ەلٸمٸزدەگٸ المانىڭ اتاسى سيۆەرس الماسى جويىلىپ كەتۋدٸڭ الدىندا تۇر
عىلىمي جۇمىس بارىسىندا دٷنيەجٷزٸندەگٸ المانىڭ اتاسى سانالاتىن سيۆەرس الماسى مەن ابريكوستىڭ گەنەتيكالىق قورىن ساقتاپ قالۋ بويىنشا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلعانىن اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا جابايى جەمٸس اعاشتارىن ٶسٸرۋ, ورمان ٸشٸنە قاجەتتٸ كٶشەتتەر الۋ, جوڭعار الاتاۋى تابيعي ساياباعىندا جەمٸس اعاشتارىنىڭ تابيعي تارالىمىن قالىپقا كەلتٸرۋ مەسەلەلەرٸ جان-جاقتى زەرەدەلەنگەن.
بۇعان دەيٸن قازاقستان, اقش جەنە ەۋروپانىڭ جەتەكشٸ عالىمدارى قازاق جەرٸندە ٶسەتٸن جابايى سيۆەرس الماسى جەرشارىنا تارالعان المانىڭ نەگٸزگٸ تٷبٸرٸ ەكەنٸن عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدەگەن-دٸ. بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە كوممەرتسييالىق باعىتتا ٶسٸرٸلەتٸن, عاسىرلار بويى كٶپتەگەن سەلەكتسييادان ٶتكەن الما سورتتارىنىڭ نەگٸزگٸ اتاسى قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك, وڭتٷستٸك-شىعىس ايماعىندا ٶسەتٸن سيۆەرس الماسى ەكەنٸن ەلەم عالىمدارى مويىنداعان.
گەنەتيكالىق دەگراداتسييا, كليماتتىڭ ٶزگەرۋ, جاڭا زييانكەستەر مەن تٷرلٸ اۋرۋلاردىڭ پايدا بولۋى سالدارىنان زاماناۋي الما سورتتارى ٶزٸنٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن جىل ٶتكەن سايىن جوعالتىپ جاتقانى ەمەس. ماماندار قازاقستاندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان سيۆەرس الماسىنىڭ گەنەتيكالىق قورى الما سورتتارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرىپ, تٷرلٸ اۋرۋلارعا قارسى تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنىن العا تارتۋدا. سول سەبەپتٸ قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جەنە اگروورمان مەليوراتسيياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى قازاقستاننىڭ ورماندارىندا ٶسەتٸن جابايى سيۆەرس الماسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, بەلگٸلەنگەن ايماقتا كەڭ تارالۋىنا كٷش سالۋدا.
عالىمداردىڭ ەسەبٸنشە قازٸرگٸ تاڭدا المانىڭ اتاسى سانالاتىن سيۆەرس الماسى تارباعاتايدا 297,2 گەكتار جەرگە تارالسا, ٸلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا 5496 گەكتار جەردٸ, ال جوڭعار الاتاۋىندا 14037 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقانىن انىقتاعان.
سونداي-اق ولار ەلٸمٸزدەگٸ 15 سەلەكتسييالىق-گەنەتيكالىق ۋچاسكەدە 1932-2007 جىلدار ارالىعىندا, ياعني, 75 جىل بويىنا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, جابايى سيۆەرس الماسى ٸلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىندا 80 پايىزعا, جوڭعار الاتاۋىندا 28 پايىزعا قىسقارعانىنا كٶز جەتكٸزگەن. وسى بٸر كٶرسەتكٸشتەن-اق, جابايى المانىڭ جويىلىپ كەتۋٸدٸڭ از-اق الدىندا تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.
عالىمداردىڭ مەلٸمەتٸنشە ٸلە الاتاۋىنداعى گيبريدتٸ-مەدەني سورتتاردىڭ قاتارىنا جاتاتىن الما اعاشتارىنىڭ كٶلەمٸ 20-40 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەپتٸ. جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ بۇلايشا سيرەۋٸنە كٶپ جاعدايدا گەنەتيكالىق ەروزيياعا ۇشىراۋى ەسەر ەتۋدە.
جابايى سيۆەرس الماسىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ٸزدەنۋشەلٸر تاۋ بٶكتەرٸندە, تٷرلٸ بيٸكتٸك دەڭگەيٸندە (تەڭٸز دەڭگەيٸنەن 1125-1385 مەتر بيٸكتٸك ارالىعىندا) الما كٶشەتتەرٸن وتىرعىزىلعان. سونىمەن قاتار الما كٶشەتتەرٸنٸڭ قاسىنا اعاشتى جەنە بۇتالى ٶسٸمدٸكتەر – ٷيەڭكٸ, دولانا, مويىل, سيىرقاراقاتتاردا وتىرعىپتى. كٶشەتتەردٸڭ ٶسٸپ, جەتٸلۋ بارىسىن زەرتتەگەن عالىمدار ونىڭ 24 پايىزىنىڭ ەلسٸزدٸگٸن, ال 6 پايىزىنىڭ قۋراپ قالعانىن بايقاعان.
سونىمەن قاتار عالىمدار سوڭعى جىلدارى سيۆەرس الماسىنىڭ دەنٸ ارقىلى تابيعاي جاعدايدا ٶسٸپ-ٶنۋٸ مٷلدە توقتاعانىن العا تارتۋدا. ناقتىراق ايتساق, سوڭعى 20-25 جىلدا الما اتاسىنىڭ تابيعي ٶسٸپ, جەتٸلۋٸ پىشاق كەسكەندەي توقتاعان. عالىمدار سيۆەرس الماسىنىڭ ٶسٸپ, ٶنۋٸنە سوڭعى ۋاقىتتارى پايدا بولعان اۋرۋ تٷرلەرٸ قاتتى ەسەر ەتكەنٸن انىقتادى.
تاۋ باۋرايىنداعى جابايى المالاردىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ دە ايتارلىقتاي تٶمەندەگەن. الما اعاشتارىنىڭ جەمٸس بەرۋٸنە اۋا رايىنىڭ تۇراقتى بولماۋى ەسەر ەتۋدە. كٶكتەمدە اۋا-رايى كٷرت سۋىتقان كەزدە الما تٷينەكتەرٸن ٷسٸك شالىپ, الما بٸتكەننٸڭ بەرٸ جەمٸسسٸز قالاتىن كەزدەرٸ جيٸ ورىن الاتىن بولعان.
قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جەنە اگروورمان مەليوراتسيياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەلٸمٸزدٸڭ ورمان شارۋاشىلىعىن ساقتاۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەپ جاتقان كەسٸپورىندار مەن شارۋاشىلىقتار كەڭٸنەن قولدانۋىنا بولادى. بۇدان باسقا ٶزگە دە عىلىمي جوبالارعا نەگٸز بولاتىنان ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
