حاميت ەسامان, اقىن
سوقىر سۋرەت
ەيگٸلٸ لەوناردو دا ۆينچي بەينەلەۋ ٶنەرٸ جايلى كٸتابىندا «بەينەلەۋ ٶنەرٸن (جيۆوپيستٸ) جەك كٶرەتٸن ادام – فيلوسوفييا مەن تابيعاتتى دا جەك كٶرەتٸن ادام. سۋرەتشٸ زاتتاردىڭ ٶز بەينەسٸن كٶرەدٸ, ال اقىن تەك كٶلەڭكەسٸن كٶرەدٸ» دەيدٸ دە, پوەزييانى «سوقىر سۋرەت» دەپ باعالايدى. ول ٶنەردٸڭ ٸشٸندە بەينەلەۋ ٶنەرٸن بٸرٸنشٸ ورىنعا, مٷسٸن ٶنەرٸن ەكٸنشٸ ورىنعا, مۋزىكانى ٷشٸنشٸ ورىنعا قويادى دا, پوەزيياعا تٶرتٸنشٸ ورىندى ەرەڭ قييادى. لەوناردو دا ۆينچي جارىقتىقتىڭ پٸكٸرٸ ٶزٸنە, بٸراق پوەزييانىڭ جٶنٸ قاي زاماندا دا بٶلەك بولعان. ٶلەڭنٸڭ بەسٸ تٷسكەن جوق. ٶلەڭ شٸركٸننٸڭ قاي دەۋٸردە قانداي فورمادا قانداي اقىننىڭ قالامىنان تۋعانى بٸزگە بەيمەلٸم. بٸر بٸلەتٸنٸمٸز, ٶلەڭ دٷنيەدەگٸ ەڭ عاجاپ ەۋەن, ەڭ كٷردەلٸ تاعدىر ەكەن. اقىنداردىڭ اتاسى گومەردەن باستاپ بٷگٸنگٸ ەرلان جٷنٸستەرگە دەيٸنگٸ ارالىقتا قانشاما تاعدىر, وي مەن سەزٸم ٶرنەكتەرٸ جاتىر. بٸر كەزدەگٸ الىپ شاھارلاردا الىپ اقىندار تۇرعان بولار, الىپ شىعارمالار دٷنيەگە كەلگەن بولار... بٸراق ولاردىڭ كٶبٸ بٸزگە بەلگٸسٸز كٷيٸندە قالدى. ادام جٷرەگٸندەگٸ ارباسقان سەزٸمدەر قايشىلىعىنا قۇرىلعان ەيگٸلٸ ەۆريپيد تراگەدييالارى مەن بٸر كٸسٸنٸڭ جٷرەگٸنە توعىسقان انالىق پارىز بەن ەيەلدٸك باقىت قۇشتارلىعى اراسىنداعى تايتالاستىڭ تراگەديياسى سانالاتىن اتاقتى «مەدەيا» شىعارماسىنىڭ ناقتى قاي زاماندا تۋعانىن بٸز بٸلمەيمٸز عوي. ەرينە, بٸلمەيتٸن دٷنيە كٶپ. ال, بارلىعىن بٸلۋ, دٷنيەنٸ تٷگەسٸپ وقۋ, ونى قورىتىپ, ەدەبي يگٸلٸككە پايدالانىپ ٷلگەرۋ مٷمكٸن بە ٶزٸ?! قايدام, مٷمكٸن ەمەس سەكٸلدٸ...
