سونداي-اق, ول قاڭتار قىرعىنىنا مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس دەپ باعا بەرٸپ, رەۆانشيستەردٸڭ امالى جٷزەگە اسپاي قالعانىن دا جەتكٸزدٸ دەپ جازادى Dalanews.kz.
«70 جىلعا سوزىلعان ازاپتان كەيٸن 30 جىل بويى توزاققا تٷستٸك»
تالعات تەمەنوۆ ەڭگٸمەسٸنٸڭ باسىن «قازاق حالقى ٶزگە ۇلتپەن سالىستىرعاندا باعى جانباعان ەلمٸز. ٶيتكەنٸ, بٸز 100 جىلدان استام كوممۋنيستٸك, فاشيستٸك قوعامنىڭ قۇربانى بولدىق», – دەپ باستادى. «بولشەۆيزم – فاشيزمنٸڭ بٸر تٷرٸ. لەنين بيلٸككە كەلگەن سوڭ قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنان سور كەتكەن جوق. حالىق قىرىلدى, توز-توزى شىقتى. مەملەكەت دەگەن اتى بولماسا, ۇلتتىعىمىزدان, بولمىسىمىزدان ايرىلىپ قالعان حالىقپىز.
70 جىلعا سوزىلعان ازاپتان كەيٸن 30 جىل بويى توزاققا تٷستٸك. توزاقتىڭ بٸر قاسيەتٸ –توزاققا تٷسكەن ادام شىندىق ەكەنٸن بٸلەدٸ. 70 جىل بويى شالا شىندىق بولسا, 30 جىل بويى شىندىقتى تٷگەل جوعالتتىق.
شىندىق – كٷن مەن تٷندەي, سۋ مەن قۇمداي, اسپان مەن جەردەي نەرسە. بٸز شىندىقتان ادا بولدىق. قاي سالادا دا ويىمىزدى اشىق ايتا المادىق. 70 جىل بويى ەڭگٸمەنٸ اس ٷيدە ايتساق, بٷگٸندە اس ٷيدە دە ايتا المايمىز. ٶتٸرٸك ٶزەۋرەپ ٶرگە شىققاندا شىندىق شىرىلداپ جىلايتىن بولادى...», – دەدٸ سۇحباتتا.
«30 جىلدا قۇلاقتان تەپكەن يدەولوگييا بولدى»
– قازاق حالقى قاشان دا وپتيميست بولعان. «30 جىلدا ەرتەڭ دامىعان 50, 30 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرەمٸز. اراب, شەيحتاردان ارتىق ٶمٸر سٷرەتٸن بولامىز دەپ, قازاقشا ايتقاندا قۇلاقتان تەپكەن يدەولوگييا بولدى. دۇرىسى, يدەولوگييا بولعان جوق. يدەولوگييانىڭ بارلىعى ادامدى الداۋعا قۇرىلدى. ادامنىڭ بولمىسى ٷمٸت پەن شىندىقپەن ٶمٸر سٷرەدٸ. تٸپتٸ, شىندىق ٶلگەن كەزدە دە ادام ٷمٸتپەن ٶمٸر سٷرەدٸ. سوڭعى ٷمٸتٸمٸز – پرەزيدەنت توقاەۆتا. ەگەر ول ٷمٸتتٸ اقتاماسا, قازاق حالقىنىڭ باسىنان سورى كەتپەگەن ەل بولامىز.
قازاق ەلٸنٸڭ باقىتتى كەزەڭٸ 1925 جىلعا دەيٸن بولدى. گولوششەكين مەملەكەت باسىنا كەلگەننەن باستاپ قازاق حالقى ناعىز قاسٸرەتتٸ, نەۋبەت كٷندەردٸ باستان ٶتكٸزدٸ. باتىرلاردى, جاۋىنگەرلەردٸ جوعالتتىق. ەلٸمٸزدەن, جەرٸمٸزدەن ايرىلدىق. بٸراق حالىق توزسا دا حالىق بولىپ قالدى. 30 جىل اتوم بومباسىنىڭ قۇربانى بولدىق, ودان كەيٸن اشارشىلىقتىڭ پوليگونى بولدىق. سول گولوششەكين«قازاق دەگەن كٸم, ولار ادام با ەكەن, ولار – مالدار» دەگەن. قازاققا دەگەن دۇشپاندىق, ٶشپەندٸلٸك, جەككٶرٸنٸشتٸلٸك ونىڭ دا تٷبٸنە جەتٸپ, 1941 جىلى اتىلدى. الايدا, ونىڭ ورنىنا كەلگەن, پاسپورتىندا «قازاق» دەپ جازىلعان «گولوششەكيندەردٸ» قايتەمٸز? بٸزدٸڭ الدىمىزدا تۇرعان بٸر-اق نەرسە: قازاق حالقى قايتٸپ ٶز بولمىسىن ساقتايدى, قازاق ەلٸ قايتٸپ باقىتتى ەل بولادى? كەدەيشٸلٸكتەن, تارشىلىقتان, جوقشىلىقتان, قۇلشىلىقتان حالىقتى قالاي قۇتقارامىز? بٸزگە ۇلىنا, حالقىنا, ەلٸنە, تٸلٸنە جانى اشيتىن ازاماتتار كەرەك!
