ەنگەنشە ەلەڭدەستٸك. تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلدى. سان الۋان ايتىس-تارتىس بولدى. حالىق اراسىندا الاڭ كٶڭٸلدٸ ازاماتتار دا كٶپتەپ كەزٸكتٸ. «بۇل وداق – كەڭەس وداعىنىڭ كٶشٸرمەسٸ, پۋتيننٸڭ قۇرعان تۇزاعى» دەسكەندەر دە, «وداققا ەنسەك, ٷلكەن نارىققا جول اشامىز, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكا قۇرامىز» دەسكەندەر دە تابىلدى. ەندٸ ول ايتىستىڭ قۇنى از. كەلەسٸ گەپ: «قايتسەك ۇتىلمايمىز, ٶزگەگە جەم بولماي, ٶز ۇپايىمىزدى تٷگەندەۋدٸڭ شارالارى قانداي? ەلدٸكتٸ, ەركٸندٸكتٸ, قازاق ەكونوميكاسىن نىعايتۋدىڭ ناقتى جولى بار ما?», – دەگەن بەتۋالى سۇراققا تٸرەلٸپ تۇر. سوڭعى كەزدەرٸ رەسەيدٸڭ ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ, رۋبل قۇلدىراعان ٷستٸنە قۇلدىراپ بارادى. تۇتاس باتىس – بٸر جاق, رەسەي – بٸر جاق. مۇنداي سەتتە قازاقستان ٶز پوزيتسيياسىن قالاي انىقتاۋى تيٸس? وسى سۇراقتاردىڭ بٸر پاراسىن ساياساتكەر ەمٸرجان قوسانوۆ پەن ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆقا جولداعان ەدٸك.
ەمٸرجان قوسانوۆ, ساياساتكەر:
وداققا كٸرگەنٸمٸز – كٸرگەن! بٸز قانشا قارسى بولساق تا, كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. وداق ٶز ٶمٸرٸن باستادى. «ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك?» دەگەن ساۋالعا مەن بىلايشا جاۋاپ بەرەر ەدٸم.
بٸرٸنشٸدەن, وسى وداقتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا تيگٸزەر تەرٸس ەسەرٸن مەيلٸنشە ازايتۋىمىز قاجەت! ونىڭ ٷستٸنە وداق يدەياسى پىسىقتالىپ, ەكونوميكالىق, قارجىلىق قۇجاتتار كەلٸسٸلٸپ جاتقاندا رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس بولعان جوق. ال قازٸردە باتىس سانكتسييالارىنىڭ استىندا قالىپ, قۇردىمعا كەتٸپ بارا جاتقان كٶرشٸنٸڭ ەكونوميكاسى بٸزدٸ دە وقشاۋلانۋ ۇيىعىنا تارتىپ, «تيتانيك» سەكٸلدٸ ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن! ەرينە, 7 جارىم مىڭ شاقىرىم ورتاق شەكارا بار رەسەيمەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋدى توقتاتۋدىڭ كەرەگٸ جوق, بٸراق تا بٸرجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستان باس تارتىپ, باسقا ەلدەرمەن, سونىڭ ٸشٸندە دامىعان باتىس ەلدەرٸمەن بايلانىستى ودان سايىن ٷدەتە تٷسۋ كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە باتىس نارىعىنا شىعا الماي قالعان رەسەي بيزنەسٸ ەندٸ بٸزدٸڭ ەلگە لاپ قويۋى مٷمكٸن ەكەنٸن دە ەسكەرگەن جٶن. مۇنىڭ ٶزٸ وتانلىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸمٸزگە قوسىمشا قيىندىق تۋعىزباق.
