قمدب-نىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا
ٶكٸلٸ جەنە «يمانعالي» ورتالىق
مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى
مەسەلەن, جان-جانۋارلاردىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸندەگٸ ورنى مەن ماڭىزى جايىندا اتاقتى عالىم ب. قاليەۆ بىلاي دەيدٸ: «قازاقتىڭ ەدەت-عۇرپى مەن سالت-دەستٷرلەرٸ سان الۋان جەنە ولار حالىق ٶمٸرٸنٸڭ, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنٸڭ بارلىق سالتتارىنا قاتىستى. قازاق حالقى ەسٸرەسە, تٶرت تٷلٸك مالعا بايلانىستى ەدەت-عۇرىپتار مەن سالت-دەستٷرلەرگە ٶتە باي. ونىڭ بەرٸ حالىق تٸلٸندە, ميفولوگيياسى مەن فولكلورىندا, اڭىز ەڭگٸمەلەرٸ مەن تۇرمىس-سالت جىرلارىندا, ەرتەگٸلەرٸندە ساقتالعان».
بابالارىمىز, كەي ۋاقىتتارى ادام جاسىنىڭ ۇزاقتىعىن دا مالمەن بايلانىستىرىپ وتىرعاندىعىن بەلگٸلٸ عالىمدار ا.توقتاباي, ج.سەيتقۇلوۆالار: «قوزى جاسى – قوزى باعا الاتىن جاس بالانى (ەڭبەككە باۋلۋدىڭ العاشقى باسپالداعى), قوي جاسى – 15 پەن 20 جاستىڭ اراسى («قوي باقتىرۋعا بولادى دەگەن ۇعىمنان شىققان»), جىلقى جاسى – 25-45 جاستىڭ اراسى ت.ب. بولىپ كەلەدٸ», – دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ.
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, قوي شارۋاشىلىعى – حالقىمىزدىڭ ىقىلىم زاماننان بەرٸ كەلە جاتقان تاريحي ھەم دەستٷرلٸ مال شارۋاشىلىعىنىڭ بٸرٸ. ٶتكەن دەۋٸردە دە, قازٸر دە بولسا, قازاقتىڭ تۇرمىسى, تٸرشٸلٸگٸ كٷنكٶرٸس كٶزٸ وسى قوي شارۋاشىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىسىپ جاتىر دەۋگە نەگٸز بار. بابالارىمىز: «مال ٶسٸرسەڭ – قوي ٶسٸر, ٶنٸمٸ ونىڭ كٶل – كٶسٸر» دەگەن سٶزٸندە بٸلە بٸلسەك ٶتە تەرەڭ ماعىنا بار. سونىمەن قاتار, اقەدٸل تٸلەكتٸڭ بٸرٸ رەتٸندە جيٸ ايتىلاتىن: «بٸرٸنشٸ بايلىق – دەنساۋلىق, ەكٸنشٸ بايلىق – اقجاۋلىق, ٷشٸنشٸ بايلىق – ون ساۋلىق» دەگەن ۇعىم دا وسى قويعا قاتىستى ايتىلعان. ال ون ساۋلىقتىڭ باسىن قۇرايتىن كەسٸپتٸڭ يەسٸ ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيٸن بٸلەدٸ. ول – قويشى نەمەسە شوپان.
بٸز مۇنى نەگە ايتتىق? وسى رەتتە حالقىمىزدىڭ كٷندەلٸكتٸ بٸر كەزدەگٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸندە ايرىقشا رٶل ويناعان, سونىڭ نەتيجەسٸندە اۋىزەكٸ ەدەبيەتٸنەن, ماقال-مەتەلدەرٸنەن ورىن العان قوي جانۋارىنىڭ سيمۆوليكاسىن مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامباردىڭ حاديستەرٸندە كەلگەن سيپاتتاماسىنا توقتالىپ كٶرگەندٸ جٶن كٶردٸك.
قوي. قازاق حالقى قانداي جاعدايدا بولماسىن, مەيلٸ, ول توي-تومالاق بولسىن, مەيلٸ, قۇدايى اس بولسىن, مەيلٸ, شىر ەتٸپ دٷنيەگە كەلگەن شاقالاق بولسىن, توق ەتەرٸن, بارلىق ۋاقىتتا قوي سويۋدى, ونى قۇرباندىققا شالۋدى ٶزٸندٸك دەستٷرگە اينالدىرعانى بەلگٸلٸ. تٸپتٸ, حالىق قويدى ورتاڭعى ەلەمنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە قاراعان.
بۇل رەتتە بەلگٸلٸ زەرتتەۋشٸ س.عالىمبەكقىزى:
«قوناق كەلسە, قوي سويىپ, دەمنٸڭ تەتتٸسٸن بالاسىنا بەرمەي قوناعىنا ساقتاعان قوناقجاي حالقىمىزدىڭ بوساعاسىن اتتاعان كٸسٸگە الدىمەن سوياتىنى – قوي. سوندىقتان دا بولار, اتالارىمىز قوي مەن ەشكٸنٸ بٸر سٶزبەن «جاندىق» دەپ اتاعان. مىسالى, اۋىل سىرتىندا جايىلىپ جٷرگەن «بەس-التى» قوي, ەشكٸنٸ ٷلكەن كٸسٸلەر بٶلٸپ-جارماي, «بەس-التى جاندىق جٷر» دەي بەرگەن», – دەيدٸ .
