تٸپتٸ, بۇل سٶز ورىسقا قارسى سٶز ايتقاننىڭ اۋزىنا ۇراتىن ولاردىڭ قولىنداعى توقپاق سەكٸلدٸ. وسى سٶز ەڭ وڭباعان, ەزەزٸل سٶز ەكەنٸن بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلمەيدٸ. تٸپتٸ, بۇقار جىراۋ ايتىپتى-مىس! «شىندىق قوي, بۇل سٶزدٸڭ وڭباي تۇرعان نەسٸ بار?» دەرسٸزدەر. نەگە وڭدىرمايتىن سٶز ەكەنٸن مەن ايتايىن, كٶڭٸل قويساڭىز.
ەڭ ەۋەلٸ بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسىنا زەر سالايىق. مەنٸڭشە, بۇل سٶزدەن مىناداي ەكٸ ماعىنا شىعادى: 1) «ەگەر قىتاي سوعىس اشسا, ورىس ەكەڭدەي بولىپ قۇتقارادى»; 2) «قىتايعا وتار بولعانشا, ورىسقا وتار بولعان جاقسىراق» دەگەن.
بۇل ەكەۋٸ دە بوس سٶز. ٶتكەن تاريحىمىزدان بەلگٸلٸ, تٷركٸ دەۋٸرٸندە دە, بەرگٸ قازاق حاندىعى زامانىندا دا قىتايلارمەن بولعان سوعىستاردا ورىس ەسكەرٸ بٸردە بٸر رەت قازاقتارمەن وداقتاسىپ, كٶمەكتەسكەن ەمەس. كەرٸسٸنشە, ٸ پەتر پاتشا تۇسىندا جوڭعارلارعا جاسىرىن قارۋ-جاراق, زەڭبٸرەك بەرٸپ, قازاق حالقىن سولاردىڭ قولىمەن جەر بەتٸنەن جوق قىلۋ جوسپارىن جاساعان سولار بولاتىن. قازاق حالقىنىڭ ساحاراداعى داڭقتى تاريحىنىڭ اياقتالىپ, 300 جىلعا سوزىلعان وتار بولۋ تاريحىنىڭ باسى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان باستالدى دەسەك, ونى باستاعان سول ورىس ٷكٸمەتٸ بولاتىن. اقىرى امالدى جاۋ قازاقتى الدى, بٷگٸندە سول قامىتتان ەلٸ قۇتىلا الماي جٷرمٸز. العاشىندا قازاقتى قۇرتۋ ٷشٸن ورىس ٷكٸمەتٸ جوڭعارمەن وداقتاس بولعان. ال سوڭىندا قازاق قولىنان جەڭٸلٸپ, ەلسٸرەگەن جوڭعاردى قىتايلار جەر بەتٸنەن جوق قىلعاندا, وداقتاس بولا تۇرا جوڭعارلارعا ەشقانداي كٶمەك كٶرسەتپەي, قاراپ وتىرعان سول ورىس ٷكٸمەتٸ بولاتىن. مٸنە, بۇل ەگەر قىتاي سوعىس اشسا, ورىس ەكەڭدەي بولىپ كٶمەكتەسپەيتٸنٸنە تاريحي دەلەل.