«شاحرييار سيندرومى»
[caption id="attachment_10007" align="alignleft" width="184"]
ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ كٶكەيٸندە كٶپ ارمان كەتتٸ. كٶپ بٸلەتٸن, ونى ٶزٸنە ولقىسىناتىن, دٷنيەنٸ تٷگەل بٸلگٸسٸ كەلەتٸن. اقىن امانحان ەلٸمۇلى «بٸزدٸڭ بٸر جامان جەرٸمٸز اقىن بولىپ تۋعانمەن, اقىن بولىپ ٶلە المايمىز» دەيدٸ. ەمٸرحان اعا اقىن بولىپ كەتتٸ. كٶزٸ تٸرٸسٸندە كٶپ جولىققانىم جوق. ول الماتىدا, بٸز تارازدا. مٷمكٸنشٸلٸك تە ونشا بولمادى. شالقىعان سەتتەردە تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ تۇرعانىمىز بولماسا. قىزىق ەدٸ. بٸزدٸڭ بٸلە بەرمەيتٸن نەرسەلەردٸ كٶپ سۇرايدى. دجەك لوندون تۋرالى كٶپ ايتادى, بورحەس حاقىندا جيٸ تولعانادى, حەمينگۋەيدٸ كٶپ ەسكە الادى, بٸراق تابىنبايدى. بٸز ٷندەمەيمٸز, بٸلمەيمٸز عوي, سوسىن سٶيلەگەن دە ۇيات سيياقتى. شىلىمدى جيٸ شەگەدٸ, ەلدەنەگە ٶكٸنەتٸن سيياقتى. بۇرىنىراقتا ماياكوۆسكييدٸڭ قارا مۇقابالى كٸتابىنىڭ سىرتىندا اقىننىڭ شىلىم شەگٸپ تۇرعان سۋرەتٸن كٶرگەنٸم بار. ودان ەسەنيننٸڭ. ەۆتۋشەنكو دا شىلىم تارتاتىن كٶرٸنەدٸ. ودان ٶزٸمٸزدٸڭ ولجاس سٷلەيمەنوۆ. اتاقتى اقىندار دا شىلىم شەگەدٸ ەكەن. بٸزگە قىزىق. ۇقسايتىن سيياقتى بٸر-بٸرٸنە. جوق, ەمٸرحان اعا ەشكٸمگە ۇقسامايدى. ەشكٸمگە ۇقساعىسى كەلمەيدٸ. بٸلٸمٸ دە ەشكٸمگە ۇقساعان جوق. ٶلەڭٸ دە. پٸكٸرٸن اشىق ايتتى, كٷلبٸلتەلەپ سٶيلەيتٸن جارىمجان قالامگەر بولىپ قالۋدان قورىقتى. بٸر تاڭقالارلىعى, جادى ٶتە بەرٸك. وقيدى, سونى ۇمىتپايدى. بٸر كٷنٸ «ەدەبيەتتە «شاحرييار سيندرومى» دەگەن تٸركەس بار. ولار كٸتاپ وقىماي-اق اقىن بولۋعا بولادى دەيدٸ. ەستٸپ الىپ, سودان قورىتىندى جاساي بەرەدٸ» دەدٸ. ويلاندىق جاتىپ كەپ. مۇنى تاعى قايدان وقىپ جٷر. راس, بٸلگٸشسٸنٸپ سٶيلەپ, اسىرا پٸكٸر ايتاتىن ادامدار كٶپ. ولار ەدەبيەتتە فيگۋراعا اينالعىسى كەلەدٸ, بٸراق اينالا المايدى. ٶزدەرٸن دانىشپانبىز دەپ ويلايدى.
ەمٸرحان بالقىبەكتٸ زامانداستارى «كنيگومانييامەن» دەرتتەنگەن دەپ تانىدى. قاراپايىم حالىق تٷگٸلٸ, شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ٶزٸ كٸتاپتى جيٸ وقىمايدى. نارىقتىڭ قىسپاعىندا تۇرعان قوعامدا كٸتاپپەن اۋىرىپ نە جىنى بار. امال كەم, «شاحرييار سيندرومىنا» ۇرىنادى-داعى. مىسالى, تسۆەيگتٸڭ بالزاك تۋرالى جازىلعان قالىڭ كٸتابىن وقىعانشا, ول تۋرالى جازىلعان شاعىن ماقالانى وقىپ تا قورىتىندى شىعاراتىندار سيياقتى. اعا بۋىن ەڭگٸمە ايتقاندا, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ پەن اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ ەرۋديتسيياسىن جيٸ ەسكە الادى. ەمٸرحان بالقىبەك تە كٸتاپتى قۇنىعا وقىدى, زەردەلەدٸ, ٶزٸنە كەرەگٸن الدى. گومەر, ەۆريپيد, فەوكريت, نازون, ۆەرگيليي سەكٸلدٸ كٶنە زامانعى اقىنداردىڭ ٶمٸر تاريحىن, تاعدىرىن جٸپكە تٸزگەندەي قىلىپ ايتاتىنىن دا ەستٸدٸك. ەرٸكسٸز تاڭداناسىڭ. يە, جەر بەتٸندە وسىنداي اقىندار, بۇدان ٶزگە دە شايىرلار بولعان. بٸراق ولار تۋرالى بٸرەۋ ايتپاسا, بٸز قايدان بٸلەيٸك. ال, ەمٸرحان اقىنعا وسىلار تۋرالى بٸرەۋلەر ايتتى ما ەكەن. بۇل تۋرالى سەل كەيٸنٸرەك, كەيٸنٸرەك ايتارمىز...
