گازەتٸمٸزدٸڭ بۇدان بۇرىنعى سانىندا تابيعات جاناشىرى ەلەۋسٸزوۆ تۋرالى اششىلاۋ پٸكٸر ايتىپ ەدٸك. سايلاۋعا قاتىسۋدان جالىقپايدى, ٷنەمٸ سايلاۋ كەزٸندە عانا ەل كٶزٸنە تٷسەدٸ دەگەنبٸز. سٶيتكەن ەلەۋسٸزوۆ بۇل جولعى سايلاۋعا قاتىسۋدان باس تارتتى. نەگە? نە بولىپ قالدى? شاعىن سۇحباتىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– ورتا جولدان ويىڭىز ٶزگەرٸپ, «سايلاۋى قۇرىسىن» دەگەنٸڭٸزدٸ قالاي تٷسٸنسەك بولادى? ساياساتقا قولدى بٸر سٸلتەگەنٸڭٸز بە?
– ٶي سەندەر دە... تٷپكٸلٸكتٸ ساياساتكەر بولايىن دەگەن وي جوق مەندە, بولعان دا ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ورىنعا ٶتپەيتٸنٸمدٸ مەن دە بٸلەم, سٸز دە بٸلەسٸز. ٶتەتٸندەر ٶتسٸن, تەك ٸسٸن ادال اتقارسا بولدى دا... مەنٸڭ ويىم مىنا مەنٸڭ داۋسىمدى, تابيعات جاناشىرلارىنىڭ جانايقايىن جوعارىعا جەتكٸزۋ عوي.
– بۇل ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق بۇلاي دەپ بۇدان بەرٸ دە بٸرەر مەرتە ايتتىڭىز-اۋ. قاتەلەسپەسەك, سوڭعى 10 جىل بويى قايتالاۋمەن كەلەسٸز...
– ەرٸككەننەن قايتالاپ جٷرگەم جوق. بيلٸك بٸز كٶتەرگەن مەسەلەنٸ قۇلاققا ٸلمەگەننەن كەيٸن قايتا-قايتا قاقساۋعا تۋرا كەلەدٸ. وسى پارتييا قۇرسام با دەگەن ويىم بار. ٶز سٶزٸڭدٸ ٶتكٸزەتٸن شارالارعا كٶشۋ كەرەك سيياقتى ما, قالاي? ٶستٸپ ساياسي سالماعىڭدى كٶرسەتپەسەڭ, قازٸرگٸ بيلٸك ٷشٸن «تابيعات» اتتى تٷسٸنٸكتٸڭ ٶزٸ ابستراكتٸلٸ ۇعىمعا اينالىپ كەتكەن. جاناشىرلىق از.
– «كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى» دەيسٸز عوي?
– تابيعاتتى قورعاۋ, ونىڭ مۇڭ-مۇحتاجىن ايتۋ بۇل دا بٸر مەدەنيەت. باتىستا ەلدەقاشان قالىپتاسقان. قۇرمەتپەن قارايدى. ەل ەلەۋسٸزوۆتىڭ ويناپ جٷرمەگەنٸن بٸلۋ كەرەك.
– 1990 جىلى «تابيعات» اتتى قوعام قۇردىڭىز. بيىل سوعان 25 جىل ەكەن. از ۋاقىت ەمەس. نە بٸتٸرٸپ, نە تىندىردىڭىزدار?
– از ۋاقىت ەمەس. ول جاعى انىق. بٸراق... كەز كەلگەن ٸس ۋاقىتپەن ەمەس, نەتيجەمەن ەسەپتەلەدٸ عوي. بٸراز ۋاقىتتى بوسقا ٶتكەردٸم بە دەپ ويلايمىن.
– كٶتەرٸلگەن مەسەلەنٸڭ اسا قاجەت ەكەنٸن بٸلە تۇرا ەشكٸم قولداۋ كٶرسەتپەيدٸ, ەسٸرەسە, بيلٸك جاعى. سوعان تاڭىم بار. تابيعات بٸر عانا ەلەۋسٸزوۆتىڭ جەكەمەنشٸگٸ ەمەس, نەمەسە ساناۋلى ادامدارعا قاجەت نەرسە ەمەس قوي. ول بٷكٸل ادامزات اتاۋلىنىڭ ٷيٸ, ٶزٸمٸز ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ورتا. ونسىز بٸز كٸمبٸز? تابيعات قۇرىسا, مىقتىمىن دەگەن پاتشاڭىز دا, شٸرٸگەن بايىڭىز دا, دانىشپانىڭىز دا امان قالمايدى, بٶكسەلەرٸن باسىپ وتىرعان قىزمەت كرەسلولارى كٷل-تالقان بولادى. سونى تٷسٸنبەيدٸ عوي.