ال «قىتايعا وتار بولعانشا, ورىسقا وتار بولعان جاقسىراق» دەگەن ەكٸنشٸ ماعىناعا كەلەيٸك. ول ٷشٸن تاعى دا ورىسقا قاتىستى ەسكٸ تاريحىمىزدى ەسكە تٷسٸرەيٸك. پاتشا زامانىن قويا تۇرىپ, سٶزدٸ بارشا ادامزاتقا جاقسىلىق, تەڭدٸك, باقىت ەكەلەدٸ دەگەن اتپەن قۇرىلعان «قىزىل ورىس ٷكٸمەتٸتەن» باستايىق. اتى دا قىزىل, زاتى دا قىزىل, ٸسٸ دە قىزىل بۇل ٷكٸمەت العاش قۇرىلعان جىلدان باستاپ-اق قازاق حالقىن قىناداي قىردى. ايتالىق, 1918-1922 جىلدارى اشتىقتى قولدان جاساپ 1700000, 1931-1933 جىلدارى 2300000, جالپى 4 ميلليون قازاقتى بٸر تال وق شىعىنداماي قىرىپ سالدى. تەك اشتىققا ٶلمەيتٸن, رۋحى سىنبايتىن, ۇلتى ٷشٸن ٶلٸسپەي بەرٸسپەيتٸن ەليحان, احمەت باستاعان 25 مىڭ قازاق زييالىسىن 1937-1938 جىلدارى اتتى. وق شىعىندادى. ال 1914, 1941 جىلدارى بولعان دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا ەسكەرگە ەمەس, اكوپ قازۋعا, سوسىن, ارىنى قاتتى نەمٸس ەسكەرٸنٸڭ بەتٸن قايتارۋ, وعىن تاۋىسۋ ٷشٸن قارۋسىز الدىعا ايداپ, وققا ۇستاعاندا قانشاما باۋىرلارىمىز قىرىلدى. ونىڭ ەسەبٸن سٸز بەن بٸز انىق بٸلمەيمٸز. شاماسى, ميلليونعا تارتا بولسا كەرەك. ال وسىنداي زۇلىمدىققا تٶزبەي, اسىل رۋحىن تاپتاتپاي, اتا قونىسىن تاستاپ, شەتەل اسقان قازاقتاردىڭ سانى 1 ميلليون دەپ كٶرسەتەدٸ تاريحشىلار. سوندا 1916 جىلى جالپى سانى 6 ميلليون بولعان قازاق حالقى 1950 جىلى, نە بەرٸ 34 جىلدىڭ ٸشٸندە, 1 ميليونعا جەتپەيتٸنٸ عانا قالدى. ال وعان كەشەگٸ 86 جىلعى كٶتەرٸلٸستە قىرىلعان قازاقتىڭ زييالى جاستارى مەن پاتشا زامانىندا كەنەسارى حان, يساتاي-ماحامبەت باستاعان ٸرٸلٸ-ۇساقتى 300-گە تارتا كٶتەرٸلٸستەردە قىرىلعان قازاقتاردى قوسساق, ورىس ٷكٸمەتٸ قىرعان قازاقتىڭ جالپى سانى باياعىدا 6-7 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. بۇل تەك ورىس ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاق حالقىنا جاساعان ادام شىعىنى عانا. ال رۋحاني دٷنيەسٸنە جاسالعان زۇلىمدىعى, مەدەنيەتٸنە, بايلىعىنا جاساعان تالان-تاراجىسىن سٸز بەن بٸز بٸرٸن بٸلسەك, بٸرٸن بٸلمەيمٸز. ەندٸ ويلانىڭىز, ورىسقا بودان بولىپ تاپقان جاقسىلىعىمىز, وڭالعانىمىز وسى ما? «ەكەڭدەي» كٶرگەن جاۋدىڭ دوسىتىعى وسى ما?
ال وسىنداي زۇلىمدىققا تٶزبەي, اسىل رۋحىن تاپتاتپاي, اتا قونىسىن تاستاپ, شەتەل اسقان قازاقتاردىڭ سانى 1 ميلليون دەپ كٶرسەتەدٸ تاريحشىلار. سوندا 1916 جىلى جالپى سانى 6 ميلليون بولعان قازاق حالقى 1950 جىلى, نە بەرٸ 34 جىلدىڭ ٸشٸندە, 1 ميليونعا جەتپەيتٸنٸ عانا قالدى. ال وعان كەشەگٸ 86 جىلعى كٶتەرٸلٸستە قىرىلعان قازاقتىڭ زييالى جاستارى مەن پاتشا زامانىندا كەنەسارى حان, يساتاي-ماحامبەت باستاعان ٸرٸلٸ-ۇساقتى 300-گە تارتا كٶتەرٸلٸستەردە قىرىلعان قازاقتاردى قوسساق, ورىس ٷكٸمەتٸ قىرعان قازاقتىڭ جالپى سانى باياعىدا 6-7 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. بۇل تەك ورىس ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاق حالقىنا جاساعان ادام شىعىنى عانا. ال رۋحاني دٷنيەسٸنە جاسالعان زۇلىمدىعى, مەدەنيەتٸنە, بايلىعىنا جاساعان تالان-تاراجىسىن سٸز بەن بٸز بٸرٸن بٸلسەك, بٸرٸن بٸلمەيمٸز. ەندٸ ويلانىڭىز, ورىسقا بودان بولىپ تاپقان جاقسىلىعىمىز, وڭالعانىمىز وسى ما? «ەكەڭدەي» كٶرگەن جاۋدىڭ دوسىتىعى وسى ما?