ەكٸنشٸدەن, وداقتىڭ گەوساياسي استارى تاعى بار. بۇل ۇيىم پۋتيننٸڭ ٶزٸنٸڭ نەويمپەرييالىق ساياساتىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ بٸردەن بٸر جوباسى ەكەنٸن ۋاقىت كٶرسەتٸپ وتىر. ەسٸرەسە, ۋكراينانىڭ بٸر بٶلٸگٸ – قىرىمدى اننەكسييالاۋى, دونەتسك پەن لۋگانسكٸدەن ايىرىلماۋى, ول جاققا باسقىنشىلىق كٷشتەردٸڭ بارۋىنا مۇرىندىق بولۋى بٸزدٸ دە قاتتى ويلانتۋى تيٸس. مەسەلەن, ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ سەپاراتيستٸك كٷشتەردٸڭ قولتىعىنا كرەمل سۋ بٷركٸپ جاتسا, بٸز نە امال قاراستىرماقپىز?
بٷگٸندە رەسەي ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنىڭ بار سالاسىندا كەشەگٸ سوۆەت زامانىن اشىقتان-اشىق ناسيحاتتاپ, سول كەزەڭدٸ كٶكسەپ, اڭساۋشىلىق تانىتىپ جاتىر! ول رەسەيلٸك رەسمي شەشەۋنٸكتەردٸڭ باياندامالارىنان عانا سەزٸلٸپ قويمايدى. قازٸرگٸ رەسەي تەلەديدارىن, كينوسىن, ٶنەرٸن, ەدەبيەتٸن قاراساڭىز سول زاماندى اقتاپ الۋ, سول كەزدەگٸ ەلگە تٸزەسٸن باتىرعان تەرٸس تۇلعالاردى «جاعىمدى», تٸپتٸ, «ۇلى» ەتٸپ كٶرسەتۋ تەندەنتسيياسى انىق بايقالادى.
سونىمەن بٸرگە, گەوساياسي تۇرعىدان العاندا, بٸز وقشاۋلانعان سايىن وقشاۋلانا بەرەتٸن رەسەيدٸڭ بٸردەن بٸر وداقتاسى بوپ قالىپ, باسقا ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ الدىندا وسىنشاما جىل جيعان-تەرگەن ابىرويىمىز بەن بەدەلٸمٸزدەن دە ايىرىلىپ قالمايىق! كەزٸندە پرەزيدەنت ٶزٸ قول قويعان «ەۋروپاعا قاراي جول» دەگەن باعدارلامانى قايتا جاڭعىرتىپ, قازٸرگٸ تالاپتارعا ساي ەتٸپ, جاڭا نۇسقاسىن قابىلداۋ كەرەك.
قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى بٶلەك كەلٸسٸم-شارتتا «كەلٸسٸلگەن سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋ» تۋرالى باپ بار. سول پەلەدەن دە قۇتىلۋ قاجەت! ەيتپەسە, ەرتەڭ بٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتتى قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ەمەس, لاۆروۆ انىقتاپ, ەلەمگە جارييا ەتٸپ جٷرەدٸ.
ٷشٸنشٸ مەسەلەنٸڭ تاريحي, كەرەك دەسەڭٸز, مورالدىق استارى بار.
بٷگٸندە رەسەي ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنىڭ بار سالاسىندا كەشەگٸ سوۆەت زامانىن اشىقتان-اشىق ناسيحاتتاپ, سول كەزەڭدٸ كٶكسەپ, اڭساۋشىلىق تانىتىپ جاتىر! ول رەسەيلٸك رەسمي شەشەۋنٸكتەردٸڭ باياندامالارىنان عانا سەزٸلٸپ قويمايدى. قازٸرگٸ رەسەي تەلەديدارىن, كينوسىن, ٶنەرٸن, ەدەبيەتٸن قاراساڭىز سول زاماندى اقتاپ الۋ, سول كەزدەگٸ ەلگە تٸزەسٸن باتىرعان تەرٸس تۇلعالاردى «جاعىمدى», تٸپتٸ, «ۇلى» ەتٸپ كٶرسەتۋ تەندەنتسيياسى انىق بايقالادى. «سىنىقتان باسقانىڭ بەرٸ جۇعادى» دەيدٸ.