جەر بايلىعىن الامىز دەپ, تويماستىقپەن, اشقاراقتىقپەن جەر-انانى جۇلمالاپ بٸتتٸك. تابيعات تا ادام سەكٸلدٸ, ونىڭ دا اعزاسىنا زاقىم كەلسە, اۋىرادى. تابيعات اۋىرسا, بٸز دە ساۋ قالمايمىز, تابيعاتتىڭ دا تٶزٸمٸ شەكسٸز ەمەس. الماتىنىڭ اينالاسى المالى باق بولاتىن, قازٸر قانداي كٷيدە?
– ەكولوگييا مەن قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن قاي دەپۋتات تۇراقتى كٶتەرٸپ جٷر وسى?
– ەشكٸم دە. تٸپتٸ, جٷزدەگەن دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا بٸردە-بٸر ەكولوگ مامان جوق ەكەن. بۇل بٸزدٸڭ قورشاعان ورتاعا قالاي بولسا, سولاي قارايتىنىمىزدىڭ كٶرٸنٸسٸ. اپاتتىڭ الدىن الۋ, تابيعاتىمىزدى قورعاۋ سالاسىندا تۇراقتى جۇمىس جوق, تەك ورىن العان اپاتتى قالپىنا كەلتٸرۋ عانا بار بٸزدە. قازٸر بٸزدە بۇل جۇمىسپەن جەكە تىڭعىلىقتى اينالىساتىن ارنايى مينيسترلٸك تە جوق, باسقا سالاعا باسىبايلى بەرٸلٸپ, قوساقتالىپ قالدى.
مىسالى, بٸزدە تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنان باستاپ, تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدٸك قاسىنداعى ەكولوگييامەن تٸكەلەي اينالىساتىن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر تولىپ جاتىر.
ال ەكٸمدٸكتەگٸلەردٸڭ تۋعان تابيعاتقا جانى اشيدى دەگەنگە مەن باسىمدى كەسٸپ السا دا سەنبەيمٸن. تابيعات قورعاعاندارى سول ما? عاسىرلار بويى كٶركٸمەن كٶز ارباعان «كٶكجايلاۋ» شاتقالىنىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتىر.
– ولاردان پايدا بار ما?
– جوق قوي, جوق. ولار ايىپپۇل سالىپ, جازالاۋمەن شەكتەلەدٸ. ال, تٷسٸنٸك جۇمىستارىن حالىق ارسىندا مٷلدەم جٷرگٸزبەيدٸ. بٸزدٸڭ باق بۇل تاقىرىپقا ٶتە سيرەك بارادى. تەلەارنالار شوۋلاردى شۋلاتۋعا شەبەر, ال تابيعاتتى تالقانداپ جاتقانىمىزدى ايتۋعا كەلگەندە سوقىر-مىلقاۋ. شىن مەنٸندە, ەڭ ىقپالدى تەربيە قۇرالى سولار ەمەس پە?
ال ەكٸمدٸكتەگٸلەردٸڭ تۋعان تابيعاتقا جانى اشيدى دەگەنگە مەن باسىمدى كەسٸپ السا دا سەنبەيمٸن. تابيعات قورعاعاندارى سول ما? عاسىرلار بويى كٶركٸمەن كٶز ارباعان «كٶكجايلاۋ» شاتقالىنىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتىر.
– «نە بٸتٸرٸپ, نە تىندىردىڭىزدار?» دەگەن ساۋالىمىزعا ناقتى جاۋاپ الا الماعان سيياقتىمىز. بٸر-ەكٸ مىسال بولسا...
