(باستى بەتتەگٸ سۋرەت "ازاتتىق" سايتىنان الىندى)
«رۋحانييات» پارتيياسىنىڭ بۇرىنعى تٶراعاسى, ساياساتكەر, قازٸر شەتەلدە تۇراتىن سەرٸكجان مەمبەتالين «قالا مەن دالاعا» سۇحبات بەردٸ. اقوردا جەنە كرەمل, نەمتسوۆ جەنە ەليەۆ, ورتاق ۆاليۋتا, ۋكراين داعدىرىسى تۋرالى ويلارىن ايتتى.
– رەسەي ارنالارى (اقپاراتتىق تۇرعىدان) قانشالىقتى قاۋٸپتٸ? كرەمل بٸزدٸ دە دۋالاپ الدى دەپ ايتۋعا بولا ما?
[caption id="attachment_10002" align="alignleft" width="275"]
– قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ باسپاسٶزٸ, سايتى, تەلەارناسى بولسىن, ناسيحات قۇرالىنا اينالعان. جوق... دۇرىسىراعى پسيحوتروپتىق قارۋعا اينالدى. ەڭ الدىمەن, ورىس قوعامىنىڭ باسىن اينالدىرىپ وتىر. ورىسشا مۇنى «زومبيروۆانيە» دەيدٸ. قىرىمداعى تاتارلارعا تەۋەلسٸز اقپار تاراتاتىن ەڭ سوڭعى ارنانى جاقىندا عانا جاپتى.
كسرو كەڭٸستٸگٸندە ٶسٸپ, تەربيەلەنگەن ادامدار مەملەكەتتٸك ارنالاردان تارايتىن اقپاراتقا يمانداي سەنەدٸ.ولار ٷشٸن بۇل اقيقات. ونى ساراپتاپ, سالماقتاۋعا بولمايدى.
رەسەيلٸك ارنالاردىڭ قازاقستاندىق قوعامعا دا ىقپالى زور. بٸز رەسەيلٸك اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە مالتىپ جٷرمٸز.
– ەليەۆتٸڭ قازاسىنا قاراعاندا نەمتسوۆتىڭ ٶلٸمٸ ەل اراسىندا كٶبٸرەك تالقىلانعان سيياقتى, قالاي ويلايسىز?
– ساياساتكەر رەتٸندە ماعان ەكەۋٸنٸڭ دە ٶلٸمٸ توسىن بولدى. نەمتسوۆپەن دە, ەليەۆپەن دە جٷزبە-جٷز كەزدەسكەم. ەكەۋٸن دە ەشكٸمگە كٷتپەگەن جەردە ٶلتٸردٸ. بٸرٸ مەسكەۋدٸڭ جان-جاقتان كٷزەتٸلەتٸن جەرٸندە اجال قۇشتى. ەندٸ بٸرٸ ۆەنانىڭ ورتالىعىنداعى, اۆستريياداعى ەڭ قاۋٸپسٸز دەگەن يزولياتوردا كٶز جۇمدى.
يە, نەمتسوۆ ٶلدٸ. ورىس وپپوزيتسيياسى بولاشاقتا پاتشا تاعىنا تالاسۋى مٷمكٸن ەلۋەتتٸ, تەجٸريبەلٸ ساياساتكەردەن ايىرىلىپ قالدى. ەلگٸ بٸر: «نەمتسوۆ پۋتينگە بەسەكەلەس ەمەس» دەگەن پٸكٸرلەردٸ تىڭداماڭىز. بىلجىراي بەرەدٸ. بٸلسەڭٸز, پۋتين پەتەربور مەرٸ سوبچاكتٸڭ سٶمكەسٸن سٷيرەتٸپ جٷرگەن كەزدە, نەمتسوۆ ەلتسين ٷكٸمەتٸندە ۆيتسە-پرەمەردٸڭ قىزمەتٸن اتقارعان.
