[caption id="attachment_10765" align="alignright" width="792"]
العاشقىسى كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىنا بيىلعى اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالى بولۋى ەسەر ەتكەن دەگەنگە ساياتىن قاراپايم حالىقتىڭ پٸكٸرٸ. ياعني, قىستان ارىق شىققان كيٸكتەر جازدىڭ جاۋىن-شاشىندى بولۋىنا بايلانىستى ازىق تابۋى قيىنداعان. ۇزاق جىل زووتەحنيك بولىپ قىزىمەت اتقارعان سابىر دەگەن اقساقالدىڭ ايتۋىنشا: «بۇلايشا جانۋارلاردىڭ جاپپاي ٶلٸم قۇشۋى جاۋىن-شاشىن كٶپ بولعان جىلدارى بۇرىندارى دا كەزدەسكەن. ونداي كەزدە شٶبٸ دۇرىس شىعا قويماعان قىراتتارعا جاياتىن بولعان. سەبەبٸ, ٷزدٸكسٸز جاۋىننىڭ ەسەرٸنەن قىرىق جىلعى شٶپتەر دە شىعادى. مۇنى ماماندار جاقسى بٸلەدٸ. سول شٶپتەردٸڭ اراسىندا ۋلىلارى دا ۇشىراسادى, الايدا ونى كٶپ ادام بٸلە بەرمەيدٸ. وسىدان كەلٸپ كٶكتەمگە ەندٸ جەتكەن مال بولسىن, اقبٶكەن بولسىن قىرعىنعا ۇشىرايدى. سول سەبەپتٸ قازٸرگٸ كٷنٸ تٸكۇشاقپەن بولسا دا اقبٶكەندەردٸ باسقا ايماقتارعا جايىلىمىن اۋىستىرۋ كەرەك. جاساڭ جەرلەرگە جايىلعان كيٸكتەر قىرىلا بەرەدٸ. بۇل ٶزٸ تٸرشٸلٸگٸ مالمەن بٸتەقايناسقان قازاقتاعى بۇرىننان بار تەجٸريبە», – دەيدٸ. بۇل پٸكٸر قانشالىقتى ورىندى دەسەك تە, مۇنشالىقتى زور شىعىن ەكەلەدٸ دەگەنگە سەنۋ قيىن.
ودان ارى 1 تەۋلiك iشiندە سۋ ارقىلى 80 شاقىرىم جەنە جەل ارقىلى 300-400 شاقىرىمعا دەيٸن جەتەدٸ. ال وسىنداي راكەتالىق جانارمايمەن لاستانعان جەر مەن سۋدى 30 جىل iشiندە تازارتپاسا, اسا قاۋiپتi ايماققا اينالادى. ەكولوگييالىق نورماتيۆتەر بويىنشا 1 تەكشە مەتر اتموسفەرا اۋاسىندا 1 ميكروگرامم گەپتيلدiڭ بولۋى – قورشاعان ورتاعا قاۋiپتi ەمەس, (بۇل, ياعني 1 شاقىرىمعا – 1 كگ گەپتيلدەن كەلەدi دەگەن سٶز), ال 1989 جىلدان باستاپ شامامەن 3 مىڭ توننادان اسا گەپتيل جانارمايى قورشاعان ورتاعا تارالعانىن ەسكەرسەك, بۇل دەگەنiمiز ەركiن دالامىزدىڭ 200 000 تەكشە مەتر اۋاسى گەپتيلمەن لاستانعانىن كٶرسەتەدi.
