ىبىراي التىنساريننٸڭ اعارتۋشىنىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتٸ
بۇعان ريزا بولماعان بايلار ونىڭ ٷستٸنەن وبلىستىق باسقارماعا, ەسكەري گۋبەرناتورعا جەنە ودان ەرٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنە شاعىم جاسادى. ونى 1868 جىلعى «ۋاقىتشا ەرەجەدە» بەلگٸلەنگەن سايلاۋ تەرتٸبٸن بۇزدى دەپ ايىپتادى. ى. التىنسارين قاراپايىم حالىقتىڭ قامىن ويلادى. ول ٶزٸنٸڭ پاراساتتى مٸنەز-قۇلقى جەنە بارىنشا ادالدىعى, حالىق الدىنداعى اتاعى مەن بەدەلٸنٸڭ اركاسىندا اقتالىپ شىقتى. ول ٶزٸنٸڭ حالىق الدىندا سٶيلەگەن سٶزدەرٸندە پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارشىل اگرارلىق ساياساتىن اشىق سىنادى. پاتشا ٷكٸمەتٸ شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ وزبىرلىق ٸس-ەرەكەتتەرٸن, ولاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ قولشوقپارلارىن ايىپتادى.
مەسەلەن, ول 1864 جىلعى حاتىندا بىلاي دەپ جازدى: «قىزمەت بابى بويىنشا مەن بايلارمەن جيٸ قاقتىعىسىپ قالامىن. ماعان جاماندىق ويلايتىندار لاۋازىمدى ادامدار اراسىندا دا بار. ولار قورعانسىز كەدەيلەردٸ ارسىزدىقپەن تالاپ-توناۋدا...» ى. التىنسارين پاتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىققا قىسىم جاسايتىن جٷگەنسٸز ساياساتىن ايىپتاپ وتىردى. وعان 1880 جىلى «ورەنبۋرگسكيي ليستوك» گازەتٸندە جارييالانعان ماقالالارى ايقىن دەلەل. ول ٶز عۇمىرىنىڭ سوڭعى كەزٸندە بىلاي دەپ جازدى: «مەن تٷبەگەيلٸ تەرەڭ سەنٸممەن تۋعان حالقىما شامامنىڭ كەلگەنٸنشە پايدامدى تيگٸزسەم دەگەن نيەتٸمنەن ەشقاشان باس تارتپايمىن». ى. التىنساريننٸڭ ٷشان- تەڭٸز ەڭبەگٸ قازاق حالقىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا, بٸلٸم كٶكجيەگٸنٸڭ كەڭەيۋٸنە, رۋحاني جەنە مەدەني گٷلدەنۋٸنە يگٸ ىقپال ەتتٸ.
ونىڭ ەسٸمٸ حالىقتىڭ ەسٸندە مەڭگٸ ساقتالادى. بٷگٸندە الماتى قالاسىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك بٸلٸم اكادەميياسى ىبىراي التىنساريننٸڭ ەسٸمٸمەن اتالادى. ەلٸمٸزدەگٸ پەداگوگتار قاۋىمىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ٶكٸلدەرٸ جىل سايىن ى. التىنسارين اتتى تٶسبەلگٸمەن ماراپاتتالادى. اعارتۋشى عالىمنىڭ قٷرمەتٸنە جىل سايىن عىلىمي كونفەرەنتسييالار ٶتكٸزٸلٸپ تٷرادى. مۇعالٸمدەردٸڭ ى. التىنسارين تۋرالى جازعان حاتتارىنان : «مارقۇمنىڭ مەن قازاق دالاسىندا بولعان كەزٸمدەگٸ بٷكٸل ٶمٸرٸ ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸ حالقىنا بٸلٸم بەرۋ جولىنداعى اعارتۋشىلىق قىزمەتٸنە ارنالدى. ول حالىق ٶمٸرٸنٸڭ قالاي بەت بۇرىپ بارا جاتقانىن مۇقييات باقىلاپ وتىردى جەنە ونى تەرەڭ تٷسٸنە بٸلدٸ... مۇعالٸمدەرگە قاتاڭ تالاپتار قويدى, ەربٸر ٸسكە بارىنشا ۇقىپتى قاراۋدى تالاپ ەتتٸ, ول ٶز مٸندەتٸنە جٷردٸم- باردىم قاراپ, جۇمىستى شالا-شارپى ورىندايتىنداردى قاتاڭ جازالاپ وتىردى.