وداقتىڭ ورتاق تاريح وقۋلىعى, ورتاق مەدەني ورتاسى بولادى دەپ جاتىر ەمەس پە? ەرتەڭ وقۋلىقتارىمىزدا ادامزات پەن ٶز تاريحىمىز ەسكٸنٸ اڭساعان, توتاليتارلىق جٷيەنٸ اقتاعان رەسەيلٸك عالىمداردىڭ كٶزقاراسىنا سەيكەس باياندالىپ جاتسا, ٶسكەلەڭ ۇرپاق قانداي بوپ تەربيەلەنبەك? ەرتەڭ بٸزدٸڭ ەكراندارىمىزدىڭ تٶرٸنە ستالين مەن بەرييالار شىعىپ كەتپەسٸنە كٸم كەپٸل? حاندىعىمىزدىڭ ەمەس, كسرو-نىڭ مەرەيتويىن تويلاپ جٷرمەيٸك!
ەدۋارد پولەتاەۆ, ساياساتتانۋشى:
– ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ ساياسي ينتەگراتسييانى كٶزدەمەيتٸنٸ, تەك ەكونوميكالىق بايلانىستارمەن شەكتەلەتٸنٸ سان رەت ايتىلدى عوي. بٸلسەڭٸز, رەسەيدٸڭ جاعدايىندا ساياسي ينتەگراتسييا تۋرالى سٶز قوزعاۋ اۋىر. نەگە? سەبەبٸ كٶرشٸمٸزدەگٸ ساياسي كەڭٸستٸك بٸرتۇتاس ەمەس. رەسەيدە 90-جىلدارى قالىپتاسقان ايماقتىق ساياسي جٷيە ەلٸ كٷنگە دەيٸن جويىلعان جوق. فەدەرالدىق, جالپىۇلتتىق ساياسي ەليتانىڭ ەلسٸزدٸگٸ ايماقتىق ساياسي ەليتانىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. مەملەكەتتٸك يدەولوگييانىڭ ەلسٸزدٸگٸنەن ايماقتاردىڭ ٶز ساياسي يدەولوگيياسى قالىپتاستى. نەگٸزٸندە رەسەيلٸكتەر بٸزگە (قازاقستانعا) قىزىعا قارايدى. مۇنىم كٶلگٸرسٶز, پافوس ەمەس. بٸزدە تۇتاستىق بار. ال رەسەيدە ەربٸر ۇلت توپقا, جٸككە بٶلٸنگەن. سايىپ كەلگەندە, قازٸرگٸ كٷنٸ رەسەيدە 85 ساياسي جٷيە بار. ال ايماقتىق ساياسي جٷيەنٸ ٶزگەرتۋگە, وعان ىقپال ەتۋگە رەسمي مەسكەۋدٸڭ ٶزٸ قاۋقارسىز. ايتالىق شەشەنستان مەن داعىستان ەتنيكالىق قۇرامى, تٸلٸ مەن دٸلٸ جاعىنان ٶزارا ۇقساس بولعانىمەن, ساياسي ۇستانىمى ەكٸ بٶلەك. قازٸرگٸ كالينينگراد وبلىسى 70 پايىزعا ەۋروپامەن ينتەگراتسييالانعان. مۇنى رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى ايتا بەرمەيدٸ. بىلايشا ايتقاندا, كٶرشٸمٸزدە جالپىرەسەيلٸك تۇتاستىق دەگەن ۇعىم جوق. ەسەسٸنە, ايماقتىق, ەتنيكالىق جەنە كونفەسسييالىق قاعيدا بار. ياعني, رەسەيدٸڭ ٶز ٸشكٸ مەسەلەسٸ شاش-ەتەكتەن.
دەل قازٸر بٸز وسى وداق اياسىندا شەكارالاس ٶڭٸرلەردٸ ەكونوميكاداعى اسا ماڭىزدى سۋبەكتٸ رەتٸندە ينۆەستورلارعا تارتىمدى قىلۋ ٷشٸن ولاردىڭ تارتىمدىلىعىن, جارناماسىن جاساۋدى دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەڭٸز, قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىنىڭ 7-ۋٸ تەرٸسكەي كٶرشٸمٸزبەن شەكارالاس جاتىر. ال ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا قول قويىلعالى بەرٸ ايماقارالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسپەسە, كەمٸگەن جوق.
