن تەڭەستٸرۋدە”,- دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن دوساي كەنجەتاي.
سٶيتٸپ مەلەكەتتٸك تٸلدٸڭ پراكتيكالىق قولدانۋ اياسى تارىلۋى ىقتيمال. تٸلدٸك ساياساتتا قۇقىقتىق ەمەس, ەكٸمشٸلٸك ينەرتسييا قابىلدانعانى جٶن ەمەس. سوندىقتان تٶمەندەگٸدەي ۇسىنىس ايتامىن, دەيدٸ ساراپشى. قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندەگٸ ايرىقشا مەرتەبەسٸن ناقتى ەرٸ مٸندەتتٸ بەكٸتۋ كەرەك. ورىس تٸلٸنٸڭ جەنە باسقا تٸلدەردٸڭ قولدانىلۋىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, جاي زاڭدارمەن رەتتەۋگە بولادى. كونستيتۋتسييادا تٸلدەرگە قاتىستى نورمالاردا “تەڭ قولدانىلادى” دەگەن سيياقتى قۇقىقتىق تۇرعىدان ەكٸۇشتى فورمۋليروۆكالاردى پايدالانباۋ كەرەك, دەپ تٷيٸندەيدٸ فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دوساي كەنجەتاي.
ال قوعام بەلسەندٸسٸ اياتجان احمەتجانۇلى كونستيتۋتسييانىڭ جاڭا جوباسىنا قاتىستى جاقسى جەنە كەمشٸن تۇستارى دا بار دەگەن پٸكٸر ايتادى. اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىن قاراپ شىقتىم. جاقسى جاقتارى, ٶزٸمە ۇناعان تۇستارى كٶپ. بٸراق كەلٸسپەيتٸن باپتار دا بارشىلىق. ۇناعاندارىن جۇرتتىڭ كٶبٸ ماقتاپ ايتىپ جاتىر عوي. ٶزگەرسە ەكەن دەپ ارماندايتىن تۇستارىن جازىپ, ازاماتتىق پٸكٸرٸمٸزدٸ ايتايىق, دەيدٸ بەلگٸلٸ پەداگوگ.
“بٸرٸنشٸ. تەۋەلسٸزدٸك العالى سان مەرتە تٷزەتۋلەردٸ ايتپاعاندا, ٷشٸنشٸ كونستيتۋتسييانى (1993, 1995, 2026) قابىلداعالى جاتىرمىز. وسى ورايدا جاڭا كونستيتۋتسييامەن بٸرگە ەلدٸڭ اتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەمەس, قازاق رەسپۋبليكاسى دەپ جازىلسا, ستان سٶزٸنەن قۇتىلساق دۇرىس بولار ەدٸ. ەكٸنشٸ. “مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت – قازاق حالقى” دەپ انىق تا قانىق جازىلۋى كەرەك. مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى جەنە ەگەمەندٸك يەسٸ – قازاق حالقى. ( 4 باپ, 1 تارماق وسىلاي بولسا ). كٶپۇلتتى ەمەس, بٸر ۇلتتى, كٶپ ەتنوستى مەملەكەت ەكەنٸمٸز انىقتالسا”,- دەيدٸ اياتجان احمەتجانۇلى.
سوسىن مەملەكەتتٸك تٸل تەك قانا – قازاق تٸلٸ بولۋى كەرەك. ونىمەن ەشقانداي تٸل, ەشقانداي جەردە, ەشقانداي جاعدايدا تەڭەسپەۋٸ كەرەك. ياعني بۇرىنعى 7-باپتىڭ (قازٸرگٸ 9-باپتىڭ 2-تارماعى) تولىق الىنىپ تاستالۋى تيٸس. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جەنە ۇلتتىق كومپانييادا قىزمەت ەتەتٸن كەز كەلگەن ازامات بٸلۋٸ مٸندەتتٸ دەگەن نورما ەنۋٸ قاجەت. جەر شەتەلدٸكتەرگە ەشقاشان ساتىلماۋى, جالعا بەرٸلمەۋٸ كەرەك. قازٸرگٸ ەلەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان ساباق الۋىمىز ماڭىزدى. قازاقستان بٸرتۇتاس, ۋنيتارلى مەملەكەت, سوندىقتان ەلٸمٸزدە ەشقانداي ايماق پەن قالاعا ەرەكشە قۇقىق بەرٸلمەۋٸ كەرەك. بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ. قازٸر قاۋٸپسٸز بولسا دا, بولاشاقتا سالدارىنا يە بولا الماي قالۋىمىز مٷمكٸن, دەگەن ۇستانىمىن جەتكٸزگەن, اياتجان احمەتجانۇلى.
