شۇرايلى شىعىسقا بارعان جان ٶسكەمەن قالاسىنداعى ەتنواۋىلدى مٸندەتتٸ تٷردە كٶرۋٸ تيٸس. تٷرلٸ ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ شوعىرلانعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تابيعاتىن تاماشالاعىسى كەلگەندەر ٶسكەمەنگە اياق باسقاندا ەڭ ەۋەلٸ قالانىڭ كٶركٸنە كٶرٸك قوسقان ەتنواۋىلدى تاماشالاماي كەتسە, ٶلكەنٸڭ سىرعا تولى تاريحىنان تولىق حاباردار بولۋى نەعايبىل. بۇل ساياباق – وسى ٶڭٸردەگٸ حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن ەدەت-عۇرپىنان, كەسٸبٸ مەن تاريحىنان جان-جاقتى ماعلۇمات بەرەتٸن بٸرەگەي كەشەن.
ەرتٸستٸڭ سول جاق قاناتىنا ورىن تەپكەن كەشەننٸڭ ەرەكشەلٸگٸن سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن. ٶسكەمەندەگٸ سەۋلەتتٸك-ەتنوگرافييالىق جەنە تابيعي-لاندشافتتى قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي زايتسەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياباقتىڭ ورنى بٸر كەزدەرٸ ەسكٸ قۇرىلىستاردىڭ ورنى ەكەن. ٶزٸنٸڭ سانالى عۇمىرىن قالانى كٶرٸكتەندٸرۋگە ارناعان قالا تۇرعىنى وسى جەردٸ ساياباققا اينالدىرۋدى كٶپتەن ارمانداپتى. قازٸر بۇل ساياباق قالا حالقىنىڭ دەمالاتىن ورنى عانا ەمەس, قالالىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق تٷرلٸ ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىراتىن كٶڭٸلدٸ مەكەننٸڭ دە جارشىسىنا اينالعان. مەرەكە-مەيرام كەزٸندە ساياباق ٸشٸ ەن مەن كٷيگە بٶلەنٸپ, ەرتٷرلٸ كونتسەرتتٸك باعدارلامالاردى ۇسىنادى. مەرەكەلەرگە ارنالعان جيىن-تويلاردى ٶتكٸزەتٸن ارنايى الاڭقاي ٷنەمٸ ٸس-شارالار ٶتكٸزۋدەن بوسامايدى.
مۇندا باس سۇققان ەر ادامعا ارنايى ٷيدٸ كٷتٸپ-باپتاپ وتىرعان تانىستىرۋشىلار ەگجەي-تەگجەيلٸ سىر شەرتەدٸ. مىسالى, كەرٸس حالقىنىڭ قونىسجايىن تاماشالاساڭىز, ولاردىڭ كٶكٶنٸس ٶسٸرۋگە, ەگٸن شارۋاشىلىعىنا ەپتٸ حالىق ەكەنٸن, ٷيلەرٸن بەزەندٸرۋدە ٶزدەرٸنە تەن شىعىستىق مەنەردٸ ساقتاپ, ەر ٸسكە ۇقىپتىلىقپەن قارايتىن ەلگەزەك مٸنەزٸن بايقايسىز. ايتا كەتەرلٸگٸ, وسى ٷيلەردەگٸ جەدٸگەرلەردٸڭ دەنٸ قونىسجايلاردىڭ تاريحي سيپاتىنا ساي جاسالعان.
قالا حالقىنىڭ سٶزٸنە جٷگٸنەر بولساق, بۇل كٷندەرٸ ٶسكەمەندٸك قوناقتاردى وسىندا ەرتٸپ كەلۋدٸ ەدەتكە اينالدىرىپتى.