ەكٸنشٸدەن, ەۋرازييالىق وداق بۇل قايىرىمدىلىق جاسايتىن قور ەمەس, بۇل وداقتاس ەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق بەسەكەگە تٷسۋٸنە جەنە تاۋار الماسۋعا جول اشاتىن جوبا. يە, ول 170 ملن. ادامى بار نارىقتى قامتيدى. بٸراق, بٸزدٸڭ قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەر وسى نارىقتى جاۋلاۋعا قانشالىقتى ەزٸر? دەل قازٸر بٸز وسى وداق اياسىندا شەكارالاس ٶڭٸرلەردٸ ەكونوميكاداعى اسا ماڭىزدى سۋبەكتٸ رەتٸندە ينۆەستورلارعا تارتىمدى قىلۋ ٷشٸن ولاردىڭ تارتىمدىلىعىن, جارناماسىن جاساۋدى دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك. نەگە دەسەڭٸز, قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىنىڭ 7-ۋٸ تەرٸسكەي كٶرشٸمٸزبەن شەكارالاس جاتىر. ال ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداعىنا قول قويىلعالى بەرٸ ايماقارالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسپەسە, كەمٸگەن جوق. كەدەن وداعى ٸسكە كٸرٸسكەننەن بەرگٸ كەزەڭدە ايماقتار اراسىندا 240-تان اسا كەلٸسٸمگە قول قويىلىپتى.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ اراسىنداعى بايلانىستارعا ٷڭٸلگەندە مىنا بٸر جايدى نازارىمىزدان قالىس قالدىرىپ كەتەمٸز. قازاقستاندىق قوعامدا ەلٸ دە بولسا «سەبەتتٸك» برەندتەردٸڭ ىقپالى ٶتە كٷشتٸ. ولارعا دەگەن ساعىنىش سەزٸلٸپ تۇرادى. ٶزگە پوستكەڭەستٸك ەلدەردە مۇندايدى مٷلدە بايقامايسىڭ. سوندا بۇعان نە سەبەپ? دەل وسى ساۋالعا جان-جاقتى جاۋاپ ٸزدەلۋٸ تيٸس دەپ ويلايمىن. ايتالىق, الماتىداعى «كوكا-كولا» زاۋىتى ٶز ٶنٸمٸنەن تىس «بۋراتينو» ليمونادىن ٶندٸرەتٸن بٸردەن-بٸر زاۋىت. «بۋراتينونىڭ» كەڭەستٸك برەند ەكەنٸ بارلىعىمىزعا بەلگٸلٸ. اتالعان ٶنٸمدٸ ٶندٸرۋ ارقىلى نارىقتى جاۋلايتىندارىنا سەنٸمدٸ بولعاسىن كومپانييا وسى سۋسىندى شىعارا باستادى. قازاقستاندا «سوۆەتسكيي», «رۋسسكيي» دەپ اتالاتىن ٶزگە ٶنٸمدەر دە جەتٸپ ارتىلادى. مۇندايدى ۋكراينادا ەلەستەتۋ قيىن. بەلكٸم, بۇل ٶتكەن كٷنگە دەگەن ساعىنىشتىڭ كٶرٸنٸستەرٸ بولار. مىسالعا, مەن جاقىندا عانا «سەبەتتٸك مۇسىلماندىق» دەپ جەرگٸلٸكتٸ جەردە ٶندٸرٸلگەن شۇجىقتى ساتىپ الدىم. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ دٸنگە دەگەن كٶزقاراسى قانداي بولعاندىعىن ەسكەرسەك, مۇنى ناعىز پارادوكس دەپ باعالاۋعا بولار ەدٸ...