18-19 عاسىردا تۇتاس ەۋروپا ەكونوميكاسىن شەڭگەلٸندە ۇستاپ, ونىسى ۇلتتىق مەنمەندٸككە ۇلاسقان, سونىڭ نەتيجەسٸندە ەۋروپا حالىقتارىن ەزگٸگە ۇشىراتا باستاعان ەۆرەي ۇلتىن 1941 جىلى گيتلەر قىناداي قىردى, تەكتەن تەككە ەمەس. سوندا باسىنان باقايشىعىنا دەيٸن مۇزداي قارۋلانعان نەمٸس ەسكەرٸ 4 جىلدا 6 ميليون ەۆرەيدٸ قىرعان. بٸراق ولار ٶزدەرٸنە جاسالعان بۇل زۇلىمدىقتى ەشقاشان كەشٸرمەيدٸ دە, ۇمىتپايدى. جەنە «قارا قىتاي قاپتاسا, سارى نەمٸس ەكەڭدەي كٶرٸنەدٸ» دەپ ايتقان ەمەس. ال بٸزدٸڭ حالىق تاريحتا جازا باسىپ, ٶتكٸزگەن كٸنەسٸ جوق جازىقسىز سول شامادا قىرعىنعا ۇشىرادى. بٸراق بٸز كەكتەنۋدٸڭ ورنىنا ولاردى جاقسى كٶرەمٸز. بۇل نەدەن? مەنٸڭشە وعان ٷش ٷلكەن سەبەپ بار: بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶز تاريحىن بٸلمەيدٸ; ەكٸنشٸدەن, يدەولوگييالىق وتارلاۋدان ەلٸ ايىعا قويمادىق; ٷشٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ۇلتتا ۇلتسىزداردىڭ سانى تىم كٶپ.
بٸر مىسال, ەگەر ەس-اقىلى ورنىندا, جاقسى تەربيە كٶرگەن, تٸپتٸ, ونسىز دا جٷرەگٸندە جالپى ادامدىق ماحابباتى ٶشپەگەن بالا بولسا, ٶز اتا-اناسىن جازىقسىز ٶلتٸرگەن جەندەتتٸ ٶمٸربويى جەك كٶرٸپ, كەكتەنٸپ ٶتەر ەدٸ. بٸزدٸڭ ۇلتتان نەشەلەگەن اتا-انا, سٷيٸكتٸ پەرزەنت جازىقسىز ٶلتٸرٸلدٸ? ەندەشە, بٸزدٸڭ ۇلتتىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاعى قانداي كٷيدە بولۋعا تيٸستٸ?
ورىس وتارلىعىنىڭ دەمٸن بٸلمەي, كٶرمەي, وسىنداي وي ايتىلسا جارار ەدٸ, بٸلٸپ, كٶرٸپ, باسىمىزدان ٶتكەرٸپ تۇرىپ, تاعى ارامىزدا وسى «قارا قىتاي قاپتاسا, سارى ورىس ەكەڭدەي كٶرٸنەدٸ» دەگەن سٶزدٸڭ قالماي ٸلەسٸپ جٷرگەنٸ قالاي? ونىڭ قاسىندا بٸز ٷركە قارايتىن, اتىن ەستٸگٸمٸز كەلمەيتٸن اتا-جاۋىمىز, تاريحتان بەرٸ كٶرشٸ وتىرعان قىتايلار ونداي زۇلىمدىق جاساعان جوق. كەرٸسٸنشە, اتا-بابامىز تٷركٸ, عۇنداردىڭ ولارعا كٶرسەتكەن قورلىعى كٶپ بولدى. ال بٸز ورىستارمەن تەك سٸبٸر تٷركٸلەرٸ, نوعاي, باشقۇرت, تاتارلار وتار بولعاننان كەيٸن عانا كٶرشٸ بولدىق. شاماسى 300 جىل.