يە, سولاي. بابالارىمىز قويدىڭ ەر تٷرٸنە قاراي ونى باعۋ ەدٸسٸ مەن كٶبەيتۋدٸڭ جولىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن جٸتٸ مەڭگەرگەن.
مىسالعا, سويىلعان قويدىڭ ەر مٷشەسٸن كەلگەن مەيمانعا قاراي قويار جولى بار. ايتالىق, قويدىڭ باسىن – كٶنەكٶز قاريياعا بەرسە, قۇلاعىن – جاس بالالارعا, ال تٸلٸ مەن تاڭدايى – بويجەتكەن قىز بەن بوزبالاعا, تٶسٸن – كٷيەۋبالاعا تارتقان.
بۇعان قوسا, قوي مالىنىڭ دا جىلقى سيياقتى جاسى مەن تٷرٸنە قاتىستى بەلگٸلٸ بٸر اتاۋلارى بار. مەسەلەنكي, «قوشقار بولار قوزىنىڭ ماڭدايى دٶڭ كەلەر, ادام بولار جٸگٸتتٸڭ تٶڭٸرەگٸ كەڭ كەلەر»; «ەكٸ قوشقاردىڭ باسى بٸر قازانعا سىيماس» جەنە ت.ب.
تاعى بٸر قىزىق دەرەك قوشقاردىڭ تانىمى جايىندا ەيگٸلٸ ە.مارعۇلان بىلاي دەگەن: «قوشقار ەڭ نەگٸزگٸ تٶتەم رەتٸندە كٷش پەن بيلٸكتٸ بٸلدٸرگەن. ەجەلگٸ تايپا باسشىلارى قوشقاردىڭ ەكٸ مٷيٸزٸمەن ەشەكەيلەنگەن باس كيٸم كيگەن».
بۇل رەتتە قوي مالىنا قاتىستى بٸرنەشە ماقال-مەتەلدەردٸ مىسالعا كەلتٸرە كەتسەك ارتىق بولماس:
«قوي التى كٷن اشتىققا شىدايدى»; «اقساق قوي جاتىپ سەمٸرەدٸ»; «تويعان قوزى موماقان»; «قوي سەمٸز بولسا, ٸشٸندەگٸسٸ ەگٸز بولادى»; «قوي ٶرٸسٸ – قورادان»; «قوي ٷرٸككەن جاعىنا بەتتەمەيدٸ»; «قوي ەگٸز تاپسا, شٶپتٸڭ باسى ايىر شىعادى»; «قوي اقساعىمەن مىڭ بولار»; «قويىڭ بولماسا, بايلىقتا ويىڭ بولماسىن»; «مال ٶسٸرسەڭ, قوي ٶسٸر, ٶنٸمٸ ونىڭ كٶل-كٶسٸر»; «قوس اتتىلىمەن قول كٶبەيەدٸ, قوزىسىمەن قوي كٶبەيەدٸ»; «قوراڭ وڭدى بولسا, قويىڭ وڭدى بولادى»; «جاقسى قوشقار جارتى وتار قويعا تەڭ» جەنە ت.ب.
بايقار بولساڭىز, وسىنداي ماقالدارعا قاراي وتىرىپ, قوي ەكەش قويدىڭ توقشىلىقتىڭ, تىنىشتىقتىڭ جەنە مولشىلىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە جٷرەتٸنٸن سەنٸممەن ايتۋعا بولادى.
قوي – جەنناتتىڭ جوعارعى جانۋارى
ەندٸگە جەردە قۇرانعان كەزەك بەرسەك. قوي جانۋارى قاسيەتتٸ قۇراندا تٶرت جەردە كەزدەسەدٸ ەكەن. ال پايعامباردىڭ (س.ع.س.) حاديستەرٸندە بٸر ەمەس, بٸرنەشە جەردە كەزدەسەدٸ.
ەلبەتتە, قوي مالى حاديستەردە ٶزگە جانۋارلار سەكٸلدٸ جاقسى, جۋاس, پايدالى ەرٸ ادال مال تٷرٸندە ايتىلعان.
يبن ومار جەتكٸزگەن دەرەكتە پايعامبار (س.ع.س.) قوي جايىندا بىلاي دەيدٸ:
«قوي – جەنناتتىڭ جوعارعى جانۋارى» . تاعى بٸر حاديستە: «مٷميننٸڭ مىسالى ينە جۇتىپ قويعان قوي سەكٸلدٸ», – دەيدٸ .
مٸنە, وسى سيياقتى حاديستەردٸ وقي وتىرىپ, قوي جانۋارىنىڭ جۋاستىق پەن مومىندىق سيمۆوليكاسى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بۇدان باسقا حاديستەردە قوي جانۋارى قاراپايىمدىلىق جەنە تازالىقتىڭ سيمۆولى رەتٸندە باياندالعان.