ەندٸ بٸرٸ – قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن قوعامدىق ۇيىمدار مٷشەلەرٸنٸڭ جاقتاپ, بٸراق بيلٸك تايساقتاعان پٸكٸر. تۋراسىن ايتقاندا كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىنا بٸردەن-بٸر سەبەپ بايقوڭىردان ۇشىرىلعان زىمىرانداردان تارايتىن گەپتيل ەسەر ەتكەن. قازاقستانداعى «انتيگەپتيل» ەكولوگييالىق توبىنىڭ مٷشەسٸ مۇساعالي دۋامبەكوۆ «ازاتتىق» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «مەنٸڭ ويىمشا, [قازاقستان] بيلٸك ورىندارى جىل سايىن جاپپاي قىرىلاتىن كيٸك اجالىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸن جاسىرىپ وتىر. [رەسەيلٸك] «پروتون» زىمىرانىن ۇشىرۋعا قارسى «انتيگەپتيل» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە مەن, قازاقستاننىڭ كٶپ بٶلٸگٸنە ٷنەمٸ ۋى ەسەر ەتەتٸن زىمىرانداردىڭ دا بۇل وقيعالارعا قاتىسى بار دەگەن پٸكٸردەمٸن», – دەپ ٶز ويىن اشىق بٸلدٸرەدٸ. ال دەل وسى سايتتا قر يدم اەروعارىش كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى مەيٸربەك مولدابەكوۆ مىرزا سەناتور مۇحتار التىنباەۆتىڭ دەپۋداتتىق ساۋالىنا: «كيٸكتەر جاپپاي قىرىلدى, بۇل ەرينە ەكولوگييامەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن, سونىمەن قاتار, عارىش ايلاعىمەن, بٸراق كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىن ٶڭٸرلٸك شامادا قارايتىن بولساق, ول قاراعاندى وبلىسى بايقوڭىردان الىس جەردە ورنالاسقان. ال كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋى قوستاناي, اقمولا مەن اقتٶبە وبلىستارىندا بولىپ جاتىر, سوندىقتان بٸز بۇلاردىڭ اراسىندا تٸكەلەي بايلانىس جوق دەپ ويلايمىز, بٸراق بٸز تەكسەرۋ جٷرگٸزەمٸز» دەگەن كەرٸ تۇجىرىم ايتادى. ەيتسە دە, بۇل سٶزٸنەن ٶزدەرٸن اقتاپ الۋعا تىرىسقانىمەن, ٶز ٸستەرٸنە دەگەن سەنٸمسٸزدٸگٸ ايقىن بايقالىپ تۇر. ٶيتكەنٸ گەپتيلدٸڭ قانشالىقتى ۋلى ەكەنٸن سٸز بەن بٸزدەن جاقسى بٸلەدٸ عوي. م. مولدابەكوۆ مىرزانىڭ العا تارتقانىنداي, بايقوڭىردان قاراعاندى, قوستاناي, اقمولا, اقتٶبە وبىلىستارى قاشىقتا ورنالاسقان دەسەك تە, كٶڭٸلٸمٸزدەگٸ كٷدٸك ايىعا قويمايتىنى تٷسٸنٸكتٸ.
[caption id="attachment_10767" align="alignright" width="420"]
“ەكوسوس – ەكولوگييالىق قۇقىقتىق ورتالىعىنىڭ” جەتەكشiسi, ەكولوگييالىق قۇقىق ساراپشىسى, باقىتجان بازاربەك مىرزانىڭ «جاس الاش» گازەتٸندە بەرگەن سۇحباتىندا گەپتيلدەن كەلەتٸن قاتەر جان-جاقتى سٶز بولعان. گەپتيل – حيمييالىق جولمەن الىناتىن ورگانيكالىق قوسىندى, سۇيىقتىق. بۇل - ٶتە قاۋٸپتٸ زاتتاردىڭ بٸرٸ. ول سۇيىق بولعانىمەن, ٶتە تەز بۋلانىپ كەتەدٸ. سوسىن اۋاعاد ا تەز تارالادى. ەگەر جەر قۇرعاق بولسا, تارالۋى تٸپتەن جىلدامداي تٷسەدٸ. ول سۋدا دا تەز ەريتٸن قاسيەتكە يە. سۋ ارقىلى دا ۇزاققا تارالىپ كەتە بەرەدٸ. جەرگە دە سٸڭٸپ كەتە الادى. جەر استى سۋىنا دا جەتۋٸ مٷمكٸن. ەگەر جەر ىلعال بولسا, وندا توپىراقتا كٶبٸرەك قالادى. ياعني, زييان كەلتٸرۋ جاعىنان ەمبەباپ ۋلى قوسىلىس. جەنە دە ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ ٶزٸمەن گەپتيل تٶگٸلگەن جەردٸ تابۋ قيىنعا سوعاتىنىن ەسكەرسەڭٸز,
عارىش اپپاراتى ۇشقان كەزدە گەپتيلدiڭ اەروزولدiك iزدەرi 500 شاقىرىمعا دەيiن شاشىراپ, ونداعى اتموسفەرالىق اۋادان بٶلەك جەراستى سۋلارى مەن توپىراق قاباتى گەپتيلدiڭ سالدارىنان لاستانادى. ودان ارى 1 تەۋلiك iشiندە سۋ ارقىلى 80 شاقىرىم جەنە جەل ارقىلى 300-400 شاقىرىمعا دەيٸن جەتەدٸ. ال وسىنداي راكەتالىق جانارمايمەن لاستانعان جەر مەن سۋدى 30 جىل iشiندە تازارتپاسا, اسا قاۋiپتi ايماققا اينالادى. ەكولوگييالىق نورماتيۆتەر بويىنشا 1 تەكشە مەتر اتموسفەرا اۋاسىندا 1 ميكروگرامم گەپتيلدiڭ بولۋى – قورشاعان ورتاعا قاۋiپتi ەمەس, (بۇل, ياعني 1 شاقىرىمعا – 1 كگ گەپتيلدەن كەلەدi دەگەن سٶز), ال 1989 جىلدان باستاپ شامامەن 3 مىڭ توننادان اسا گەپتيل جانارمايى قورشاعان ورتاعا تارالعانىن ەسكەرسەك, بۇل دەگەنiمiز ەركiن دالامىزدىڭ 200 000 تەكشە مەتر اۋاسى گەپتيلمەن لاستانعانىن كٶرسەتەدi.