ال ەليەۆ كەتكەننەن كەيٸن پوستنازارباەۆ كەزەڭٸندە تۋىنداۋى مٷمكٸن ساياسي تولقۋلاردىڭ تەۋەكەلٸ ازايدى. بيلٸك ٷشٸن. راحات پرەزيدەنتتٸڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ مەن ادامگەرشٸلٸك بولمىسىنىڭ ازدىعىن ەشكەرەلەپ كٶرسەتكەن بولاتىن.
[caption id="attachment_10000" align="alignright" width="499"]
– «پۋتين ٶلدٸ» دەگەن حابارعا نەگە سونشا قاتتى قۋاندىق? بۇل بٸزدٸڭ ودان قورقاتىنىمىزدىڭ بەلگٸسٸ مە? ەلدە, بٸز ونى جەك كٶرەمٸز بە? بەلكٸم, بۇل ەكەۋٸ بٸر ۇعىم شىعار?
– ۆلاديمير ۆلاديميروۆيچ قازٸرگٸ رەسەي ٷشٸن جاي عانا پرەزيدەنت ەمەس. مەن ەمەس, ٶزٸ سولاي ويلايدى.
ول ۋكرايناداعى داعدىرىسقا تٸكەلەي جاۋاپتى. قىرىمدى تارتىپ العان دا وسى – پۋتين. ٶتكەندە قىرىم تۋرالى فيلمدٸ كٶردٸم. تٷبەكتٸ باسىپ العانىن ٶز اۋزىمەن مويىندادى. بەتٸ بٷلك ەتكەن جوق.
ول ٶزگەرٸپ كەتتٸ. قازٸر ترانسفورماتسييا دەگەن سٶز ترەندتە عوي. سولاي ايتايىق. ول ۇزاق ٶزگەردٸ. رەسەي بٸردەن ەمەس, بٸرتٸندەپ باتتى باتپاققا. سوڭعى 15 جىلدا ەجەپتەۋٸر دامىعان ەلدٸڭ ەكونوميكاسى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە بٷتٸندەي بٷلٸندٸ. پۋتين بٸر جىل بۇرىن كەۋدە ۇرىپ تۇردى. قازٸر دە كەۋدەمسوق. بٸراق بٷگٸنگٸسٸ جاساندى. ٸشٸ تٷتٸن. ول شىنايى ٶمٸرگە ەندٸ كٸردٸ...
ولارعا ايتارىم: ەكٸ ەل 1993 جىلدىڭ تامىزىنا دەيٸن رۋبلدٸك وداقتا بولدى. بۇدان سوڭ رەسەي ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزدٸ. ال ەلگٸ ەسكٸ رۋبلدەر بالالار وينايتىن فانتيككە اينالدى. ورىستىڭ كٶپەستەرٸ وسى فانتيكتەرگە قازاقستاننان توننالاپ تاۋار, شيكٸزات ساتىپ الىپ قارىق بولدى. بٸزدٸڭ بيلٸككە تەك ٷش اي (!) ٶتكەسٸن بارىپ (قاراشانىڭ اياعىندا) ەس كٸردٸ. اسىعىس-ٷسٸگٸس ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزدٸ. اسىققانى سونداي, اقشانىڭ ديزاينىن تٸركەپ ٷلگەرە الماي, ونى باسىپ شىعارۋ اعىلشىندارعا بۇيىردى.
ال بٸز شە? ەۋرازييالىق وداقتان اۋلاقتا, كەدەندٸك كەڭٸستٸكتەن بٶلەك بولساق, ەزٸرگٸ رەسەيدٸڭ جاعدايىن مٷسٸركەي قاراپ وتىرار ما ەدٸك. قازٸرگٸ جاعدايدا حالىقارالىق سانكتسييالار قازاقستان ەكونوميكاسىنا, تەڭگەنٸڭ باعامىنا تٸكەلەي ەسەر ەتٸپ وتىر. سودان دا شىعار, پۋتين تۋرالى قانداي دا بٸر اقپارات تاراسا, قۇلاعىمىزدى تٷرە قالامىز. ەكونوميكا, سىرتقى ساياساتتاعى شەشٸمدەر اقوردا دا ەمەس, بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ كرەملدە قابىلداناتىنىن بٸلەمٸز, ٶيتكەنٸ.