بٸز «گەنييمٸز» دەدٸك
ٶلەڭدەگٸ ٸنٸلەرٸن ەركەلەتتٸ, ەرقايسىسىنا «مىقتى اقىنسىڭ» دەدٸ. «مىقتى ەكەنبٸز» دەدٸك بٸز. «گەنيي» دەگەن سٶزدٸ جيٸ ايتاتىن. سٸرە, ۇنايتىن بولۋى كەرەك قوي. بٸز «گەنييمٸز» دەدٸك. مىقتى اقىنداردىڭ بارلىعى شاراپ ٸشكەن ەكەن دەدٸك. ومار ھەيەمدٸ دا ٸشٸپتٸ دەگەندٸ ەستيتٸنبٸز. بال شاراپ ٸشتٸك. ەسسٸز بوپ, بەڭگٸ بوپ. سٶيتسەك, ومار ھەيەم شاراپ ٸشپەپتٸ. ال بٸزدٸكٸ نە ەۋرە? ھەيەم بولامىن دەپ ٸشسەڭ, اقىرى ھەيەم بولا الماي قالساڭ ماسقارا عوي. ەل-جۇرتتى قايدام, ولار بەلكٸم كەشٸرەر, ٶلەڭنەن ۇيات. ٶلەڭ شٸركٸننٸڭ جىلت ەتپە نەرسەنٸ جىرلايتىن فرازا سەكٸلدٸ دٷنيە ەمەس ەكەنٸن ۇعىنۋدىڭ, مويىنداۋدىڭ ٶزٸ قيىن دا. ەشتەڭەنٸ بٸلدٸرگٸڭ كەلمەيدٸ, جۇرتتى اقىن ەكەندٸگٸڭە سەندٸرگٸڭ كەلەدٸ. اقىنمىن عوي دەيسٸڭ جٷرەگٸڭدٸ جۇلىپ جٸبەرەردەي. ال, اقىن بولىپ ٶمٸر سٷرە الماساڭ شە, نە ٸستەيسٸڭ?! ٶلەڭ جازاسىڭ, قييالداناسىڭ. كٸتاپ شىعارۋ, جازۋشىلار وداعىنا مٷشەلٸككە ٶتۋ, سوسىن اتاق الۋ دەگەن سيياقتى قييالداردى باسىڭا ەكەلۋ, سول ٷشٸن ٶلەڭ جازۋ, تٸپتٸ, تٷسٸنٸكسٸز. ٶلەڭ بولماسا, مۇنىڭ بەرٸ قايدان بولادى. ٶلەڭ دەپ جٷرگەنٸڭ ٶلەڭ بولماسا شە? تٷسٸنبەيسٸڭ. نە ٷشٸن ٶلەڭ جازاسىڭ, تاعدىر مەن مٸنەز دەگەن نە? قييال شە? بٸلمەيسٸڭ.
قييال دەمەكشٸ... ەمٸرحان اعانىڭ بٸر قييالداعانىن بٸلەمٸن. بۇلاي دا قييالداۋعا بولادى ەكەن دەپ ويلانىپ قالاسىڭ. اناۋ-مىناۋ ارزان قييال ەمەس. ول كەيدە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەندەرگە باعزى قىتاي مەن جاپونيياداعىداي ەدەبيەت پەن تاريحتان ەمتيحان تاپسىرتاتىن كوميسسييانىڭ تٶراعاسى بولعىسى كەلەتٸن. مينيستر ەمەس, ەكٸم ەمەس. ٶيتكەنٸ, ول شەنەۋنٸكتەرٸ ەدەبيەت پەن تاريحتى جاقسى بٸلەتٸن ەلدٸڭ بولاشاعىنىڭ جارقىن بولاتىنىن بٸلدٸ عوي. بٸلمەسە, مينيستر نە ەكٸم بولۋدى عانا قييالداعان بولار ەدٸ. ورىنتاقتى تەگٸن بەرسەڭ دە وتىرمايتىن سابازدار بولادى. ەمٸرحان اعا وسىنداي بولاتىن. ودان گٶرٸ, تسەزار مەن ناپولەوننىڭ, اتاتٷرٸك پەن چە گەۆارانىڭ جازبالارىن وقىپ قالىپتاسقان ادامنىڭ قوعامعا, ۋاقىتقا, ەل تاعدىرىنا دەگەن كٶزقاراسى جان-جاقتى ەرٸ سالماقتى بولاتىنىن ٸشكٸ تٷيسٸگٸمەن ۇقتى. سونداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ دە.