عالىمداردىڭ انىقتاۋىنشا, امانگەلدi ەلدiمەكەنiندە گەپتيلدiڭ توپىراق بەتiندە شوعىرلانۋى بەكiتiلگەن نورماتيۆ شامالارىنان 5 مىڭ ەسە, سارىايعىر قىستاعىندا بۇل كٶرسەتكiش ميلليون ەسە اسىپ كەتكەن. ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ بازباز قىستاۋىندا گەپتيلدiڭ جەراستى شوعىرلانۋى جەردiڭ بەتكi قاباتىنان 60-70 سم تەرەڭدiككە بويلاپ كەتسە, كەيبiر جەرلەردە 150 سم-دەن ارىعا كەتكەن. ٶكiنiشكە وراي, گەپتيلمەن لاستانعان جەرلەر كٶبەيە تٷسكەن, ونىڭ كەرi ەسەرٸ بiر عانا قىزىلوردا مەن قاراعاندى وبلىستارىن قامتىپ قانا قويماي, ارى قاراي جايىلۋ قاۋپi ٶتە زور. زىمىران قالدىقتارىنىڭ شاشىراۋ اۋماعىن الساق, قازاقستان عانا ەمەس, رەسەيدiڭ التاي, تۋۆا, حاكاسييا, ساحا رەسپۋبليكالارى, قىتاي, موڭعولييا, سولتٷستiك جەنە وڭتٷستiك كورەيا مەن جاپونيياعا دەيiن تارايتىنى دەلەلدەنگەن. بايقوڭىردان تارالعان ۋلى زاتتار قازاقستاننىڭ باسقا وبىلىستارىنا ەسەر ەتپەيدٸ دەگەنگە قانشالىقتى سەنۋگە بولاتىنىن ەندٸ ٶزٸڭٸز تارازىلاپ كٶرٸڭٸز. سٸز ەشقاشان بايقوڭىرعا بارىپ كٶرمەسەڭٸز دە, ودان تارالعان ۋلى زاتتاردىڭ زيياندى ەسەرٸن ٷيٸڭٸزدە وتىرىپ-اق كٶرٸپ جاتۋىڭىز ەبدەن مٷمكٸن. اۋا, سۋ, توپىراق, تٸپتەن جەر استى سۋلارىنا دەيٸن لاستاپ جاتقان گەپتيل شٶپ ارقىلى كيٸكتەرگە وراسان قىرعىن ەكەلمەيتٸنٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. بٸز دە كٷدٸك كەلتٸرە المايمىز.
ەرتەرەكتە ٷيٸر-ٷيٸرٸمەن جوسىپ جٷرەتٸن تارپاڭ جىلقىلار مەن تالاي باتىردىڭ تٸزەسٸن دٸرٸلدەتٸپ, كٷندەي كٷركٸرەگەن جولبارىستاردى ەلٸمٸزدٸڭ قاي بۇرىشىنان ٸزدەسەڭٸز دە ەمگە تاپپايسىز. سوڭعى كەزدەردە تاۋ بارىسى, ارقار, كاسپيي يتبالىعى ت.ب. سەكٸلدٸ تٷرلەردٸڭ دە قاتارى سيرەۋدە. ولاردىڭ سانى جٷز قارالى عانا. كيٸكتەرگە كەلگەن قىرعىن ولارعا دا تيمەسٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. كەيٸنگٸ ۇرپاق ولاردى مۋزەيدەن نەمەسە سۋرەتتەن عانا كٶرۋٸ ىقتيمال.