وقۋ ٸسٸن ٶزٸ قانداي جانىن سالا جاقسى كٶرسە, ٶز ينسپەكتسيياسىنا قاراستى مۇعالٸمدەردەن دە تاپ سونى تالاپ ەتتٸ. ول ٶزٸنٸڭ شىن جٷرەكتەن شىققان تارتىمدى ەڭگٸمەلەرٸ ارقىلى مۇعالٸمدەردٸ وقۋ ٸسٸنە شىن نيەتتەرٸمەن قۇلشىنىپ, ادال ەڭبەك ەتۋگە جۇمىلدىرا بٸلەتٸن. جۇرتتىڭ كٶز الدىندا بٸزدٸ سونشالىقتى جوعارى باعالايتىن, ٶزگەلەردٸ مۇعالٸمدەرگە ەڭ ادال نيەتتٸ ازاماتتار رەتٸندە زور قۇرمەتپەن ەرٸ ماقتانىشپەن قاراۋعا مەجبٷر ەتتٸ. ول ەردايىم قاسىنان مۇعالٸمدەردٸ قالدىرماي, ٶزٸمەن بٸرگە ەرتٸپ الا كەتەتٸن, ولارسىز ساپارعا سيرەك شىعاتىن. ول ەسٸرەسە جاس قازاق مۇعالٸمدەرٸنە ەرەكشە قامقورلىقپەن سٷيسٸنە قارايتىن... ونى مۇعالٸمدەر دە جانىنداي جاقسى كٶرەتٸن... ول ٶزٸنٸڭ جەكە ٶمٸرٸندە دە ٶتە سٷيكٸمدٸ, جومارت جٷرەكتٸ اق كٶڭٸل ادام بولدى. ونىمەن قاشان بولسا دا, قانداي مەسەلەمەن بولسا دا ەمٸن-ەركٸن اشىق سٶيلەسۋگە, اقىل-كەڭەس سۇراۋعا مٷمكٸن ەدٸ. قاشان بولسا دا اق كٶڭٸل ادال نيەتٸمەن اقىلىن ايتۋعا, تٸپتٸ ناقتى ٸسٸمەن كٶمەكتەسۋگە ەرقاشان ەزٸر تۇراتىڭ. قازاق حالقى دا ونى قاتتى قۇرمەتتەيتٸن. ولاي ەتەتٸن تولىق جٶنٸ دە بار ەدٸ: ونىڭ ەسٸگٸ كەلەم دەۋشٸلەردٸڭ قاي-قايسىسىنا بولسا دا ەرقاشان اشىق تۇراتىن.
ول ٶزٸنٸڭ اقىل- كەڭەسٸن بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, قيىن-قىستاۋ كەزدە قينالىپ كەلگەن ادامعا ٶز قالتاسىنان اقشا دا بەرٸپ جٸبەرەتٸن, كەيٸن ونى كٶبٸنەسە قايتارىپ الا دا بەرمەيتٸن. ورىس تۇرعىندارى دا وعان قايىرىمدى دا ەدٸلەتتٸ ادام رەتٸندە سىي-قۇرمەتپەن قارايتىن. قوستانايدىڭ زييالى قاۋىمى ونى ساعىنا كٷتەتٸن. ٶيتكەنٸ ول كٶپشٸلٸكپەن ورتاق تٸل تابىسىپ سٶيلەسەتٸن, وتىرىستىڭ سەنٸن كٸرگٸزەتٸن, كٶڭٸلدٸ دە سٷيكٸمدٸ ەڭگٸمەلەر ايتاتىن... (مۇعالٸم ف.د. سوكولوۆتىڭ ەستەلٸگٸنەن)
