تونىكٶك, يولىعتەگٸندەر تاسقا بەدٸزدەگەن تارلان جىرلار — سونىڭ جارقىن ايعاعى. بۇل ۇلى سارىن كەتبۇعا, سىپىرا جىراۋ دەۋٸرٸمەن ساباقتاسا ۇلاسىپ, بۇقار جىراۋ, اقتانبەردٸگە دەيٸن جالعاسىپ, اباي ارقىلى دانالىق پاراساتپەن سۋارىلعان التىن تٷيٸنگە اينالىپ, شىنشىل, ەلەۋمەتشٸل, سىرشىل ليريزمگە قادام باستى.
الاشتىق, كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ ٶلٸارا تٷيٸلٸسٸندە ۇلى دەستٷردٸڭ تۋىن ماعجان, ٸليياس سەكٸلدٸ جامپوزدار اسپانعا كٶتەرگەنٸمەن, ولاردىڭ ٷنٸن بوداندىقتىڭ قارا قۇيىنى تۇنشىقتىردى. ەرينە, كەڭەستٸك كەزەڭدە اۋىزعا قاقپاق, باسقا توقپاق سالىنعانىمەن قازاق پوەزيياسى زاە بيٸكتەردٸ باعىندىردى, حالىقتىڭ ارمان-مۇراتىنىڭ جوقشىسى بولدى.
«ٶتكٸزۋ ٷشٸن شىندىقتى, ٶتٸرٸك قوستىم ٸشٸنە» دەپ قادىر اقىن ايتقانداي بوداندىقتىڭ تاقسىرەتٸن تارتقان تۇلپار جىر تۇعىردىڭ كەيپٸنە تٷسٸپ, تۇراسى توزىپ تاسىرقاعان, سۇڭقار ٶلەڭ جاپالاقتاي جالباقتاعان تۇستار دا بولدى. قازاقتىڭ ەبٸنٸڭ جەلٸندەي ەسكەن ەسٸل جىرى ەسٸرەسە تاريحي تاقىرىپتارعا كەلگەندە تەكٸرەكتەپ, توباناياق كٷي كەشەتٸن.
بۇل سالادا, شىندىعىن ايتقاندا, اق مىلتىق ۇشقىر پوەزييا ەمەس, كەرٸسٸنشە سابىرلى پروزا جانرى اتويلاپ العا شىعىپ, تاريحي تاقىرىپتاردى يگەرۋدە كلاسسيك جازۋشى ٸليياس ەسەنبەرلين كٶشباسشى بولىپ, مۇزجارعىش كەمەدەي العا ۇمتىلىپ, ەدەبيەت ەلەمٸندە ٸرٸ بەتبۇرىس جاساعانى ايقىن.
قازاق پوەزيياسىنداعى ورىنى ٷڭٸرەيٸپ تۇرعان وسى بٸر كەتٸك ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەندٸ عانا بٷتٸندەلٸپ, ەسەمٸز تٷگەندەلٸپ, ەنشٸمٸز دە ەسەلەنە باستاعانداي.
ەلبەتتە, بۇل كٷرمەۋٸ قيىن, كٷردەلٸ تاقىرىپقا قالام قۋاتىن ارناعان مايتالمان شايىرلار بار بولعانىمەن, سولاردىڭ ٸشٸنەن شاشاسىنا شاڭ جۇقپاي سۋىرىلىپ العا شىققان مارقاسقا, وسى قازىنالى سالادا ولجا سالىپ, توپجارعان كەڭ قۇلاشتى ەپيك اقىن ورتامىزدا بار.
ول — تەۋەلسٸزدٸك پەن ەلدٸك مۇراتتى تامىلجىتىپ ساڭقىلداپ جىرلاعان, ەدەبيەتسٷيەر قاۋىم بٷگٸندەرٸ «بوستاندىق جىرىنىڭ بوزجورعاسى», «ٸليياستىڭ ٸزباسارى» اتاپ كەتكەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, «پاراسات» «بارىس» وردەندەرٸنٸڭ يەگەرٸ, اسا كٶرنەكتٸ اقىن نەسٸپبەك ايتۇلى.
ول – شىن مەنٸسٸندە, ازاتتىقتىڭ بوزالا تاڭى اتىسىمەن تۇساۋى شەشٸلگەن تۇلپارداي كەڭ كٶسٸلٸپ جٷيتكٸگەن, ٶتپەلٸ كەزەڭ ٶتكەلەگٸندە توسىرقاپ قالماي تولاسسىز جىر نٶسەرٸن سەلدەتكەن قازىنالى قالام يەسٸ. تٶكپە اقىن كەڭ تىنىستى ەپيكالىق پوەمالار شوعىرى, شىمىر تولعاۋلارى مەن نەزٸك ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ ارقىلى قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ كٷمٸسكٶمەي جىرشىسىنا, جامپوز جارشىسىنا اينالدى. ونىڭ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ كٶك اسپانىندا جەلبٸرەگەن كٶك بايراقتىڭ كيەسٸنەن شابىت الىپ جازعان پوەمالارى حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن قاھارماندىق تاريحى مەن بٷگٸنگٸ ٶمٸر-تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸ جىمداستىرا جىرلاۋىمەن ايىرىقشا ماڭىزعا يە.