سوڭعىسى كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىنا باستى سەبەپ رەتٸندە قارالعان جەنە بيلٸكتٸڭ دە قولداۋىنا يە بولعان پٸكٸر. بۇل تۇجىرىم بويىنشا, كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىنا Pasteurella («پاستەرەلليوز») اۋرۋى سەبەپ بولعان. بٸراق, ۇلىبريتانيياداعى كيٸكتەردٸ قورعاۋ جەنە زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ەكولوگتار جەلٸسٸ – كيٸكتەردٸ ساقتاۋ اليانسىن باسقاراتىن ە. ميلنەر-گۋللاند مىرزا: «اڭنىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا باكتەرييا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن, دەگەنمەن كيٸكتەر اجالى باسقادان بولۋى ىقتيمال. ەدەتتە Pasteurella باكتەريياسىنان باسقا بٸر دەرتكە شالدىققان ەلجۋاز حايۋان عانا ٶلەدٸ. Pasteurella باكتەريياسى بارى انىقتالسا دا, جانۋاردىڭ اجالىنا نەگٸزگٸ سەبەپ سول دەۋگە بولمايدى. باكتەرييالار بۇل جەردە جاناما سەبەپ بولۋى مٷمكٸن», – دەگەندٸ العا تارتادى. دەمەك, بۇل پٸكٸردٸڭ دە تولىققاندى راستالماعانىن بايقاۋعا بولادى. ەيتسە دە, بيلٸك تاراپى حالىقارالىق ۇيىمدارعا قۇلاش-قۇلاش حات جازىپ, بەلدٸ دەگەن ماماندارىن قولقالاپ شاقىرتتى. ولاردىڭ حاتتارىندا كورولدٸك ۆەتەرينارييا كوللەدجٸنٸڭ ٶكٸلٸ ريچارد كوح, فرانكفۋرت زوولوگييالىق قوعامىنىڭ ٶكٸلٸ شتەفان تسۋتەر جەنە فاو ٶكٸلٸ سەرگەي حومەنكو سەكٸلدٸ عالىمدار بار. ولاردىڭ قانداي نەتيجە جاراتارىن الداعى كٷندەردە كٶرەتٸن بولامىز.
قالاي دەسەك تە, كيٸكتەردٸڭ جاپپاي قىرىلۋى بەرٸمٸزدٸ قىنجىلتادى. كەزٸندە قازاق دالاسىندا ميلليونداپ ٶرگەن اقبٶكەندەر ادامداردىڭ قاناعاتسىز وزبىرلىعى كەسٸرٸنەن مىڭداعان ەسەگە دەيٸن ازايۋىنا الىپ كەلدٸ. ياعني, 20 مىڭنىڭ ارجاق, بەرجاعىندا عانا اقبٶكەن قالدى بٸر جىلدارى. بٸراق, ەلەمدٸك دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ سەبەپتٸ بٸرتٸندەپ كٶبەيە باستاعان. سوڭعى ساناقتار بويىنشا ورتالىق ازييادا بارلىعى 260 مىڭعا جۋىق كيٸك بار بولسا, ولاردىڭ 200 مىڭعا جۋىعى قازاقستان تەرريتوريياسىندا. نەگٸزٸنەن ەلٸمٸزدٸڭ باتىس جەنە ورتالىق ايماعىن مەكەندەيدٸ. ون ەسەگە دەيٸن كٶبەيتە الدىق دەپ مارقايعانىمىزبەن, جويىلىپ كەتۋدٸڭ الدىندا تۇرعان پوپۋلياتسييا. ەندٸ سونىڭ جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدىق. ەيگٸلٸ س. سەيفۋليننٸڭ «بٶكەننەن سۇلۋ اڭدى مەن كٶرمەدٸم» دەپ جىرلايتىن دالانىڭ سۇلۋ جاراتىلىستارى كٶزٸمٸزدەن بۇلبۇل ۇشۋى عاجاپ ەمەس. ونسىزدا قازاق دالاسى تالاي جاۋھارلارىنان ايىرىلىپ قالعانى شىندىق قوي. ەرتەرەكتە ٷيٸر-ٷيٸرٸمەن جوسىپ جٷرەتٸن تارپاڭ جىلقىلار مەن تالاي باتىردىڭ تٸزەسٸن دٸرٸلدەتٸپ, كٷندەي كٷركٸرەگەن جولبارىستاردى ەلٸمٸزدٸڭ قاي بۇرىشىنان ٸزدەسەڭٸز دە ەمگە تاپپايسىز. سوڭعى كەزدەردە تاۋ بارىسى, ارقار, كاسپيي يتبالىعى ت.ب. سەكٸلدٸ تٷرلەردٸڭ دە قاتارى سيرەۋدە. ولاردىڭ سانى جٷز قارالى عانا. كيٸكتەرگە كەلگەن قىرعىن ولارعا دا تيمەسٸنە ەشكٸم كەپٸلدٸك بەرە المايدى. كەيٸنگٸ ۇرپاق ولاردى مۋزەيدەن نەمەسە سۋرەتتەن عانا كٶرۋٸ ىقتيمال. تەك ەكونوميكانى قولداپ, ەكولوگييانى قاعىس قالدىرۋ ەشكٸمگە جاقسىلىق ەكەلمەسٸ انىق. قايتسەك تە كيٸكتەردٸ امان الىپ قالۋدىڭ قامىن جاساۋىمىز كەرەك.
نۇرسەرٸك تٸلەۋقابىل