كونستيتۋتسييا ەربٸر ادامنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ەرٸ بيلٸكتٸ شەكتەۋ ٷشٸن شىعارىلادى. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸ شامادان تىس كٷشەيتەتٸن تۇستارىن ايتقىم كەلەدٸ, دەيدٸ قايرات جولدىبايۇلى. قۇرىلتايدى “كەلٸسپەسە تاراتۋ” مەحانيزمٸ ەنەدٸ. ال ەڭ قاۋٸپتٸسٸ: بٷكٸل سوت جٷيەسٸن پرەزيدەنت ٶز باقىلاۋىندا ۇستايدى. ياعني, پرەزيدەنتتٸڭ ەرەكەتتەرٸنە شەكتەۋ قويىپ, قاداعالايتىن باستى ورگاندار پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ تاعايىنداعان ادامدار. بۇل بيلٸكتٸ بٶلٸسۋ ەمەس, كەرٸسٸنشە بٸر قولعا شوعىرلاندىرۋ. پرەزيدەنت تەك “مەملەكەتكە وپاسىزدىق” ٷشٸن عانا جاۋاپ بەرەدٸ. ال جەمقورلىق, قۇقىق بۇزۋ, ٶكٸلەتتٸ اسىرا پايدالانۋ بويىنشا جاۋاپكەرشٸلٸك جوق. سوندا قالاي, ميللياردتاردى جىمقىرساڭ دا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرمەيسٸڭ?! بۇل قورعانۋ امالى كونستيتۋتسييالىق پارادوكس. بارلىق ادام زاڭ الدىندا بٸردەي جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك قوي, دەپ وي تۇجىرىمدايدى قايرات جولدىبايۇلى.
“بۇل جولى اتا زاڭنىڭ 84 پايىزى ٶزگەرەتٸن بولدى دەپ جاتىر. ماجوريتارلىق جٷيەنٸ توقتاتىپ, پارتييالىق تٸزٸم ارقىلى سايلاۋعا قايتا اۋىسۋدىڭ ماقساتى تٷسٸنٸكتٸ. بيلٸككە ىڭعايسىز تۇلعالاردىڭ جولىن جاۋىپ, دەپۋتاتتىققا ٶتكٸزبەۋ. ال قالعان ٶزگەرٸستەردٸڭ بيلٸككە نە ٷشٸن قاجەت بولعانىن ساياساتكەرلەر مەن زاڭگەرلەر تٷسٸندٸرە جاتار. ەڭ بولماسا وسى ٶزگەرتۋ كەزٸندە 35 جىل بويى ٶگەيدٸڭ كٷيٸن كەشكەن تٸلٸمٸزدٸڭ تاعدىرىن تٷبەگەيلٸ شەشٸپ الساق قوي دەيسٸڭ. بٸراق ول دا جوق”,- دەيدٸ قوعام بەلسەندٸسٸ.
سوڭعى جىلدارى تٸلدٸڭ جاعدايى ودان ەرٸ كەرٸ كەتتٸ. رەسمي قاعازداردىڭ بەرٸ ورىس تٸلٸندە. استاناداعى مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ كٶبٸ ورىسشا شٷلدٸرلەۋٸن توقتاتار ەمەس. تٸل تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ۇلتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان ويلاۋ جٷيەسٸ مەن مٸنەزٸ, سالت-ساناسى مەن تاريحي تامىرىنىڭ سىرتقا شىققان كٶرٸنٸسٸ. سوندىقتان اتا زاڭدا قازاق تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ دارالانباي, ورىس تٸلٸنە بەرٸلگەن “مەملەكەتتٸك تٸلمەن قاتار قولدانىلادى” دەگەن رەسمي مەرتەبە تۇرعان كەزدە ۇلتتىق يدەولوگييادان سٶز قوزعاۋ نەتيجەسٸ جوق بوس ەڭگٸمە, دەگەن پٸكٸرٸن ەل تالقىسىنا سالادى قايرات جولدىبايۇلى.