«نازارباەۆ ديمەكەڭدٸ الاقانىنا سالعاندا, كەشەگٸ قاڭتار وقيعاسى بولماس ەدٸ»
– گولوششەكين مەن نازارباەۆقا تەن ورتاق نەرسە: گولوششەكين كەزٸندە سەكەن, احاڭنان باستاپ بٷكٸل زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸن «حالىق جاۋى» دەپ اتتىق. ال بەرگٸ زاماندا التىنبەك, زامانبەك حالىق جاۋى ما ەدٸ? كەرٸسٸنشە, ولار حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەگەن, مۇڭىن جوقتاعان ازاماتتار. جوعارى قىزمەتتە ٸستەگەن قانشاما ازامات ٷن-تٷنسٸز كەتتٸ. اۋحاديەۆ, ەۋەلبەكوۆتٸ بٸلەمٸن. ساعادات نۇرماعامبەتوۆ سوعىستان باتىر بولىپ كەلٸپ, العاشقى قورعانىس مينيسترٸ قىزمەتٸن اتقاردى. ول قىزمەتتەن ەكٸ كٸتابى جەنە بلوكنوتىمەن عانا كەتكەن. وسىنشاما تازا, ادال, دانا, كەمەڭگەر, قاراپايىم ادامدى كٶرٸپ تاڭقالدىم. ٸشتەي باسىمدى يدٸم. سول سەكٸلدٸ ديمەكەڭنٸڭ دە 30 جىل بويى قادٸرٸن بٸلمەدٸك.
كٶپ ادامدار سونىڭ شاپاعاتىمەن ٶسكەندەر. سول شاپاعاتتى كٶرٸپ, ٶزٸنە تاس اتقان ادامدار بولدى. بٸراق جاقسى شەكٸرت ۇستازىنىڭ جاعدايىن جاسايدى, تۋعان كٷنٸنە بارادى, قۇرمەتتەيدٸ. نازارباەۆتىڭ ۇستازىنا دەگەن قۇرمەتٸ جوق بولدى.
ەگەر نازارباەۆ ديمەكەڭدٸ الاقانىنا سالعاندا, كەشەگٸ قاڭتار وقيعاسى بولماس ەدٸ. «اربانىڭ الدىڭعى دٶڭگەلەگٸ قالاي جٷرسە, سوڭعى دٶڭگەلەگٸ دە سولاي جٷرەدٸ».
تاتارستاننىڭ پرەزيدەنتٸ مينتەمەر شايميەۆتٸ سىرتىنان سىيلايمىن. ول ٶزٸ كەتكەن سوڭ ورنىنا رۋستام ميننيحانوۆتى قويدى. بٸراق ونىڭ بٸردە-بٸر ٸسٸنە ارالاسقان جوق. قازان قالاسىنا بارعاندا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ «ابىز» دەپ قۇرمەتتەيتٸنٸن ەستٸدٸم. نازارباەۆتى جانىنداعى ادامدار ازعىردى. شايميەۆكە دە ماڭايىنداعىلار «كەتپەڭٸز» دەگەن شىعار. دەگەنمەن, ونىڭ اقىلدىلىعى, كەمەڭگەرلٸگٸ سول, دەر كەزٸندە كەتتٸ. وسىلايشا, تاتار حالقىنىڭ ابىزى بولىپ قالدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە ابىز قالمادى. ەيتپەسە, نازارباەۆتىڭ ابىز بولاتىن جٶنٸ دە, تەگٸ دە, ورنى دا بولدى.
جەلتوقسان مەن قاڭتار ايى – قاشان دا قازاق حالقىنىڭ سورى. حرۋششەۆ ديمەكەڭدٸ 1956 جىلى 16 جەلتوقساندا قىزمەتٸنەن الدى. ەكٸنشٸ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ, ٷشٸنشٸ 2022 جىلعى قاڭتار قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا قانمەن جازىلدى. قانشاما بوزداق قىرىلدى, قانشاما شاڭىراق ورتاسىنا تٷستٸ, قانشاما تاعدىر سىندى. تٸپتٸ, ناقاقتان-ناقاق سەبي دە اتىلدى. بۇل بٸزدٸڭ قارالى كٷننٸڭ بٸرٸ. بۇل – مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس. توقاەۆتىڭ ۋىستان شىعىپ بارا جاتقانىن كەشٸرمەگەندٸكتەن جاسالعان دٷنيە. ونى ۇيىمداستىرعاندار نازارباەۆتىڭ قاسىنداعى جاندايشاپتارى. بۇل ورىندالماعان رەۆانش. ولار بٸر نەرسەدەن ۇتىلدى. بٸز توقاەۆتى ٷركٸتٸپ, قورقىتىپ, قۋىپ ورنىنا قايتىپ كەلەمٸز دەپ ويلادى. توقاەۆ وعان كٶنبەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول حالىققا, حالىق توقاەۆقا سەندٸ. ال توقاەۆتىڭ اتىن جامىلعان قانٸشەرلەر وعان قارا كٷيە جاعىپ, اقىلعا سىيمايتىن فاشيزمگە دەيٸن باردى. تىرناق استىنا ينە تىعۋ, ٷتٸك باسۋ – قاتىگەزدٸكتٸڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى. حالىقتى اشىندىرىپ, قايتادان الاڭعا شىعارۋ ٷشٸن الدىن الا دايىندالعان دٷنيەلەر.
نازارباەۆتىڭ بٸر نەرسەسٸنە ريزامىن. ول شەكارامىزدى بەكٸتٸپ بەردٸ. بۇل قازاق حالقىنا جاساعان ەرلٸگٸ. ونىڭ بالا-شاعاسىنا, جاقىن تۋىستارىنا, ٸستەرٸنە قاتىسىم جوق. ايتقىم دا كەلمەيدٸ. ادامي بولمىسىما كەلمەيدٸ. بٸر بٸلەتٸنٸم, 30 جىلدا جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸز – شىندىق پەن ۇياتتى جوعالتقان ەل بولدىق.