[caption id="attachment_12650" align="alignright" width="448"]
ەڭ باستىسى, بۇل ساياباققا قىدىرعان جاندار ەۋەلٸ ەتنواۋىلداعى قازاق, ورىس, ۋكراين, ۇيعىر, كەرٸس, تاتار, بەلورۋس, شەشەن سەكٸلدٸ ونداعان ۇلتتىڭ ەسكٸ قونىسجايلارىمەن تانىسا الادى. ەرتٷرلٸ ارحيتەكتۋرالىق نەگٸزدە بوي كٶتەرگەن ەسكٸ قونىستاردىڭ كٶشەسٸن ارالاي جٷرٸپ, سٸز قازاق دالاسىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ بٸرنەشە عاسىرلىق تاريحىمەن تانىساسىز ەرٸ ونىڭ ەربٸرٸنە باس سۇعىپ, سول ۇلتتاردىڭ تٷرلٸ كەزەڭدەگٸ ٶزگەرٸستەرٸن, ٷي جيھازدارىن, وتباسىلىق قاعيدالارىن, تۇرمىستىق شارۋاشىلىق نەگٸزدەرٸن, تۇتىنعان بۇيىمدارى مەن كەسٸپتٸك ايىرماشىلىقتارىن بايقاي الاسىز. مۇندا باس سۇققان ەر ادامعا ارنايى ٷيدٸ كٷتٸپ-باپتاپ وتىرعان تانىستىرۋشىلار ەگجەي-تەگجەيلٸ سىر شەرتەدٸ. مىسالى, كەرٸس حالقىنىڭ قونىسجايىن تاماشالاساڭىز, ولاردىڭ كٶكٶنٸس ٶسٸرۋگە, ەگٸن شارۋاشىلىعىنا ەپتٸ حالىق ەكەنٸن, ٷيلەرٸن بەزەندٸرۋدە ٶزدەرٸنە تەن شىعىستىق مەنەردٸ ساقتاپ, ەر ٸسكە ۇقىپتىلىقپەن قارايتىن ەلگەزەك مٸنەزٸن بايقايسىز. ايتا كەتەرلٸگٸ, وسى ٷيلەردەگٸ جەدٸگەرلەردٸڭ دەنٸ قونىسجايلاردىڭ تاريحي سيپاتىنا ساي جاسالعان. ول جەدٸگەرلەردٸ حالىق اراسىنان ارنايى جيناپ, وسىندا توپتاستىرىلعانى مۇراجاي-قورىق باسشىلىعىنىڭ ۇقىپتى تٸرلٸگٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ دەۋگە بولادى. ٷيلەرگە باس سۇققاندا تۋرا ٶتكەن دەۋٸرگە تاپ بولعانىڭىزدى, جاساندى, جىلتىراقتان ادا, تالاي سىردى ٸشٸنە بۇككەن زاتتارعا قاراپ, تۇتاس حالىقتىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن, تٸرشٸلٸك داعدىسىن كٶرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولاسىز. ەگەر زەرتتەۋشٸلەر, ەتنوگرافتار بارار بولسا, بٸزدٸڭ دالانى مەكەندەگەن ۇلىستاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنٸڭ بٸر قاينارىن قاپىسىز وسى جەردەن تابادى. جەتٸ گەكتاردى الىپ جاتقان اۋىلدار شوعىرى تٷرلٸ تاريحي كەزەڭدٸ قامتىعانىن باسا ايتقان جٶن. ۋاقىت ايىرماشىلىعى دا كٶزگە بٸردەن ۇرىنادى. ٷيلەردٸڭ الدىنداعى شاعىن انىقتامالىققا قاي قونىستىڭ قاي كەزەڭگە تەن ەكەنٸ دە جازىلعان. ال ەر ۇلتتىڭ قونىستارىن تۇرعىزار كەزدە وبلىستاعى مەدەنيەت ورتالىقتارىمەن جٸتٸ اقىلداسىپ, ەر ەكسپوناتقا جٸتٸ نازار اۋدارعانى بايقالادى.
كٶنە عاسىرلارداعى دەندٸباي جەنە ۇلان اۋدانىنىڭ كٷنگەي قونىسىنداعى تاس ٷيلەردٸڭ كٶشٸرمەسٸ بٸزدٸ اتامزامانداعى مەدەنيەت پەن ٶركەنيەت دەۋٸرٸنە باستاماي تۇرمادى.
حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى وتىرىقشى قازاق قونىسى سەندٸ دە سەۋلەتتٸ بولعانىنا قاراماستان, سول شاقتاعى حالىقتىڭ اۋمالى-تٶكپەلٸ تاريحىن دا تاڭبالاپ تۇرعانداي. كٶنە عاسىرلارداعى دەندٸباي جەنە ۇلان اۋدانىنىڭ كٷنگەي قونىسىنداعى تاس ٷيلەردٸڭ كٶشٸرمەسٸ بٸزدٸ اتامزامانداعى مەدەنيەت پەن ٶركەنيەت دەۋٸرٸنە باستاماي تۇرمادى. قازاق كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن, وتىرىقشىلىقتى مىندا ٷيرەندٸ دەيتٸن اتٷستٸ تٷسٸنٸك وسى ٷيلەردٸ كٶرگەن كەز كەلگەن جان ٷشٸن جالعان ەكەنٸن ٶز-ٶزٸنەن ايتىپ تۇرعانىنا كۋە بولاسىز. حٸح عاسىردىڭ سوڭىنداعى ورىس كەنشٸلەرٸنٸڭ ٷيٸ, حح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى پولياك, ۇيعىر قونىستارى مەن سول عاسىردىڭ ورتا شەنٸندەگٸ تاتار, ٶزبەك, ارميانداردىڭ دەستٷرلٸ ٷي-جايلارىنىڭ ٷلگٸسٸ, ەۆرەي مەن شەشەننٸڭ قاراپايىم دا كٷردەلٸ تۇراقتارى ارالاۋشىلاردى بەيجاي قالدىرمايدى. تۋىسقان ٶزبەك, قىرعىز حالىقتاردىڭ قونىسجايلارىن دا تاماشالاۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ مول.
قازاق قونىسىنىڭ ابايدىڭ سوڭعى ون جىل ٶمٸرٸن ٶتكٸزگەن جيدەبايداعى ٷيٸنە ۇقساتىپ سالىنعانى دا تەكتەن تەك ەمەس. ابايدىڭ زامانىندا تەك اقسٷيەكتەر, دالا اريستوكراتتارى سالعىزعان ٷيلەردٸڭ بەزەندٸرٸلۋ ەرەكشەلٸگٸ دە كٶرگەندٸ تەنتٸ ەتەرلٸكتەي.
بۇل تەك ەتنواۋىلمەن شەكتەلمەيدٸ. مۇندا كەلگەندەر قايىقپەن سەرۋەندەپ, تىنىشتىققا ۇيىعان باۋ-باقشا, ورمان-توعايدى دا تاماشالاپ, عاجايىپ تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قالپىنا تاڭىرقاماي تۇرا المايدى. جاسىل جامىلعىعا ورانعان اۋماقتا ٶسٸمدٸكتٸڭ 500-دەن استام تٷرٸ ٶسٸرٸلەدٸ. توعايدىڭ ٸشٸنەن نەشەتٷرلٸ قۇستار ەن سالىپ, ۋىلجىعان تابيعاتتى ەسەم كٷيگە بٶلەيدٸ.
انادايدان كٶزگە وتتاي باسىلاتىن اباي ٷيٸ ٸرٸ جيىندار ٶتكٸزەتٸن بٸرەگەي جەر. مۇندا وبلىستىق جەنە رەسپۋبليكالىق مەدەني شارالار جيٸ ٶتٸپ, تٷرلٸ كونكۋرستاردىڭ قورىتىندىسى شىعارىلادى. شەبەرلەر مەن ۇستالار باس قوسقان شەبەرحانادا جاس جەتكٸنشەكتەردٸ تٷرلٸ ۇلتتىق بۇيىمدار جاساۋعا باۋليدى. ساياباق باسشىلىعى قازٸردٸڭ ٶزٸندە شەبەرحانادا دەمالىس كەزٸن ٶتكٸزٸپ, ٶنەر ٷيرەنگٸسٸ كەلەتٸندەردٸڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. بالالار ەتنواۋىلداعى بۇيىمداردى تولىقتىرىپ, ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق دەستٷرٸن ٷيرەنٸپ, تٷرلٸ كەسٸپتٸك بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك تۋعانىنا ريزا دەيدٸ شەبەرحانا ۇستازدارى. تٸپتٸ, جاستار عانا ەمەس, ەگدە ادامداردىڭ ٶزٸ شەبەرحاناعا كەلۋگە ەۋەس ەكەن. بۇل جەردە ەڭبەك ەتٸپ شارشامايدى, قايتا رۋحاني ەڭگٸمە مەن جاراسىمدى تٸرشٸلٸكتٸ كٶرٸپ, دەمالىپ قايتادى دەگەن بايلامىن جەتكٸزگەن شەبەرلەر جاستاردى يگٸ جۇمىسقا باۋلۋ – باستى ماقساتتارى ەكەندٸگٸن جاسىرمايدى.