وي ساياحاتشىسى
ال, ارمان تۋرالى نە ايتۋعا بولادى. اينالايىن ارمان شٸركٸن بالا كٷنٸڭدە قالاي ارمانداساڭ دا بولا بەرەتٸن. ەمٸرحان كٶكەنٸڭ ارمانىن بٸلمەيمٸن, تٸرٸسٸندە سۇراعانىمىز جوق. بٸراق ٶزٸ بٸر ەڭگٸمە ٷستٸندە بالا كٷنٸندە جيۋل ۆەرننٸڭ «ون بەس جاسار كاپيتان» دەگەن شىعارماسىن وقىپ, ساياحاتشى بولۋدى ارمانداعانىن ايتقان. ارمانداۋعا بولادى عوي. بٸراق ٷشٸنشٸ سىنىپتا-اق مەكتەپتٸڭ تاريح وقۋلىقتارىن تٷگەل وقىپ شىققانىن ماقتانىپ ايتقان ەمەس. ەيگٸلٸ ەرنەستو چە گەۆارامەن اۋىرىپ, قازاقستانعا قارۋدىڭ كٷشٸمەن تەۋەلسٸزدٸك الىپ بەرۋگە اتسالىسپاقشى بولعان ارمانى شە?! ون بەس جاسىنان ورىسشا كٸتاپتاردى وقىعان بالانىڭ ارمانىمەن ويناۋعا بولمايدى. ەڭگٸمە ورىسشا كٸتاپ وقۋدا ەمەس, ەلەم ەدەبيەتٸن بٸلۋگە قۇشتارلىقتا بولىپ تۇر. دانىشپان ابايدىڭ ٶزٸ ورىسشا بٸلۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى عوي. ودان دجەك لوندوننىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى كٸتاپتان كەيٸن ەدەبيەتشٸ, جازۋشى بولعىسى كەلگەنٸن دە ٶزٸ ايتقان. بٸراق, سول ٶزٸ جيٸ ايتاتىن لوندوننىڭ «مارتين يدەن» دەيتٸن شىعارماسىنداعى كەيٸپكەردٸڭ ٶمٸرٸندەي بولىپ اياقتالعان ٶمٸرٸ ٶكٸندٸرەدٸ. مۇنىسى نەسٸ تاعى...
«كەۋدەمدە بٸر اعىن جىلجىدى,
سەن ونى تٷسٸنشٸ, ٶلەڭٸم.
ۇقپادىم, جاپىراق سىبدىرى,
نە جايلى ايتقىسى كەلگەنٸن...»
ەشكٸم دە بٸلمەيدٸ. بٸراق اقىن, ەدەبيەتشٸ, وقىمىستى ەمٸرحان بالقىبەكتٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن ەلەم ەدەبيەتٸن بٸلۋ قاجەت ەكەن. ەيتپەسە, مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى ايتپاقشى, «بولۋ مەن بولعانسۋدىڭ» اراسىندا تەنتٸرەگەن تاعدىردان نە پايدا, ول كٸمگە وپا بەرەدٸ?! ارمانمەن اۋىرعان, ٶلەڭمەن ٶمٸر سٷرگەن تاعدىردىڭ جۇلدىزى ەردايىم جوعارى. ەر نەرسەنٸڭ باستاۋى بولادى. ول العاش مەكتەپتە جٷرٸپ «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە «شىعىس ەدەبيەتٸن اۋدارۋدا ٶزبەك باۋىرلاردان ٷلگٸ الۋ كەرەك» دەگەن ماقالا جازىپتى. ياعني, ونىڭ بٷگٸنگٸ ينتەللەكتۋالدىق دەرەجەسٸ ٶتە جوعارى ەدەبي ماقالالارىنىڭ باستاۋى سول بالاۋسا ماقالا عوي. ەرٸ مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ اۋدارما مەسەلەسٸنە باس قاتىرىپ, ٷلكەن باسىلىمدا پٸكٸر بٸلدٸرۋٸنٸڭ ٶزٸ ويلاندىرماي قويمايدى.