مازمۇندىق تۇرعىدان بٸر-بٸرٸمەن تىعىز ساباقتاسقان سالالاس پوەمالار تسيكلٸ دەۋٸر مەن ۋاقىت جٶنٸنەن دە ٸشكٸ بٸرلٸك ٷيلەسٸمٸن ساقتاپ, جالپى تۇتاستىقتا قاراعاندا ەپوپەيا سەكٸلدٸ ەسەر قالدىرادى. بۇل بايتاق داستانداردا الاش جۇرتىنىڭ قاھارماندىق تاريحى مەن ازاتتىق رۋحىنىڭ قاداۋ-قاداۋ كەزەڭدەرٸ, حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن تٷرلٸ نەۋبات, قيلى زوبالاڭداردىڭ تۇتاس پانوراماسى شەبەرلٸكپەن سومدالعان.
اقىننىڭ «جالاڭتٶس», «تٶلەگاتاي», «ساردار», «تۋ», «ناۋرىزباي», «بەردٸقوجا», «شاقانتاي», «بايمۇرات باتىر» «مۇقاعالي-جەلتوقسان» سەكٸلدٸ پوەمالارىندا ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزداعى حالقىمىزدىڭ ازاتتىعى ٷشٸن جانىن پيدا ەتكەن حاندارىمىز بەن بيلەرٸمٸزدٸڭ, جاۋجٷرەك باتىرلارىمىز بەن ابىز اقىندارىمىزدىڭ جاۋھار گالەرەياسى جاسالعان.
ۇلى دالانىڭ قاسيەتتٸ توپىراعى ٷشٸن ازۋلى يمپەرييامەن ايقاسقان حان كەنە باستاعان, تايجان, سەيتەندەر قوستاعان ەرلەر تۋرالى «اقمولا شايقاسى» پوەماسىندا سۋرەتتەلسە, وسى تاقىرىپقا ٷندەس تۋعان كەڭەستٸك وتارشىل ٶكتەم جٷيەگە ارىستانداي ارپالىسقان مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ جۇمابەك تەشەنوۆتٸڭ تاباندى كٷرەسٸ «جەر — جاننان قىمبات» داستانىنا ارقاۋ بولادى. حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن ناقاق قۋعىن- سٷرگٸن, اشتىق نەۋبات «كٶكالا ٷيرەك», «تاناباي», «كەمەي ۇشقان», «سارى قىز» سەكٸلدٸ پوەمالاردا كٶرٸنٸس تاپقان.
اقىننىڭ پوەمالار شوعىرى — ٶتكەن تاريحتىڭ جالاڭ وقيعالارىنىڭ تٸزبەگٸ ەمەس, وتانىمىزدىڭ ازاتتىعى جولىندا جانتالاسقان بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن قىمقۋىت ٶمٸر-تٸرشٸلٸكتٸڭ جاندى سۋرەتٸ, عيبراتتى دەرٸسٸ, كٶركەم شەجٸرەسٸ. اقىن بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋمەن بٸرگە كەيٸپكەرلەردٸڭ شيەلەنٸسكەن درامالىق تارتىسى مەن قاقتىعىسى ارقىلى وقىرماننىڭ ار-نامىسىن قامشىلاپ, ىستىق سەزٸمنٸڭ شارپىسىنا بٶلەپ, ٶتكەننەن اششى ساباق الىپ, بٷگٸنگٸ كٷنٸ قاپى قالىپ ٶكٸنبەۋگە, بولاشاققا اداسپاي ايقىن قاراۋعا ٷيرەتەدٸ.
ۇلى دالانى ۋىسىنا ۇستاعان قاھارمان دانا بابالارىمىزدىڭ ەرلٸگٸ مەن وسال تۇستارىن اقىندىق اڭقىلداعان پەك جٷرەكپەن بٷكپەسٸز اشىق جىرلاپ, شىندىقتى بەتٸڭ-جٷزٸڭ دەمەي ەشكەرە ەتٸپ, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزگە كٶلەڭكەسٸن تٷسٸرٸپ وتىرعان كەلەڭسٸز قۇبىلىستاردىڭ سەبەپ-سالدارىنا سىن جەبەسٸن اياۋسىز قادايدى. وسىلايشا سۇلۋ پوەزييا ارقىلى ٶتكەن تاريحتى ماقتان تۇتاتىن داڭعازا مەن داقپىرتتىڭ قويماسى ەمەس, بٷگٸنگٸ كٷنٸمٸزگە سەۋلە تٷسٸرٸپ, بولاشاق مۇراتىمىزدى شىڭدايتىن, ۇلتتىق بەت-بەينەمٸزدٸ جاڭعىرتىپ تٷلەتەتٸن قۇندى قۇرال ەتە بٸلۋٸ — اقىننىڭ ٶنەرنامالىق تەمٸرقازىعى.