قىتاي دەمەكشٸ, «قارا قىتاي قاپتاسا, سارى ورىس ەكەڭدەي كٶرٸنەدٸ» سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸ جامان, تەگٸ بٶتەن ويدى ەل ٸشٸنە جايۋ ٷشٸن شىعارىلعان سٶز ەكەنٸن زەر سالعان ادامعا تٷسٸنۋ قيىن ەمەس. ونى وسى «قارا قىتاي» سٶزٸنٸڭ ٶزٸنەن انىقتاۋعا بولادى. ول ٷشٸن «قارا قىتاي» دەگەن كٸم? قاي حالىق? ول قازٸرگٸ «Chaina» دەگەن اتپەن بەلگٸگٸ ەلدٸڭ نەگٸزگٸ ۇلتىن كٶرسەتە مە? سونى انىقتاۋ قاجەت.
ايتالىق, قاراقىتاي مەملەكەتٸ – قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنە باستاۋ بولعان ورتاعاسىرلىق ەل. شەجٸرەگە قاراساڭىز, قازاقتىڭ كٶپتەگەن رۋلارىنىڭ ارعى بٸر اتاسى «قىتاي» بولىپ كەلەدٸ: مىسالى, نايمان رۋىندا وسىلاي اتالاتىن رۋ بار. شىندىعىندا,قاراقىتاي – قيداندار, ول تٷركٸ-مونعول تٸلدەس كٶشپەلٸ تايپا, ولار قىتايلاردى («Chaina») جاۋلاپ الىپ, «لياو يمپەريياسىن» (تەمٸر يمپەرييا) قۇرعان. سونىڭ ٸشٸندە جەتٸسۋداعى قاراقىتايلار – تازا تٷركٸ تايپالارى بولعان. بۇل جايلى مۇحتار ماعاۋين «شىڭعىسحان» اتتى تاريحي رومانىندا ناقتى دەلەلدەرمەن كەلتٸرەدٸ. ال «Chaina» حالقىنىڭ اتى رەتٸندەگٸ «قىتاي» سٶزٸ بەرتٸندە قالىپتاسقان. ولار ٶزدەرٸن سولاي اتامادى, بٸز سولاي جاڭىلىس اتادىق. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ورىسقا بودان بولماي تۇرعاندا ولاردى باسقاشا اتاعان, مىسالى, شٷرشٸت, تابعاش ت.ب حالقى دەپ.
ٶيتكەنٸ (1644-1911) جىلدار ارالىعىندا بۇل ەلدٸ كٶشپەلٸ مانچجۋر تايپاسى بيلەدٸ. ولار ٶزدەرٸن مانچجۋر-تسين يمپەريياسى دەپ اتادى. مانچجۋرلاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتاردى جەك كٶرگەنٸ سونداي, ولاردىڭ بٸر دە بٸرٸن بيلٸككە, لاۋازىمدى ورىندارعا شىعارماعان. ال ودان بۇرىن (1271-1368) جىل ارالىعىندا بۇل ەلدٸ قازٸر مونعول اتانىپ كەتكەن تٷركٸ تەكتەس قييات تايپاسىنان شىققان شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى بيلەدٸ. سوندىقتان بەرتٸنگە دەيٸن مۇنداعى حالىقتىڭ تۇتاس اتاۋى جوق (قولىندا بيلٸك بولماسا, اتى قايدان بولسىن) بيلەگەن تايپالاردىڭ حالقى بولىپ قانا ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن. تەك 19-20 عاسىرلاردا عانا سول مەملەكەتتٸڭ قاراماعىنداعى كٶپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ توعىسۋى, سٸڭٸسۋٸ نەتيجەسٸندە, ەجەلگٸ «حۋا» تايپاسىنىڭ نەگٸزٸندە ٶزدەرٸنە «حانزۋ» دەگەن اتاۋدى بەرٸپ, بٷگٸندە بٸرتۇتاس ۇلتقا اينالدى. تٸپتٸ ولار ەجەلدەن بٷگٸنگە دەيٸن ٶزدەرٸن ەشقاشان «قىتاي» اتاعان ەمەس. ولاي بولسا, ٶزدەرٸ دە اتاماسا, بٸز دە ولاي اتاماعان بولساق, بۇل اتاۋ قايدان شىقتى? مٸنە بۇل جايت كٶڭٸلگە كٷمەن تۋدىرۋى كەرەك. ەلگٸ «بۇقار ايتتى» دەگەن بۇل تەمسٸل ول ٶمٸر سٷرگەن 18 عاسىردا ەمەس, بٸز ورىسقا بودان بولىپ, ەلەمگە ورىس نۇسقاعان باعىتپەن قارايتىن حالگە تٷسكەن زاماندا پايدا بولعان. بٸز مۇنى اڭعارۋعا تيٸسپٸز.