قازاقتىڭ بورحەسٸ
[caption id="attachment_10008" align="alignright" width="203"]
بٸز قازاق, تەك دەگەن نەرسەنٸ كٶپ ايتامىز. ياعني, تەك ارقىلى بارلىق قاسيەتتەردٸڭ ادام بويىنا جۇعاتىنى ايقىندالعان. جۇمابەك اقساقال ەمٸرحان ۇلىن بالا كٷنٸنەن كٸتاپ وقۋعا تەربيەلەپتٸ. ٷيٸندە ورىس تٸلٸن بىلاي قويعاندا, قىتاي, حيندي, ٶزبەك, پارسى, اراب تٸلٸنٸڭ سٶزدٸكتەرٸنە دەيٸن تۇراتىن بالا كٸتاپ وقىماي قايتسٸن-اۋ. «كٸتاپ وقۋىما ەكەمنەن كەيٸن جازۋشى حورحە لۋيس بورحەس ٷلكەن ەسەر ەتتٸ» دەيتٸن ٶزٸ. سول بورحەس «بەلكٸم, مىقتى جازۋشى, تالانتتى اقىن ەمەس شىعارمىن, بٸراق مەن ۇلى وقىرمانمىن» دەگەن. سول سيياقتى ەمٸرحان بالقىبەك تە مىقتى وقىرمان بولۋعا تىرىستى. مىقتى وقىرمان دەمەكشٸ, اقىن اعامىزدان ەلەم ەدەبيەتٸندەگٸ ەڭ ۇلى دەگەن جٷز ەدەبيەتشٸنٸڭ تٸزٸمٸن سۇراماقشى ەدٸم. بولماي قالدى. كٸمدەردٸ وقۋعا كەڭەس بەرەر ەدٸ دەگەن وي ويىمنان شىقپايدى. گەتەنٸڭ «جاس ۆەرتەردٸڭ جان ازابى», ستەندالدٸڭ «قىزىل مەن قارا», دجەك لوندوننىڭ «مارتين يدەن», تولستويدىڭ «اننا كارەنينا», دوستوەۆسكييدٸڭ «قىلمىس پەن جازا», مۇحتار ماعاۋيننٸڭ «سارى قازاق», ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «عايشا بيبٸ» شىعارمالارى بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەر مە ەدٸ دەپ قويامىن. كٸم بٸلەدٸ-اۋ ونى. ەيتەۋٸر وسى اقىن-جازۋشىلار تۋرالى كٶپ ايتاتىن. ەكٸنشٸ سىنىپتان باستاپ ەللادا ەرتەگٸلەرٸنە دەن قويىپ, «ەرتەگٸشٸ بالا» اتانعان ادامنىڭ ناشار اقىن, بٸلٸمسٸز ەدەبيەتشٸ بولۋى مٷمكٸن بە ەدٸ?! كەمتالانت بولعانشا قىزمەت قۋىپ, مانساپ ٸزدەپ, قارىن قامىن كٷيتتەپ كەتپەي مە. بٸراق سٷيەككە سٸڭگەن تەك, تاعدىرىنا بايلانعان تالانت, ٶمٸرٸنەن ٶرٸلگەن ٶلەڭ بەرٸبٸر ەشقايدا جٸبەرمەيدٸ ەكەن.
«كٶرٸپكەل اقىندار»
پوەزييادا ۆيزيونەر نەمەسە «كٶرٸپكەل اقىندار» دەگەن تٷسٸنٸك بار. بۇل تۋرالى دا ەمٸرحان اعادان ەستٸگەنبٸز. باياناۋىلعا بٸرگە بارعان بٸر ساپاردا. قاتارلاس ۆاگوندا بولدىق. شىلىمنىڭ قويۋ تٷتٸنٸن قۇنىعا جۇتىپ «نيكولاي گۋميلەۆ, نيكولاي رۋبتسوۆ سەكٸلدٸ اقىندار سونداي بولعان» دەپ قويادى. سول جەردە ەرلان جٷنٸس تە بار ەدٸ, قايتا ەرلان بٸراز پٸكٸرلەستٸ.