ن. ايتۇلى بابالاردىڭ ارمانى جٷزەگە اسىپ, تەۋەلسٸز ەلٸمٸز ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتان مەرتەبەلٸ ورىن الىپ, ايبىنى ارتىپ, جاڭا استانانىڭ بوي تٷزەپ, سەۋلەتٸ ارتقانىن «بەيتەرەك» پوەماسى ارقىلى قاپىسىز مٷسٸندەيدٸ, ٶتكەن تاريحىمىزدان ساباق الىپ اۋىزبٸرشٸلٸك پەن ىنتىماقتى كٷشەيتۋ ارقىلى ەگەمەندٸكتٸ نىعايتۋ قاجەتتٸگٸن, توعىشارلىق پەن ەنجارلىقتان اۋلاق بولۋدى ۇرپاققا ٷلگٸ ەتەدٸ.
«ەرلٸگٸن ساقتاي الماس ەنجار حالىق, قۋلىقپەن, سۇمدىقپەنەن اينالىسقان» دەپ ازاتتىعىمىز باياندى, تۋىمىز تۇعىرلى بولۋ جولىندا كەسٸرٸن تيگٸزەتٸن قوعامىمىزدا ورىن الىپ وتىرعان تٷيتكٸلدەردٸ دە سىناپ ەشكەرەلەيدٸ. «تٸرٸسٸڭ — تۋعان انا تٸلٸڭ بار دا, ٶلٸسٸڭ — تٷپ تامىرىڭ جۇلىنعاندا», «پەرٸشتە التىن كٶرسە جولدان تايىپ, توناسا ٶزٸن ٶزٸ وڭباس قوعام», «جوعالسا قىزدان يبا, ۇلدان يمان, كەڭ دالا كٸمگە كەرەك قۇر داليعان?», «بٷتٸنگە سىزات تٷسسە سىنادى وڭاي, بٸرٸڭدٸ-بٸرٸڭ سىيلا عۇلاماداي», — دەپ تولعايدى.
اقىننىڭ سۋرەتتەۋٸندە «بەيتەرەك» — ەلوردانىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ قازاق ەلٸنٸڭ ارمان-مۇراتىن ەيگٸلەگەن رەمٸز, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ اسقاق ميۋالى مۇناراسى, بابالار اماناتى.
اقىن قازاق مەملەكەتٸنٸڭ دەستٷرلٸ باس رەمٸزٸنٸڭ بٸرٸ بايراققا ارناپ «تۋ» اتتى پوەما جازدى. بۇل قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىندا بولماعان تىڭ قۇبىلىس, ازاتتىق كەزەڭٸندە قول جەتكٸزگەن پوەزيياداعى سٷبەلٸ تابىس دەۋگە بولادى. بۇرىنعى قازاق اقىندارىندا تۋعا, بايراققا, جالاۋعا ارناعان جەكەلەگەن ٶلەڭدەر, جىر شۋماقتارى بولعانىمەن بۇل تاقىرىپتا تۇتاس پوەما ەلٸ تۋعان جوق ەدٸ.
اقىن ن.ايتۇلىنىڭ كٶلەمدٸ «تۋ» پوەماسى قازاق حاندىعىنىڭ حان ابىلاي, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنبايلار كٶتەرگەن قاسيەتتٸ بايراعىن بٷگٸنگٸ ازات وتانىمىزدىڭ اسپان تٷستەس كٶك تۋىمەن ساباقتاستىقتا ەكەنٸن جىرمەن كەستەلەپ, مايدان دالاسىندا ٶزٸ شەيٸت بولعانىمەن قولىنداعى تۋدى جىقپاعان ساربازدىڭ ەرلٸك وبرازىن نەگٸز ەتٸپ ايشىقتى سومداۋىمەن پاتريوتتىق تاعىلىمى زور بولعان. قازاق ەلٸنٸڭ قاسيەتتٸ بايراعىن قاندى شايقاستا قاس قاقپاي كٷزەتٸپ, ٶزٸ قۇربان بولعانىمەن تٶمەن تٷسٸرٸپ قۇلاتپاي, ٷزەڭگٸلەس نٶكەرلەرٸنە تابىستاي العان قازىمبەتتٸڭ قايسارلىعى — ادامزات تاريحىندا دا كەزدەسە بەرمەيتٸن سيرەك ەرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ. ەلبەتتە, وسىعان ۇقساس وقيعانى ارقاۋ ەتكەن پوەما دا, جىر ەتكەن اقىن دا, مەنٸڭشە, ەلەم ەدەبيەتٸندە جوق سەكٸلدٸ.
پوەما جەلٸسٸ ٶمٸردە بولعان وقيعا مەن حالىق اڭىزىنىڭ اسىل ارقاۋىنا سٷيەنگەن. اڭىزدى ايتىپ بەرۋشٸ قارت شەجٸرەشٸ — جاقىپبەك كەرٸپبايۇلى. وقيعا ابىلاي, قابانباي, بٶگەنباي باستاعان قازاق قولى تارباعاتاي تاۋىنان جوڭعارلاردى تالقانداپ قۋعان شورعا سوعىسىندا بولادى. تەگٸندە, ٶزٸ ات ٷستٸندە جاۋ وعىنان شەيٸت بولعانىمەن تۋدى قۇلاتپاي قۇرىشتاي قاتىپ كٶز جۇمعان جاۋىنگەرلەر تۋرالى اڭىزداردىڭ باسقاداي نۇسقالارى قازاق حالقىندا كەزدەسەدٸ. مۇنداي تاريحي باعالى اڭىزدى بالا كەزٸندە ابىز قارييانىڭ اۋزىنان ەستٸگەن اقىن پوەمانىڭ كٸرٸسپەسٸندە سول وقيعانى جاڭعىرتا جىرلاعانىن ايتادى:
وسىلاي ۇزاعىنان تولعاپ ەدٸ,
سٷڭگٸتٸپ تۇڭعيىققا سوندا مەنٸ.