ەلەم حالىقتارىنداعى تاريحى جەنە مەدەني اتاۋلارعا سول حالىقتاردىڭ ٶزدەرٸندە قالاي اتالسا, سولاي اتاۋعا قازاق تٸلٸنٸڭ دىبىستىق مٷمكٸندٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ بولسا دا, بٸز ٶزٸمٸزشە دە, ولارشا دا ەمەس, ورىسشا نۇسقاسىمەن اتايتىنىمىز بارشاعا ايان. سوندىقتان «Chaina» حالقىنىڭ اتاۋى رەتٸندەگٸ وسى «قىتاي» سٶزٸ بٸزگە ورىستار ارقىلى قالىپتاسقان بولسا كەرەك.
بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا ورىس ٷكٸمەتٸنٸڭ اداستىرۋىمەن قالىپتاسقان قاتە ۇعىم, جاڭىلىس تۇستار كٶپ, ونى تەۋەلسٸز تاريحشىلار ەندٸ-ەندٸ ايتىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ بٸز وسى تاريحي كەزەڭدە جەڭٸلگەن حالىقپىز, ال تاريحتى جەڭگەن جاق جازاتىنى بەلگٸگٸ. بٸز قانشا اداسساق تا, دوس پەن دۇشپاننىڭ اراسىن ايىرا, شەگەلەپ ايتىپ كەتكەن تاعى دا سول اتا-بابالارىمىز بولاتىن. ونى حالىق جادى ساقتاپ, بٷگٸنگە جەتكٸزٸپ وتىر. «ەجەلگٸ دۇشپان ەل بولماس» دەيدٸ بابالار ٶسيەتٸ. ەندەشە سول ەشقاشان «ەل بولماس» جاۋىمىز بٸرنەشەۋ بولسا, سونىڭ بٸرٸ – وسى قۇرمالاس سٶيلەمنٸڭ ەكٸنشٸ جاعىمدى سىڭارىنا ارقاۋ بولىپ العان ەل.
بٸرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ العاشقى حانى ەز جەنٸبەك تە, ونىڭ ابىز قارتى اسان قايعى بولاتىن. استىراحان قالاسىن ەدٸل بويىنا سالدىرىپ, حان ورداسىن ورىسقا جاقىن ٶڭٸرگە كٶشٸرگەن ەز جەنٸبەك حانعا نارازى بولعان اسان قايعى بۇل شەشٸمنٸڭ اقىرى جامان بولاتىنىن سەزٸپ, بىلاي دەيدٸ:
دٶڭگەلەك جٷزدٸ, قوي كٶزدٸ
ەسپەتتەگەن بالاڭدى
اتاسى نەلەت كەپٸرگە
كٷندەردٸڭ كٷنٸ بولعاندا
باس بۇلعاماي بەرەرسٸڭ...
...ارقادا جاتىپ اقىرعان
امالدى كەپٸر العاندا
قييامەت قايىم بولعاندا
جەنٸبەك اتتى جاقسى حان
بالانى سەنەن سۇرارمىن.
قييامەت قايىم بولعاندا جاۋدان جەبٸر كٶرەتٸن ٶز ۇرپاقتارىنىڭ ەسەبٸن ورىسقا ٷيٸرسەك بولعان حاننان سۇراماق.
ال بٸرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ ەڭ سوڭعى حانى ابىلاي بولسا, ونىڭ ابىز قارتى بۇقار ەكەنٸ ايان. حان مەن جىراۋ بابالارىنىڭ وسى ەسكەرتپەسٸن ارادا 300 جىل ٶتسە دە ۇمىتپاعان. ۇرپاقتارىنىڭ بولاشاعىنان الاڭداعان حانعا بۇقار جىراۋ بىلاي دەگەن:
...كٷن باتىستان بٸر دۇشپان,
اقىردا شىعار سول تۇستان,
ٶزٸ سارى, كٶزٸ كٶك,
باستىعىنىڭ اتى پوپ,
كٷن شىعىسقا قارايدى,
شاشىن الماي تارايدى,
قۇدايدى بٸلمەس, دٸنٸ جوق,
جاماندىقتا مٸنٸ جوق,
وسى سىندى بٸر كەپٸر,
اۋزى-باسى جٷن كەپٸر,
جاياۋلاپ كەلەر جۇرتىڭا...