ەمٸرحان اعا ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە بولماسا, بىلاي كٶپ اشىلىپ ەڭگٸمە ايتا بەرمەيتٸن سيياقتاناتىن. بالا, ودان بوزبالا كەزٸندە تٷيسٸنگەن ويلارى شىعارمالارىنىڭ استارىندا بولۋى دا مٷمكٸن ەدٸ. ٶلەڭدەرٸن وقىپ جٷردٸك, بٸراق ەشتەڭە بايقاعانىمىز جوق سيياقتى. ەلدە, مەن بەرگەن جوقپىز. ول كٸسٸ قايتقاندا, قارا ٶلەڭنٸڭ كٷنٸ تۇتىلعاندا, اسپان ەڭكٸلدەپ جىلاعاندا, تاۋلار سولىعىن باسا الماعاندا, بٸز شاردارادا ەدٸك. قارالى جيىننان ٶڭٸرلٸك بٸر باسىلىمدى الىپ قايتتىق. ٸشٸندە ەمٸرحان اقىننىڭ بٸر توپ ٶلەڭدەرٸ جٷر. سوندا «اۋرۋ ەمەس, قاساپ قولدان ٶلەم مەن» دەيتٸن جانتٷرشٸكتٸرەرلٸك جولدار بار ەكەن. تاعدىرىنا قازىلىقتى ٶزٸ جاساعانداي, ٷكٸمدٸ ٶزٸ شىعارىپ كەتكەندەي ەسەر قالدىردى. سودان كەيٸن تٶمەندەگٸ مىنا ٶلەڭٸ. نە بولدى ەكەن سونشا دەيسٸڭ...
[caption id="attachment_10011" align="alignright" width="390"]
ەركٸن جەل ەم جاز شالقيتىن جايلاۋدا,
كٷي دەگەنٸڭ كٷيشٸ قولىن بايلاۋ ما?
تاعدىر مەنٸ نەن شاھارعا اپ كەلدٸ,
قۇرەكەڭدٸ جٸبەرتكەندەي ايداۋعا.
باسىڭداعىڭ بولماعاسىن نەبي مي,
كٶڭٸلدەگٸڭ قايدان بولسىن اريي كٷي...
جٷرەك جالعاس ٶڭەشٸممەن شىڭعىرام,
بٸراق ول دا بوپ شىقپايدى تابيعي.
تاس سٷرلەۋگە تابانىمدى جارا قىپ,
قۋ مولاما كٸرەم سوسىن قابارىپ.
قىل كٶپٸردٸڭ ازابىنان ٶتەتٸن,
مۇندا مەنٸ دەپ اتايدى قالالىق.
قايىرماسىن تاس دۋالدار توناعان,
تەرەزەمدٸ سوققىلايدى سامال ەن.
اياعانمەن ەسٸگٸمدٸ اشپايمىن,
سٶنگەن شىراق جانبايدى دەپ جاڭادان.
تار بٶلمەدە كەڭ تىنىسىم تارىلىپ,
جالعىز عانا وتىرامىن جابىعىپ.
جانىم ەركٸن جايلاۋىمدى ساعىنام,
بٸراق تا قۇر نە ٸستەي الام ساعىنىپ.
جاندى تەربەپ مەڭگٸلٸكتٸڭ اعىنى,
تەن ارىدى, ارمان بٸرگە ارىدى!
جانارىمدى قىتىقتايدى نۇرىمەن,
مىڭ جىل بۇرىن سٶنگەن جۇلدىز جارىعى.
جانىم جۇلدىز جىلدامدىعىن قوسقاندا,
سەلەم ايتىپ كەيٸن قالعان دوستارعا,
بۇل قالادان كەتەم تٷبٸ كٶككە مەن,
كەتەمٸن مەن سەگٸزٸنشٸ اسپانعا.
دەيمٸن ٸشتەي, دەيدٸ ٸشٸمدە بٸر داۋىس.