شۇبىرىپ سٸلەكەيٸم, اۋزىمدى اشىپ,
سۋسىنىم شٶلٸركەگەن قانعان ەدٸ.
جاقاڭنىڭ جاتقان جەرٸن جارىق قىلسىن,
ٷزٸلگەن جٸپتٸڭ ۇشىن جالعاپ ەدٸ.
بەرەيٸن كەيٸنگٸگە قايتا جىرلاپ,
جادىمدا جاڭعىرىعى قالعان ەدٸ.
جىردا حان ابىلاي, بۇقار جىراۋ, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, كٶكجال باراق سەكٸلدٸ ابىلاي زامانىنىڭ باس باتىرلارىنىڭ تۇلعاسى ەپيزود-شتريحتارمەن سومدالعانىمەن پوەمانىڭ باس كەيٸپكەرٸ — قازاق ورداسىنىڭ تۋى, ونى كٶتەرگەن تۋبەگٸ سارباز قازىمبەت, سول قاسيەتتٸ بايراقتىڭ قايتا جاڭعىرعان بٷگٸنگٸ جالعاسى — كٶك بايراق. اقىن ٶتكەن تاريحپەن بٷگٸنگٸ كٷنگٸ قۇبىلىستى ساباقتاستىرا جىرلاپ, نامىستى نايزامەن قورعاعان بابالار ەرلٸگٸن قازٸرگٸ ۇرپاققا اماناتتاپ, ازاتتىقتىڭ كٶك بايراعىن قاستەرلەۋدٸ, قادٸرلەۋدٸ, بيٸككە كٶتەرٸپ, التىن تۇعىرىن بەكٸتٸپ, ايبارىن اسقاقتاتۋدى جاس بۋىنعا ٶنەگە ەتەدٸ.
بۇل پوەمانىڭ ەرەكشەلٸگٸ سول, مۇندا وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگٸندە باس كەيٸپكەر — تۋ مەن تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتٸڭ كٷردەلٸ تاعدىرى بەتپە-بەت تٷيٸلٸسەدٸ, تارتىس ۇلعايتىلىپ, كەنٸگٸ قولتاڭبالى ەپيك اقىننىڭ ماشىقتى شەبەرلٸگٸ وقىرماندى تاعى دا تەنتٸ ەتەدٸ. جىر ارقاۋىنا باس نىسان بولعان — تۋ جىعىلماعان, ال, باس كەيٸپكەر — تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتٸڭ شەيٸت بولۋى كٶرٸنٸس تاۋىپ, جەڭٸستٸڭ شاتتىق قۋانىشى مەن تراگەدييالىق حال قاتار ٶرٸلٸپ, بٸر ارناعا توعىستىرىلادى:
جالعىز تۇر تۋ ۇستاۋشى دٶڭ باسىندا,
كٶرگەندەر اڭ-تاڭ قالدى العاشىندا.
بايراعى قولىنداعى جەلبٸرەيدٸ,
ٶزٸنٸڭ كٶرٸنبەيدٸ جان قاسىندا.
بولماستان ويلارىندا ەشبٸر قاۋٸپ,
باتىرلار ساتىرلاتىپ كەلدٸ شاۋىپ.
كٷيٸندە تۋ ۇستاعان قاتىپ قاپتى,
ٶلسە دە قۇلاماعان اتتان اۋىپ.
قوس جەبە قاتار تيٸپ ٶندٸرشەكتەن,
اققان قان ومىراۋىن كەتكەن جاۋىپ.
جىر تراگەدييامەن اياقتالعانىمەن قاسيەتتٸ شەيٸت ارقىلى جەڭٸستٸڭ رۋحىن اسقاقتاتىپ, بٷگٸنگٸ بەيبٸت ٶمٸردٸڭ, قاسيەتتٸ كٶك بايراقتىڭ قۇنىن باعالاۋعا ۇرپاققا ۇلاعاتتى ٷندەۋ تاستالادى. باس كەيٸپكەر تۋ ۇستاۋشى قازىمبەتتٸڭ قازاسى ساي-سٷيەگٸڭدٸ سىرقىراتىپ, قاراعايداي قاسقايىپ, جاۋعا ەڭكەيمەي, ات ٷستٸندە بايراقتى قۇلاتپاي جەلبٸرەتٸپ ٶلگەن ٶر مٸنەزدٸ باتىردىڭ ارۋاعى نامىسىڭدى قوزعايدى. جىر سوڭىندا تۋ ۇستاپ قاتىپ قالعان قازىمبەت پەن قاسيەتتٸ تۋ تۇتاس تۇلعاعا, ەرلٸك ٷشٸن تۇرعىزىلعان الىپ مونۋمەنت مٷسٸنگە اينالعانداي ەسەر ەتەدٸ:
كٷڭٸرەنٸپ اتتان تٷستٸ ەر قابەكەڭ,
سٸرەسٸپ قازىمبەت تۇر ەردە بەكەم.