...ەلٸڭدٸ الار قولىڭنان,
ەسكەر قىلار ۇلىڭنان,
تەكسٸزدٸ تٶرگە شىعارىپ,
باسىڭا ول كٷن تۋعاندا,
تەڭدٸك تيمەس قولىڭا,
بۇل ايتقان سٶز ابىلاي,
بولماي قالماس ارتىڭنان,
ەستٸدٸڭ مىنا قارتىڭنان .
«ەكەلٸككە, دوستىققا تابىلماس ەل» دەپ تۇرعان جوق, «جاماندىققا مٸنٸ جوق» دەپ ساقتاندىرىپ تۇر. وسى سٶزدٸ ايتقان بۇقار جىراۋ «سارى ورىس ەكەڭدەي كٶرٸنەدٸ» دەۋٸ مٷمكٸن بە?
ال ساحارانىڭ تاعى بٸر سەۋەگەيٸ مٶڭكە بيدٸڭ ايتقانىن قاراڭىز:
...اقىر زامان بولاردا,
ورىس قازاق قوسىلىپ
بٸر-بٸرٸنە ٷيٸر بولادى
سٶيتكەن زامان كەز كەلسە,
تٷزەلۋٸ قيىن بولادى.
سونىڭ بەرٸن كٶرەرسٸڭ,
كٶرٸپ بارىپ ٶلەرسٸڭ.
ەندٸ بۇعان ايتار سٶز دە جوق, تەك قورقىنىش قانا بار. تەك ايتۋعا تيٸستٸسٸ بابالارىمىزدىڭ ەر زاماندا قايتا-قايتا ساقتاندىرعان جاۋىنان ساقتانباي, وعان ٷيٸرسەك بولىپ, اقتاپ الا بەرەتٸنٸمٸز نەلٸكتەن?
مەنٸڭ ايتقىم كەلەتٸنٸ, بٸز ٷشٸن وتارلىقتىڭ قايسى بولسا دا جامان ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ياعني كٸمگە وتار بولساڭ دا وڭدىرمايدى. ەگەر وتار بولساق, دٸنٸ, تٸلٸ بٶلەك اتا جاۋلار ەمەس, تۋىسقان حالىقتاردىڭ ٶزٸ ايايىن دەپ تۇرعان جوق. ونى بٷگٸندە تۋىسقان ٶزبەك, قىرعىز, تٷرٸكتەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ تاعدىرى كٶرسەتٸپ وتىر. قازاق, بٸرەۋلەر ايتقانداي «مىڭ رەت ٶلدٸ, ەندٸ مىڭ بٸرٸنشٸ رەت ٶلسە, قايتا تٸرٸلمەيدٸ». سوندىقتان بٸزگە «باعىنۋ» دەگەن ۇعىمدى ۇمىتۋ كەرەك. ول ٷشٸن ونى ەسكە سالاتىن وسىنداي سٶزدەردٸ ۇرپاق ساناسىنان ٶشٸرۋ كەرەك.
سوندىقتان الداعى كٷندەردە «ورىسقا قوسىلساڭ وڭالاسىڭ, قىتايعا قوسىلساڭ جوعالاسىڭ» دەگەن سيياقتى جاقسىلىقتىڭ اتىمەن جاماندىققا ۇشاتىن «قارا قاناتتى» سٶزدەر شىعۋى مٷمكٸن. سودان سوڭ بٸر زامانداردا «قازاق دەگەن ورىس ۇلتىنىڭ بٸر رۋى بولىپتى» دەمەسٸنە كٸم كەپٸل? بٸز ٷشٸن قىتاي دا, ورىس تا دوس ەمەس, ەرٸپتەس قانا ەلدەر بولۋى تيٸس. «مەڭگٸلٸك دوستىق جوق, مەڭگٸلٸك مٷددە عانا بار».