عاجاپ جىر, بٸراق قورقىنىشتى. مۇنى اقىنداردىڭ بارلىعىنا تەن دٷنيە دەسەك تە, ەربٸر اقىننىڭ ٶزٸنشە ويلاۋ جٷيەسٸ, ٶزٸنٸڭ ەلەمٸ بولادى عوي. ولار جالعىزدان, بٸراق. جاپانداعى جالعىز اعاش سيياقتى ەلەس بەرەدٸ. رۋشىلدىق, جٷزشٸلدٸك سىڭايدا قۇرىلعان ەدەبي توپتاردا بولماعان اقىننىڭ دوسىنىڭ بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ٶزٸ سيياقتى جالعىزدارمەن دوس بولماسا. ۇلى ماعجاننىڭ, قايران ماعجاننىڭ «اقىندا ادامزاتتان دوس بولمايدى» دەپ كٷڭٸرەنگەنٸن ەشبٸر اقىن ۇمىتۋعا تيٸستٸ ەمەس. ەيتپەسە, ەشبٸر اقىن «كەتەمٸن مەن سەگٸزٸنشٸ اسپانعا» دەمەيدٸ. ەلگٸ ٶلەڭٸ توبىرلىق كٶزقاراسقا اشىق قارسىلىق, ٶزٸنٸڭ تٷيسٸگٸنەن تٷتەپ شىققان تەگەۋرٸندٸ ويلار. الماتى سيياقتى الىپ شاھاردا بەرٸن ٸستەۋگە بولادى. تٷندە اقىن, كٷندٸز پەندە... بٸراق ەمٸرحان بالقىبەك بەرٸن ٸستەگەن جوق. وعان ەدەبيەتتەن باسقا ەشتەڭەنٸڭ دە قاجەتٸ جوق ەدٸ. سولاي بولدى دا. كەدۋٸلگٸ پەندە قۇساپ ٶمٸر سٷرە المادى.
[caption id="attachment_10009" align="alignleft" width="280"]
«جٷز جىلدىق جالعىزدىق»
كەيدە كٸتاپحانادا وتىرىپ, قيلى تاعدىرلى شىعارمالاردى قولىما العانىمدا الاساپىران كٷي كەشەمٸن. و نەسٸ ەكەن دەيمٸن ٸشتەي. سول كٸتاپتاردىڭ ٸشٸنەن ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ ٶز تاعدىرىن ٶزٸ بولجاعان ٶلەڭدەرٸ شىعىپ قالاتىن سيياقتى. گابريەل گارسيا ماركەستٸڭ «جٷز جىلدىق جالعىزدىعىنا» كٶزٸم تٷسكەندە, ەمٸرحان اعانىڭ ٸشكٸ كٷيزەلٸسٸ ويعا ورالا بەرەدٸ. ول كٸسٸ بۇل شىعارمانى نەگە قازاقتىڭ جازۋشىسىنىڭ جازباعانىنا قايران قالىپ ٶتتٸ. ەدەبيەتتە جاڭالىق اشۋدىڭ قيىن ەكەنٸن بٸلدٸ. ەيتپەسە, بٸزدە دە ماركەستٸڭ شىعارمالارىمەن دەڭگەيلەس اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ, ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ, مۇحتار ماعاۋيننٸڭ ەدەبي تۋىندىلارى بار عوي. بۇل جەردە ەمٸرحان قازاق ەدەبيەتٸن, قازاق قالامگەرلەرٸن مٸسە تۇتپايدى ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. قازاق ەدەبيەتٸنە ەمٸرحان بالقىبەك سيياقتى قۇرمەت كٶرسەتۋ, ەرقايسىسىن وقىپ, تارازىلاۋ, سانادا قورىتۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە قويمايتىن ٸس ەدٸ. قازاق ەكەنٸنە ماقتاناتىن ەكٸ ادام بولسا, سونىڭ بٸرٸنٸڭ ەمٸرحان اقىن ەكەنٸنە سەنۋگە بولادى.