تٷبٸنەن تۋدىڭ سابىن قاتتى قىسىپ,
قارىسىپ ساۋساقتارى قالعان ەكەن.
قولىنان تۋىن الىپ ەل ەزەرگە,
تاپسىردى قايران ەردٸ قارا جەرگە.
بايراقتى جاس جٸگٸتكە بەرٸپ تۇرىپ,
دارابوز بىلاي دەدٸ قاراپ ەلگە:
— كٷن تۋار دەگەن راس ۇل تۋعانعا,
تٷسەسٸڭ وت پەن سۋعا جۇرتىڭ باردا.
ەشقاشان ٶلمەك ەمەس ەر قازىمبەت,
ارتىندا جەلبٸرەگەن تۋ تۇرعاندا!
الايدا قازاق ورداسىنىڭ قازىمبەتتەي تالاي ەرلەر كٷزەتكەن الىپ تۋى عاسىرلار كەرۋەنٸندە قولدان تايىپ, كٶزدەن تاسا بوپ, قايران الاش وتارلىق كەبٸن كيٸپتٸ. تۋ تۋرالى تٷسٸنٸك تە كٶمەسكٸلەنٸپ, نامىس تا ەنجار تارتىپ, ەلجاندىلىق سەزٸمگە دە سەلكەۋ تٷسٸرٸلٸپتٸ. سەبەبٸ, باس رەمٸزٸمٸز تۋدان دا ايىرىلعان, كەرٸ كەتكەن سەتٸمٸز بولىپتى:
كەڭ دالا قاسٸرەتتەن تۇردى اڭىراپ,
حالىقتىڭ كٶكٸرەگٸ قۇر قاڭىراپ.
بايراعى بوستاندىقتىڭ كٶزدەن تايدى,
باسىمەن حان كەنەنٸڭ بٸرگە قۇلاپ.
جاۋلار قازىمبەتتٸ اتقانىمەن تۋدى قۇلاتا الماعانى سەكٸلدٸ حان كەنە شاھيت بولعانىمەن ونىڭ رۋحى مەن ويى ازاتتىق بولىپ ورالىپتى, وسىنداي سانسىز ەرلەردٸڭ دەستٷر جالعاستىعى بٷگٸنگٸ تۋعا سٸڭٸپ, قازاق ەلٸنٸڭ بايراعى كٶك اسپاندا قالىقتاپ تۇر. ازات ەلدٸڭ استانا تٶرٸندەگٸ الىپ بايراعى اقىنعا شابىت سىيلاپ, وسى پوەمانىڭ تۋۋىنا كٷش بەرگەنٸ سٶزسٸز. اقىن بابالار اماناتىن بٷگٸنگٸ ۇرپاققا تابىستاپ, كٶك تۋدىڭ سابىنان ار-وجدانى تازا ازاماتتار عانا ۇستاۋعا تيٸستٸ ەكەنٸن ۇقتىرىپ, وتانشىلدىق سەزٸمدٸ دەرٸپتەيدٸ:
جاۋىزدىڭ ەشبٸرٸ جوق جازا كٶرگەن,
قاشاندا قيياناتتان قازاق ٶلگەن.
كٶك تۋدىڭ قاسيەتتٸ كيەسٸ اتار,
سابىنان ۇستاماساڭ تازا قولمەن!
جىعىلماس ەشقاشاندا ەلٸ جارعا,
الدىندا تۋ ۇستايتىن ەرٸ باردا!
كٶتەرٸپ الىپ بايراق قازاق وتىر,
تٸلەگٸن اڭساپ كٷتكەن بەرٸپ اللا!
ازات ەلدٸڭ باس رەمٸزٸ تۋ مەن ەلتاڭبانىڭ مەنٸ دە, ماڭىزى دا ايرىقشا. قازاق ەلٸنٸڭ كٶك بايراعى پرەزيدەنتٸڭ ساپارى كەزٸندە نەمەسە رەسپۋبليكامىزدىڭ سايىپقىران سپورتشىلارى جەڭٸس تۇعىرىنا كٶتەرٸلگەندە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە جەلبٸرەگەنٸ بٸزگە ماقتانىش. ەلٸمٸزدٸڭ شەكارا-شەبٸن قاس قاقپاي كٷزەتٸپ تۇرعان جاۋىنگەر ساربازدارىمىز تۋدى سٷيٸپ انت بەرەتٸنٸ ەرلٸك دەستٷردٸڭ بٷگٸنٸمٸزگە ۇلاسقانىن اڭعارتادى. اقىن نەسٸپبەك ايتۇلىنىڭ «تۋ» پوەماسى حالىق اڭىزىن نەگٸز ەتە وتىرىپ, قازاقتىڭ قاھارماندىق زامانىنىڭ تىنىسىن قازٸرگٸ ۇرپاقپەن شەبەر توعىستىرعان تەربيەلٸك ماڭىزى زور تۋىندى دەۋگە دەلەلٸمٸز جەتكٸلٸكتٸ.