–پۋتين اياقاستى «ورتاق ۆاليۋتا قۇرايىق» دەدٸ. بۇل نەمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن? ول نەگە وداقتاستاردى اسىقتىرىپ جاتىر?
– ورىس ەكونوميكاسى نوكاۋتتىڭ الدىندا تۇر. سانكتسييالار, مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸنەن رەسەيدٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸ (جٸٶ) نيۋ-يورك شتاتىمەن دەڭگەيلەس بولىپ قالدى. سايىپ كەلگەندە, بٸز ەلدەقانداي قىلىپ «160 ملن ادامدى بٸرٸكتٸرەدٸ» دەگەن نارىق ٶزٸنٸڭ تارتىمدىلىعىن جوعالتتى. حالىق تا اقىماق ەمەس, ەل ويلانا كەلە: «كٷللٸ ەلەم كەرٸ يتەرٸپ وتىرعان ەلمەن وداقتاسقاننان وپا تابامىز با?» دەيدٸ. كرەمل بەكەرگە اسىعىپ وتىرعان جوق. بٸزدٸڭ بيلٸكتە رەسەيشٸل توپتاردىڭ كٷشٸ باسىم. بٸراق ەرتەڭگٸ كٷنٸ بيلٸك اۋىسقاننان كەيٸنگٸ جاعداي نە بولادى? ورىنتاققا ۇلتشىل نەمەسە باتىسشىل تۇلعا وتىرا قالسا, قايتپەك كەرەك?
– مەسەلە پۋتيننٸڭ ۇسىنىسىنا استانا نە دەيدٸ? وعان «جوق» دەي الامىز با?
– ەي, بٸلمەيمٸن. بۇعان دا ساياسي ەرٸك-جٸگەر كەرەك. بۇل اقوردا دا بار ما?..
ەزٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە, باسپاسٶز بەتٸندە «ورتاق ۆاليۋتا قۇرعاننان ۇتىلمايمىز» دەپ جاتقاندار پايدا بولادى. ولاردى ۇرسىپ-سٶككٸم جوق. مەسكەۋگە جۇمىس ٸستەيتٸن ەكونوميست, ساياساتتانۋشىلاردىڭ توبى بۇل يدەيانى ەلٸ بٸراز ەزەدٸ.
ولارعا ايتارىم: ەكٸ ەل 1993 جىلدىڭ تامىزىنا دەيٸن رۋبلدٸك وداقتا بولدى. بۇدان سوڭ رەسەي ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزدٸ. ال ەلگٸ ەسكٸ رۋبلدەر بالالار وينايتىن فانتيككە اينالدى. ورىستىڭ كٶپەستەرٸ وسى فانتيكتەرگە قازاقستاننان توننالاپ تاۋار, شيكٸزات ساتىپ الىپ قارىق بولدى. بٸزدٸڭ بيلٸككە تەك ٷش اي (!) ٶتكەسٸن بارىپ (قاراشانىڭ اياعىندا) ەس كٸردٸ. اسىعىس-ٷسٸگٸس ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزدٸ. اسىققانى سونداي, اقشانىڭ ديزاينىن تٸركەپ ٷلگەرە الماي, ونى باسىپ شىعارۋ اعىلشىندارعا بۇيىردى.
1993 جىلعى بوس سٶرەلەر مەن تاپشىلىق, تارشىلىق ٶز ۆاليۋتاسىن ەنگٸزۋگە قورىققان جەنە كرەملدٸڭ قاباعىنا قاراپ ٷيرەنٸپ قالعان بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ مٸنەزسٸزدٸگٸنەن ورىن الدى. ەڭ سوراقىسى, بٸز حالىقارالىق كەلٸسٸمشارتتى ورىنداماي, ول تٷگٸلٸ, ولاردى بۇزىپ وتىرعان ەلمەن ورتاق ۆاليۋتا قۇرماقپىز.