«قاسقىر قۇداي بولعان كەز»
ول كەيٸننەن ٷلكەن-ٷلكەن تاقىرىپتارعا ماقالا جازدى. كٶپتەگەن تاريحشىلاردىڭ, ەدەبيەتشٸلەردٸڭ اراسىندا تالاس-تارتىس تۋدىرعان شىڭعىس حان تاقىرىبىن ٶزٸنشە تولعادى. ەدەبي پٸكٸرٸن ايتتى. ول ەڭبەكتەر كەيٸننەن «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» دەيتٸن اتپەن باسپادان قالىڭ كٸتاپ بولىپ شىقتى. تاقىرىبىنىڭ ٶزٸ كٷردەلٸ. مۇندا نەگٸزگٸ توتەم قاسقىر, يسلام دٸنٸ كەلگەنگە دەيٸنگٸ احۋال, كٶزقاراس تۇرعىسىن بايىپتاۋ, پٸكٸر تٷيۋ. بۇل كٸتاپتى وقىعان ادام ونىڭ قانداي تانىمدى ادام بولعانىن بٸلەدٸ. بٸر نەرسە, ەمٸرحان بالقىبەكتٸ ادامزاتتىڭ مەدەنيەتٸن, ٶركەنيەتٸن زەرتتەۋگە اپارعان ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ دايىندىعى ەدٸ. ەر اقىننىڭ تاعدىرىنان سىر تولعاپ جٸبەرگەندە, بٸر باسقا مۇنشا دٷنيەنٸڭ قالاي سىيىپ جٷرگەنٸنە تاڭداناتىنمىن. پۋشكيننٸڭ شىنىمەن ٶلگٸسٸ كەلدٸ مە, ەلدە بٸرەۋلەر ارانداتتى ما? ەدەبي دەلەلدەرگە نەگٸزدەپ, وسى بٸر مەسەلەلەرگە دەيٸن پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ وتىرعانىن كٶرگەنبٸز. راس, دانىشپان اباي «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا» دەگەن عوي. ەمٸرحان بالقىبەك تە قىزىلدى-جاسىلدى قىزىقتى قىزىقسىنباي ٶتتٸ. ول «دۋەل قارساڭىنداعى ديالوگتارىن» تەگٸن جازعان جوق. ۇلتىنىڭ ار-نامىسى ٷشٸن دۋەلگە شىعۋعا دا دايىن ەدٸ.
[caption id="attachment_10010" align="alignleft" width="288"]
بٸز اعالار تۋرالى اڭىزعا بەرگٸسٸز ەڭگٸمەلەرگە قىزىقتىق. مۇنداي نەرسەلەر كەرەك ەكەن. بٸر عانا مارالتاي اقىننىڭ «جىندى» مٸنەزٸ تۋرالى سٶزدەر جيٸ ايتىلاتىن. ەمٸرحان اعا دا سول بۋىن تۋرالى قىزىقتى اڭىزداردى جيٸ ايتاتىن. ەلٸتٸپ تىڭداعان دا بٸر عانيبەت...
ٸلگەرٸدە ەۋليەاتاعا مارالتاي رايىمبەكۇلى جەنە ەمٸرحان بالقىبەك دەگەن مىقتى اقىندار كەلدٸ. جيىرماعا جاڭا تولعان كەزٸم. سودان سونداعى اقىن جٸگٸتتەرمەن ٸلەسٸپ اقىن اعالارىمىزدىڭ سوڭىنان سارىسۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جاڭاتاس قالاسىنا باردىق. سونداعى بٸر كٶشەگە ٶمٸردەن ەرتە وزعان دارىندى اقىن ارتىعالي ىبىراەۆتىڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. اقىن بولسام دەگەن اسقاق ارماننىڭ جەتەگٸندە جٷرگەن شاعىم ەدٸ. مارالتاي اعامىز «توعىز جارىم» دەپ ات قويعان بولاتىن ماعان. سەكەن سەيفۋلليننٸڭ «باندىنى قۋعان حاميت» شىعارماسىنداعى قۇدٸرە حاميتتان ساعات سۇرايتىن جەرٸندە حاميت «توعىز جارىم» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ عوي. سودان ەمٸرحان اعا «بولشەۆيك» دەپ اتادى مەنٸ. بۇل دا تٷسٸنٸكتٸ. سوندا ارقالى اقىننىڭ قولىنا سىرتى جاسىل تٷستٸ دەپتەرگە جازىلعان ٶلەڭدەرٸمدٸ بەرگەن ەدٸم. وقىپ شىققان ەمٸرحان اعانىڭ «جاقسى ەكەن» دەگەن سٶزٸ ەڭ ٷلكەن باعا بولىپ ەدٸ سوندا...