اقىننىڭ ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ مەن تولعاۋلارى شىنايىلىعىمەن, ىستىق سەزٸممەن سۋارىلعان وي سەمسەرٸ سەكٸلدٸ لىپىلداعان ٶتكٸرلٸگٸمەن وقىرمانىن تاڭداندىرىپ كەلەدٸ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸندە بٷگٸنگٸ ٶمٸر-تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ بٷلكٸلدەگەن قان تامىرى, زامانداستارىمىزدىڭ كەسكٸن-كەلبەتٸ, مٸنەزقۇلىقتاردىڭ الۋان تٷرلٸ پٸشٸنٸ سومدالادى. قازٸرگٸ تەۋەلسٸز ەلٸمٸزگە, ۇلتىمىزدىڭ مٷددەسٸنە كەسٸرٸن تيگٸزەتٸن توعىشارلىق پەن توڭمويىندىق, مەڭگٷرتتٸك پەن سامارقاۋلىقتى قاتاڭ ايىپتاعان اقىننىڭ شەرلٸ ٶلەڭدەرٸ زارلى تولعاۋلارعا ۇلاسادى.
ٶمٸر ٶتتٸ ارپالىسپەن, تارتىسپەن,
كەزدەرٸم كٶپ ارتىق كەتكەن, كەم تٷسكەن.
بابالاردان ماعان دەيٸن ۇلاسقان,
قايعىم ۇزاق ۇزىن اققان ەرتٸستەن.
قاسٸرەتتەن قانى قايناپ قارايعان,
كٷن استىندا كٷڭٸرەنگەن تالاي جان.
بٸزدەن اسىپ بولاشاققا جالعاسار,
قالعان قايعى ەلٸشەردەن, ابايدان.
اقىن جىرىنىڭ سوڭىندا «ۇلى قايعى جانىمدى جەپ جەگٸدەي, جەتٸ تٷندە ۇليدى كەپ بٶرٸدەي» دەگەنٸنە شٷبەسٸز سەنەسٸڭ. ٶيتكەنٸ,بٷگٸندەرٸ ايماڭداي اقىن — ٶلەڭ-ٶمٸرٸ ارقىلى بٷكٸل بولمىسىمەن ەز حالقىمەن تۇتاسىپ, قابىسىپ, ونىڭ سىڭارىنا, بالاماسىنا اينالعان ليريكالىق تۇلعا. سوندىقتاندا ول «بٸردٸڭ مۇڭى ۇلاسار مىڭعا بارىپ, ٶزٸمدٸ ايتىپ, حالقىمدى بەينەلەدٸم» دەيدٸ نىق سەنٸممەن. «نەسٸبەمە بۇيىرعان سوڭ, قايعى — مەنٸڭ قازىنام» دەيتٸنٸ دە سودان.
بوزبالا كەزٸندە البىرتتىقپەن «ەي, ٶلەڭ باراسىڭ سەن, قاي جاققا الىپ? سەسكەنەم, تٷبٸ تەرەڭ يٸرٸمبٸسٸڭ, بەت جاعى جاتاتۇعىن قايماقتانىپ» دەپ قايمىعىپ باستاعان اقىننىڭ قازٸر الاشتىڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن ابىز اقىنعا اينالعان شاعىندا:
جىرىم مەنٸڭ — مۇڭداسىم, سىرلاسىم دا,
كٶز جاسىم بار مٶپ-مٶلدٸر تۇنباسىندا.
بٸر باسىندا ول تۇرسا تارازىنىڭ,
ال, تاعدىرىم تۇرادى بٸر باسىندا! –
دەپ جىرلاۋعا تولىق حاقىسى بار ەكەنٸنە يلاناسىڭ.
اقىننىڭ حاس شەبەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ونىڭ ٶلەڭدەرٸ مەن تولعاۋلارىندا انا تٸلٸمٸزدٸڭ اجارى مەن بازارى جاراسىم تاۋىپ جارقىراپ, تٸلٸمٸز بەن دٸلٸمٸزدٸڭ, دەستٷرٸمٸز مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ جٷيەسٸ جاڭاشا قىرىنان تٷلەپ, پوەزييانىڭ سۇلۋلىق سارايىنىڭ جاۋھار مٷلكٸنە اينالدى. ٶلەڭ ٶرٸمٸنٸڭ كٶركەمدٸك كەستەسٸ ەجەلگٸ جىراۋلار دەستٷرٸمەن ەتەنە, شىعىستىق نٸلٸ باسىم, تەڭەۋ, بالاما, رەمٸز تۇسپالدارى ەپسانا-ەرتەگٸلٸك, ميفتٸك-تەمسٸلدٸك رەڭمەن ۇشتاسىپ, حالىق مۇراسىمەن كٸندٸكتەس بولۋى — ونىڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن دارا قولتاڭباسى. «ۇستامىن ەسكٸ ٷلگٸمەن ٶلەڭ سوققان, كٶز جازباي كٶرگەنٸمنەن جاسىمداعى», — دەيدٸ اۆتور ول تۋرالى. سوندىقتان دا, اقىن بٷگٸنگٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ كٷندەرەگٸ سەكٸلدٸ قازٸرگٸ بارشامىزدىڭ باسىمىزدان كەشٸپ وتىرعان تٷيتكٸلدەردٸ جيٸ جىرلاپ, بٷكپەسٸز اقيقاتتى اشىق ايتقانىمەن ونىڭ ٶلەڭدەرٸ كٶركەمدٸكتٸڭ كٶكوراي مۇنارىنا بٶلەنٸپ تۇراتىندىقتان استارلى دا تۇسپالدى, تىلسىم راي تانىتادى.