– بٸراق, مەسكەۋ مۇنىمەن توقتاي ما? ەرتەڭ ورتاق تۋ, ەلباڭبا, ەنۇران سيياقتى ەڭگٸمەلەر ايتىلۋى مٷمكٸن بە?
– ەرينە. رەسەي بٸر كەزگٸ «قىزىل يمپەرييانىڭ» جالعاسى. ەندەشە, ەلگٸ دٷنيەلەردٸڭ دە ايتىلۋى زاڭدى. كرەمل ٷشٸن. قازاقستاندا «ەۋرازييالىق يدەيانى» ناسيحاتتايتىن ساياساتتانۋشىلار, ەكونوميستەردٸڭ ٷلكەن توبى قارقىندى جۇمىس ٸستەيدٸ. سولاردىڭ اۋزىمەن ايتادى. بٸز بۇعان قارسى كەلە الامىز با? كٷمەنٸم كٶپ. وپپوزيتسييا «ٶلگەن», ٶتكەن جولعى مەجٸلٸس سايلاۋىندا بيلٸككە ۇلت جاناشىرلارىن ٶتكٸزبەك بولعان «رۋحانييات» پارتيياسىن تٸزٸمنەن سىزىپ تاستادى. مۇحتار شاحانوۆتىڭ «حالىق رۋحى» پارتيياسى, مٸنە, 7 جىل بولدى, ەلٸ تٸركەلگەن جوق. قۇجاتى ەدٸلەت مينيسترلٸگٸندە جاتىر.
– كيەۆ مەسەلەسٸنە كەلگەندە وداقتاستان بٸتٸمگەرگە اينالا الماۋىمىزدىڭ سەبەبٸ نەدە?
– ٸلگەرٸدە ايتتىم عوي, بٸزدٸڭ بيلٸك شەشٸم قابىلداي المايتىن جاعدايعا جەتتٸ. كەسٸمدٸ سٶزدٸ كرەمل ايتادى. دەموكراتييالىق دامۋ تۇرعىسىنان باتىستىڭ الدىندا بٸز نە, بەلارۋس نە, بٸردەيمٸز. ەسٸڭٸزدە بولسا, كوندوليزا رايس بەلارۋس بيلٸگٸن «ەۋروپاداعى ەڭ سوڭعى ديكتاتۋرا» دەگەن. ەندەشە, ولارعا ايدالاداعى استاناعا كەلگەننەن نە پايدا?
– «ەلٸمٸزدەگٸ ورىس ۇلتى ۋكراين داعدارىسى تۋىنداعالى پۋتينگە قاراپ ٶمٸر سٷرەتٸن بولدى» دەگەن پٸكٸر ايتىلادى. بۇل قانشالىقتى قيسىندى.
– ٶكٸنٸشتٸسٸ, ەلٸمٸزدەگٸ ورىستار (بەرٸ بولماسا دا, باسىم كٶپشٸلٸگٸ) رەسەيلٸك ارنالاردىڭ ارباۋىنا تٷسٸپ قالدى. شۆەتسوۆا-ۆالوۆا, شوۆينيستٸك ۇراندار سونىڭ ەسەرٸ. انىعى, ورىس ۇلتى نازارباەۆتى بٷگٸنگٸ تۇراقتىلىقتىڭ كەپٸلٸ سانايدى. بٸراق, قازٸرگٸ ۇلتارالىق تاتۋلىق ەلباسىنىڭ سارا دا سارابدال ساياساتىنىڭ نەتيجەسٸ عانا ەمەس. جالپى, قازاق تابيعاتىندا تولەرانتتى ۇلت. ەرينە, ەگەر كرەمل ارانداتپاسا... قازاقستانعا ۋكراينانىڭ جولىن بەرمەسٸن. مۇنداي ستسەنارييدەن اۋلاق بولامىز دەپ ويلايمىن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