ەتنوساياباق جىل ٶتكەن سايىن دامىپ, كەمەلٸنە كەلە تٷسۋدە. وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ ساياباقتى ودان ارى جەتٸلدٸرۋ, دامىتۋ ٷشٸن بارلىق شارت-جاعداي تۋعىزاتىنىن مەلٸمدەپ, وبلىستىق بيۋدجەتتەن تولايىم قارجى بٶلۋگە جەردەمدەسٸپ وتىرعانىن ساياباق ديرەكتورى ريزاشىلىقپەن اتاپ ٶتتٸ.
ت. تاڭجارىق
نيكولاي زايتسەۆ, قورىق-مۇراجاي ديرەكتورى:
– بۇل اۋىل بارشا قازاقستاندىقتارعا تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸ دەرٸپتەيتٸن ورتالىققا اينالىپ ٷلگەردٸ. جىلدىڭ بارلىق مەزگٸلٸندە ارنايى ات باسىن بۇراتىن قوناقتاردىڭ اياعى سۋىمايدى. ولار مۇراجاي-قورىقتى ارالاي جٷرٸپ, ٶزدەرٸنە ەرەكشە دەمالىس سىيلاعانىمىزعا راقمەتتەرٸن جاۋدىرىپ كەتەدٸ. مۇنداعى ەربٸر ەكسپونات, ەربٸر بۇيىم, لاندشافتتىق بەزەندٸرۋدٸڭ زور مەنٸ بار. ٶسكەمەن قالاسى اۋىر ٶنەركەسٸبٸمەن عانا ەمەس, كٶركەم تابيعاتىمەن دە ەيگٸلٸ بولۋعا تيٸس. وعان بارلىق مٷمكٸندٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ.قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ ەر ايماعىندا وسىنداي ساياباقتار بوي كٶتەرٸپ, قالالاردىڭ كٶركٸ كٸرٸپ كەلەدٸ. ەڭ العاش بٸزدٸڭ وبلىس وسى جۇمىستى قولعا العان كەزدە, ەلباسى ن.نازارباەۆ باسقا ٶڭٸرلەرگە دە وسىنداي ەتنواۋىلدار كەرەك ەكەنٸن ايتقان ەدٸ.
قالامىز تازا بولسا, ول كٶرٸكتٸ بولسا, ادامدار دا سوعان ساي بولۋعا ۇمتىلادى. قالانىڭ تازالىعى – سٸز بەن بٸزدٸڭ قولىمىزدا. جاسىل گٷلزار كٶمكەرگەن ورىنداردىڭ كٶبەيگەنٸن كٶرگەن سايىن قۋانامىن. ەرتٸستٸڭ ەكٸ جاعالاۋىن جٶندەۋ جۇمىسىن كەل سالىپ قولعا العان ٶڭٸر باسشىسىنىڭ ەر ٸسٸن قۇپتايمىن. ٶيتكەنٸ, ەلدٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ اينالامىزداعى جاراسىمدى دٷنيەلەردەن, يگٸ جۇمىستاردان بايقالادى.
وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ ساياباقتى ودان ارى دامىتۋدى تاپسىردى. بٸز ٶڭٸر باسشىسىنىڭ قامقورلىعىنا شىن جٷرەكتەن العىس ايتامىز.
دۋمان تاناباسوۆ