اقىن سٸز بەن بٸزدٸڭ باسىمىزدان كەشكەن نارىقتىق قوعامنىڭ ٶتپەلٸ ٶلٸارا كەزٸندەگٸ ييۋ-قيۋى قاشقان يتىرعىلجىڭ تٸرلٸگٸمٸزدٸ, قازٸرگٸ كەزەڭدەگٸ قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قۇنسىزدانعان پۇشايمان حالٸن «ەل قىدىرعان ەسەكدەمە», «ارپالىسقان ەسسٸز توبىر», «قارا بالا قول جايىپ», «وي, اللا», «قازاق سيقى» سەكٸلدٸ كٶپتەگەن ٶلەڭدەرٸندە دابىل قاعىپ سۋرەتتەيدٸ.
تون بۇيىرماس كەدەيگە كٶكتەن تەرٸ جاۋسا دا,
بايعا قۇداي بولىسقىش ارتقان تەڭٸ اۋسا دا.
بۇزاۋى ٶلگەن سيىرداي تاقىس تٸرلٸك تاس جەلٸن,
جٸبٸمەيدٸ جارلىعا جەزدەي قاقتاپ ساۋسا دا.
«باق مٶلشەرٸ — بارماقتاي»
التىباقان الاۋىزدىق اينالاڭدى جايلاسا,
اينا تازداي قىلتاناقسىز قۋ تاقىرعا وتىردىڭ,
بٸر ەسەككە ورىن بوسار ەكٸ جىلقى تەبٸسسە,
سەنٸ قاشىپ سەيگٷلٸكتەر ساپ تٷزەگەن اقىردىڭ.
«ارپالىسقان ەسسٸز توبىر»
شىر ايلانىپ شىقسام دا شارتاراپتى,
توناسا دا قاراقشى شەشٸندٸرٸپ,
قاسيەتٸن حالقىمنىڭ توناتپادىم,
بەسٸگٸمدٸ ارقالاپ بوسىپ جٷرٸپ....
«مەنٸڭ جۇمباق تاعدىرىم»
بٸز مىسالعا كەلتٸرگەن الدىڭعى ەكٸ شۋماقتا كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزدە كەز بولاتىن قاراپايىم شىندىقتار بەينەلەنگەنٸمەن انا تٸلٸمٸزدٸڭ اجارلى بەدەر-ٶرنەگٸمەن كٶمكەرٸلٸپ, كەڭ ماعىناعا يە بولىپ, ەلەۋمەتتٸك ٷلكەن استارلى ويدىڭ جٷگٸن يىعىنا كٶتەرٸپ تۇر. قىزىل قىرعىنعا, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ ەلەمگە تارىداي شاشىراعان قازاق حالقى تالاي قيياناتتى كٶرٸپ, سان مەرتە تونالعانىمەن ار-ۇياتىن ساقتاپ, بەسٸگٸن ايالاپ, كٸسٸلٸك كەلبەتٸن جوعالتپاي بٷگٸنگە جەتكەنٸن اقىن قاتٸگەز «قاراقشى» تٷسٸنٸگٸنە نەپ-نەزٸك «بەسٸك» ۇعىمىن قاراماقارسى قويۋ ارقىلى وقىرماننىڭ سانا-سەزٸمٸنە ٶشپەستەي ەتٸپ تاڭبالايدى. قاراپايىم سٶزدەردەن عانا قۇرالعان وسى بٸر شۋماققا حالقىمىزدىڭ سان عاسىردان بەرٸ باسىنان كەشكەن زوبالاڭدى تاعدىر-تالايى, ۋىزداي كەنەۋلٸ قادىر-قاسيەتٸ تۇتاس سىيىپ كەتكەنٸنە قايران قالاسىڭ?!
اقىن تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىن تٷيسٸگٸمەن بارلاپ, بايقاپ جىرلايتىن تاڭعاجايىپ سەزٸمتالدىققا يە. جاراتىلىستىڭ قۇپييا قۇبىلىستارىن, جىل مەزگٸلدەرٸنٸڭ ٶزگەرٸستەرٸن ادامنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸمەن, ٸشكٸ ەلەمٸمەن استاستىرا جىرلاۋ — ونىڭ شىعارماشىلىق ماشىعىنا تەن بەدەر. اقىننىڭ «بالقاشتىڭ سوڭعى جولبارىسى», «قۇلانويناق», «قۇلىنشاعىم, قۇلان جال», «تاعدىر», «قۇرالاي-عۇمىر» سەكٸلدٸ ٶلەڭدەرٸندە حايۋاناتتار مەن قۇستاردىڭ بەينەسٸ ادامنىڭ تاعدىرىمەن شەندەستٸرٸلە سومدالىپ, تابيعاتتى ايالاۋعا, مەيٸرباندى بولۋعا وقىرماندى ٷندەيدٸ.