مەسەلەن, مىنا حاديستە بىلاي دەلٸنگەن: «اللا ەلشٸسٸنەن تٷيە ەتٸن جەگەننەن كەيٸن دەرەت الۋ جايىندا سۇرالعان ەدٸ: «تٷيە ەتٸنەن كەيٸن دەرەت الىڭدار», – دەدٸ. ال قوي ەتٸنەن كەيٸن شە دەپ سۇرالعان ەدٸ: «قوي ەتٸنەن كەيٸن دەرەت الۋدىڭ قاجەتٸ جوق», – دەپ جاۋاپ بەردٸ.
سوسىن تٷيەلەردٸڭ جينالىپ تۇرعان جەرٸندە ناماز وقۋ جايىندا سۇراپ ەدٸ, پايعامبار: «تٷيەلەردٸڭ توپتالىپ جينالىپ تۇرعان جەرٸندە ناماز وقىماڭدار. ٶيتكەنٸ, ونداي جەرلەر (ورىندار) شايتانداردىڭ دا جينالىپ, كەزدەسەتٸن جەرلەرٸ», – دەپ ايتتى. سول سەكٸلدٸ قويلاردىڭ جينالىپ تۇراتىن جەرلەرٸندە ناماز وقۋدى سۇراعان كەزدە: «ونداي جەرلەردە ناماز وقىڭدار, ٶيتكەنٸ, قوي – بەرەكە» دەپ جاۋاپ بەردٸ» .
جەنناتتان قوي مالىن نەسٸپ ەتتٸ.
بۇدان ارتىق قانداي دەلەل كەرەك. حاديستەردٸڭ ٶزٸ ايتىپ تۇر. قوي مالىنىڭ بەرەكە مەن مولشىلىق ەكەلەتٸن تٷلٸك ەكەنٸن...
بٸلەتٸن بولساڭىز, قۇدايدىڭ بۇيرىعىنا باس يگەن قوس پايعامبار يبراھيم مەن بالاسى يسمايىلدىڭ تاريحىنان دا قوي مالىن كەزٸكتٸرۋگە بولادى. باۋىر ەتٸ بالاسىن قۇرباندىققا شالۋ بۇيرىعىن الىپ, سىناعىنان سٷرٸنبەگەن يبراھيم پايعامبارعا اللا تاعالا بىلاي دەدٸ: «ەي, يبراھيم! سەن كٶرگەن تٷسٸڭە ادالدىق تانىتتىڭ. مٸندەتٸڭدٸ ورىندادىڭ. يسمايىلدىڭ ورنىنا قۇرباندىق رەتٸندە شالارسىڭ دەپ قوشقار تٷسٸردٸم. بٸز جاقسى قۇلداردى وسىلايشا ماراپاتتايمىز». اللا تاعالانىڭ سىناعانى بولماسا, يسمايىلدىڭ قۇرباندىققا شالىنۋىنىڭ ورنىنا جەنناتتان قوي مالىن نەسٸپ ەتتٸ.
بۇدان نەنٸ اڭعارۋعا بولادى? بۇدان دەستٷرٸ مەن دٸنٸن ساباقتاستىرا بٸلگەن, دەستٷرٸ ارقىلى دٸنٸن دەرٸپتەي بٸلگەن قازاق حالقىنىڭ كٶرەگەندٸگٸن اڭعارۋعا بولادى. بابالارىمىزدىڭ قوي مالىن ەرەكشە قاستەرلەۋٸنٸڭ استارىندا وسىندا ۇستىندار جاتتى. داناگٶي بابالارىمىز دەستٷر اياسىندا جىل اتاۋىنا قويدىڭ ەسٸمٸن بەردٸ.
تاريحقا ٷڭٸلسەك, قوي جىلى جالپى ادامزات بالاسى ٷشٸن ٶتە جايلى جىل بولعان. شىنىمەن دە, جىلنامانى كەرٸ اينالدىرىپ قاراساق, ٶتكەندە دەۋٸرلەردەگٸ قوي جىلدارىندا بٸردە-بٸر سۇم سوعىس, نە بٸر قىرقي-قاباق قاقتىعىس بولماعان ەكەن. الداعى كٷننەن تەك جاقسىلىقتى, جاقسى باستامالاردى ٷمٸت ەتكەن بابالارىمىز قوي جىلىنان جايلىلىقتى, قۋانىش پەن قۇت-بەرەكەنٸڭ كٶپ بولۋىن قالاپ, قوي جىلىن جاۋىن-شاشىنى مول جىلداردىڭ قاتارىنا جاتقىزدى.
ال قازاق قانداي? يە, بٸزدٸ قويدان جۋاس دەپ سيپاتتايدى. مۇنىڭ سىرى نەدە? مۇنىڭ مەنٸ نەدە? بٸزدٸڭ مۇنىڭ تٷپ ماعىنا قازاقتىڭ يسٸ مۇسىلمانعا تەن مومىن ەرٸ ىنتىماقشىل, بەرەكە-بٸرلٸكتٸ سٷيگٸشتٸگٸن ايعاقتاپ كٶرسەتسە كەرەك.