– الماتىدا قوقىس ٶڭدەۋ زاۋىتىن سالۋعا بٸز قارسى شىقتىق. بٸرٸنشٸدەن, ول قالانىڭ ورتاسىنا ورنالاسىپ, جان-جاعىنداعى تۇرعىنداردى جاعىمسىز يٸسٸمەن تۇنشىقتىردى. ەكٸنشٸدەن, زاۋىت قوقىستى بار بولعانى 10-20 پايىزعا عانا ٶڭدەۋگە ەسەپتەلگەن. قالعان 80 پايىزىن پوليەتيلەنگە وراپ قالا ماڭىنداعى قوقىسقورىمعا(پوليگونعا) تٶگەدٸ. ول جەردە دە ەلدٸ مەكەندەر جاقىن ورنالاسقان. قوقىس تاعى دا جەر قاباتىن ۋلاپ, ادامداردى اۋرۋعا شالدىقتىرادى. پايداسىز زاۋىت ٷشٸن قانشاما قارجى شىعارىلىپ, اقىرى جابىلىپ تىندى. سول جەلگە ۇشقان قىرۋار قارجى ٷشٸن جاۋاپ بەرەتٸن ادام دا تابىلماي قالدى.
بٸز ون جىلداي وسى قوقىس, تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناستىرۋعا بايلانىستى ٶز تەجٸريبەمٸزدٸ ٸسكە اسىرىپ كەلدٸك. اۋلادا شاعىن عانا جەردە قالدىقتاردى سۇرىپتاپ, پلاستيك, شىنى, تاماق, تاعى باسقا قالدىق تٷرلەرٸن جەكە-جەكە جيناپ ٶتكٸزۋدٸ تەجٸريبەگە ەنگٸزۋگە تىرىستىق. ادامدار وسىعان بەيٸمدەلٸپ تە قالعان. ەندٸ وسى تەجٸريبەنٸ بٷكٸل قالاعا, ەلٸمٸزگە ەنگٸزۋگە كەلگەندە ەدەتتەگٸدەي الدىمىزدان كەدەرگٸلەر شىعا كەلدٸ. قالالىق ەكٸمدٸك باستاعان توپ جاپ-جاقسى ۇيىمداستىرىپ جاتقان شارۋامىزدىڭ شىرقىن بۇزدى.
قالا بويىنشا 80-90 سۇرىپتاۋ الاڭىن اشساق, قانشاما ادامداردى جۇمىسپەن قامتىپ, قانشاما پايدا كەلتٸرۋگە بولاتىن ەدٸ. ولارعا قوقىستى سۇرىپتاپ, ودان قاجەت زاتتاردى بٶلٸپ ٸسكە اسىرعاننان قالا سىرتىنداعى قوقىسقورىمعا تٶگە سالعان تيٸمدٸ. ٶيتكەنٸ, سول قوقىسقورىمدار دا جەكەلەگەن ىقپالدى ادامداردىڭ قولىندا, تابىس كٶزٸنەن ايرىلعىسى كەلمەيدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بيۋدجەتتەن بٸر تەڭگە دە قاجەت ەتپەيتٸن, بٸزدٸڭ بۇل تيٸمدٸ باستامامىز كٷشپەن تۇنشىقتىرىلدى. بۇدان كەيٸن نە ايتۋعا بولادى?..
– ەلدە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالامىز دەيدٸ. بۇعان قالاي قارايسىز?
– بٸردەن ايتايىن, قارسىمىن. كەزٸندە «سەمەي-نەۆادا» قوزعالىسىنا دا قاتىسقانمىن. ايقايلاپ جٷرٸپ اتوم سىناعىن جاپقان جەردٸ قايتادان ەندٸ ٶزٸمٸز اتوم قالدىقتارىنىڭ قورىمىنا اينالدىرۋ اقىلعا قونبايدى. ەكٸنشٸدەن, بٶلٸنگەن قارجىنىڭ جارتىسىن ۇرلاپ, ساپاسىز سالعان تۇرعىن ٷيلەر قۇلاپ جاتقاندا, اەس سالۋ باسىمىزدى قاتەرگە تٸگۋمەن بٸردەي. اەس ويىنشىق ەمەس, ەرتەڭ چەرنوبىل وقيعاسى قايتالانباسىنا ەشقانداي كەپٸلدٸك جوق. ولاي بولسا, ونسىز دا سانى ٶسپەي جاتقان قازاققا ور قازىپ كەرەگٸ قانشا. بٸزدە ەزٸرگە باسقا دا قۋات كٶزدەرٸ جەتكٸلٸكتٸ, الدىمەن سونى ۇقساتىپ المايمىز با?
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, زەينوللا اباجانوۆ