ۇلتىمىز تەۋەلسٸز بولعانىنا 23 جىل عانا بولدى. «بٸر اينالدىرسا, شىر اينالدىرادى» دەپ ەسكەرتەدٸ تاعى سول بابالار سٶزٸ. از جىل ٶتپەي-اق سول باياعى وتارلىقتىڭ دابىلى قايتا قاعىلا باستاعانداي. سەبەبٸ, كەشەگٸ «كەدەندٸك وداق», بٷگٸنگٸ «ەۋرازييالىق وداق» سول باياعى ايلالى جاۋدىڭ العاشقى ارباۋىنداي بولىپ كٶرٸنەدٸ ماعان. «بارلىق جاماندىق جاقسىلىقتىڭ اتىمەن كەلەدٸ» دەگەن اتالى سٶز بار حالقىمىزدا. مۇنداي پيعىل باس كٶتەرگەن شاقتا «...ەكەڭدەي كٶرٸنەر» سيياقتى سٶزدەردٸڭ جيٸ ايتىلاتىنى, كٶپتەپ شىعىپ, كەڭٸنەن تارالاتىنى بەلگٸلٸ. ٶيتكەنٸ ەر وتارلاۋشى ەل ٶز ماقساتىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە سول حالىقتىڭ رۋحاني دٷنيەسٸنە سوعىس اشادى. ول حالىقتىڭ ساناسىندا ورنىققان «تەۋەلسٸزدٸك», «ەلدٸك» ۇعىمدارىنا كٷيرەتە سوققى بەرەدٸ, ٶزٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن رۋحاني جاقتان مويىنداتادى. سونىڭ بٸردەن بٸر قارۋى وسىنداي سٶزدەر. سوندىقتان الداعى كٷندەردە «ورىسقا قوسىلساڭ وڭالاسىڭ, قىتايعا قوسىلساڭ جوعالاسىڭ» دەگەن سيياقتى جاقسىلىقتىڭ اتىمەن جاماندىققا ۇشاتىن «قارا قاناتتى» سٶزدەر شىعۋى مٷمكٸن. سودان سوڭ بٸر زامانداردا «قازاق دەگەن ورىس ۇلتىنىڭ بٸر رۋى بولىپتى» دەمەسٸنە كٸم كەپٸل? بٸز ٷشٸن قىتاي دا, ورىس تا دوس ەمەس, ەرٸپتەس قانا ەلدەر بولۋى تيٸس. «مەڭگٸلٸك دوستىق جوق, مەڭگٸلٸك مٷددە عانا بار».
نە ٸستەمەك كەرەك? بٸز ٸستەيتٸن ٸس كٶپ. بۇل جەردە تەك كٷلدٸرٸپ كەلٸپ, بٷلدٸرٸپ كەتەتٸن ٸلدٸرگٸ, ٸلگەن ٶزەگٸن جىرتپاي شىقپايتىن وسىنداي بٷلدٸرگٸ سٶزدەردەن ساق بولۋ كەرەك. ەل اۋزىندا جەلدەي ەسكەن وسىنداي ەزەزٸل سٶزدٸڭ استارىن ۇعىپ, ۇلتىمىزدىڭ ساناسىنا ورىس نە باسقا جاۋلارىمىزدىڭ بوداندىق پيعىلىن ٷگٸتتەيتٸن, وي جٷزٸندە مويىنسال ەتۋگە قىزمەت جاسايتىن وسىنداي سٶزدەردٸڭ تارالۋىنا زييالى, ۇلتشىل ازامات رەتٸندە كەدەرگٸ بولا بٸلۋٸمٸز كەرەك.
ەگەر وسى ويىم قۇپتارلىق بولسا, بٷگٸنگٸ ساناسى ويانىپ كەلە جاتقان قازاق جاستارىنىڭ قاپەرٸنە وسى سٶزدٸڭ مەنٸن جەتكٸزۋگە مۇرىندىق بولا الساڭىز, ٷلكەن العىس بٸلدٸرگەن بولار ەدٸم. اللا تەۋەلسٸز قازاق ەلٸ جاستارىنىڭ بٸرلٸگٸن بەكەم ەتسٸن!
ەرمۇحامەت مارالبەك