مىنا كٷننٸڭ الدى — جاڭبىر, ارتى — قار,
توڭعان جانىم تورعايدايىن قالتىرار.
عۇمىر, سٸرە, قىزىلشاقا قۇرالاي,
تۋا سالا سان جىعىلىپ, سان تۇرار.
مىنا تٷننٸڭ ارتى — بوران, الدى — قار,
جىلاساڭ دا سىڭايى جوق زاردى ۇعار.
قار ٷستٸندە قالتىراعان نەرەستە,
قايدا بارار, قاي تاراپقا قاڭعىرار?
قورعانسىزعا جەر بەتٸندە جوق پانا,
جەمتٸك بولار جىرتقىشقا دا, وققا دا.
قۇلدىراعان سەبي جٷرەك توبىقتاي,
قۇستاي ۇشىپ جانىن ساقتار تەك قانا...
اقىن «قۇرالاي-عۇمىر» اتتى وسى ٶلەڭٸندە قۇرالايدىڭ سالقىنىندا تٶلدەگەن كيٸكتٸڭ لاعىن ۇشى-قيىرى جوق شەتسٸز, تٷپسٸز دالادا شەكسٸز قاۋٸپ-قاتەر كٷتٸپ تۇرعانىن, ونىڭ سەبي جٷرەگٸنە ەلدەكٸمدەر سۇعىن قاداپ ٷلگەرگەنٸن ايتىپ, دابىل قاعادى. قۇرالايدىڭ سالقىنى دا ٶلٸارا قۇبىلىس, كيٸكتٸڭ لاعىنىڭ اياقتانۋى دا ٶتكەلەك مەزەت, سول سەكٸلدٸ ادام بالاسىنىڭ عۇمىرى دا كەلتە, ٶتكٸنشٸ ەكەنٸن اقىن ۇشقىر تٷيسٸگٸمەن اڭعارىمپازدىقپەن جىرعا قوسىپ, سەزٸمٸڭدٸ سەلت ەتكٸزەدٸ. «عۇمىر — بەينە جەزكيٸكتٸڭ لاعى... ورتاسىندا ٶمٸر مەنەن ٶلٸمنٸڭ, كٷندٸز-تٷنٸ ەلەڭدەيدٸ قۇلاعى» دەپ توسىن تٷيٸن جاسايدى. وسىلايشا قۋ مەديەن دالا تٶسٸندەگٸ قۇرالايعا وق جۇمساپ, سەبي جٷرەگٸنە پىشاق شانشىعالى تۇرعان قارا پيعىل قاتٸگەز ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ دە شىن مەنٸسٸندە ٶمٸرٸ شولاق ەكەنٸن ۇعىنباي مەيٸرباندىقتان جۇرداي بولىپ ٶتەتٸنٸنە بۇل ٶلەڭدٸ وقىعان جان كٶز جەتكٸزەدٸ. بەتپاقدالاداعى قۇلدىراڭداعان قۇرالايعا, جەلدەي ەسكەن جەزكيٸككە وق جۇمسايتىن پەندەنٸڭ ٶزٸنە دە قادالاتىن اجالدىڭ جٷيرٸك وعى دايىن ەكەنٸن بٸر مەزەت پەندەنٸڭ تٷسٸنبەيتٸنٸنە قايران قالاسىڭ. حالىق كٷيٸ «بٶكەنجارعاق», «قوس مەرگەن», «قوزى كٶرپەش — بايان سۇلۋ» جىرىنداعى بۋاز مارالدىڭ قودىعى تۋرالى ەپسانادان بەرٸ جەلٸ تارتىپ س.سەيفۋلليننٸڭ «اقساق كيٸك» جىرىنا دەيٸن جالعاسقان, ادامنىڭ ەت باۋىرىن ەلجٸرەتٸپ, تاسباۋىرلىق پەن بەزبٷيرەكتٸككە لاعىنەت جاۋدىراتىن قازاق پوەزيياسىنىڭ حايۋاناتتاردىڭ كيەسٸ تۋرالى ميفوپوەتيكالىق ٸنجۋ-مارجان جىرىنىڭ قاتارىنان وسى ٶلەڭ دە جارقىراپ ورىن الاتىن بولادى. اقىن بۇل جىرىندا تابيعاتتى قورعاۋ تۋرالى قۇرعاق ۋاعىز ايتپاي-اق قالت-قۇلت ەتٸپ ٶمٸرگە قادام باسقان ەن دالاداعى قۇرالايدىڭ مامىراجاي ٶمٸرٸن ويراندايتىن «قۇدٸرەتتٸڭ كٶك يتٸ» جاۋىزدىڭ قاراۋ نيەتٸن بەينەلەۋ ارقىلى وقىرماننىڭ جاناشىرلىق سەزٸمٸن وياتىپ, ٸزگٸلٸكتٸڭ دەنٸن سەبەدٸ. بەلكٸم سوڭعى جىلداردا قاراقشىلىقپەن كيٸك اۋلاۋعا شىعىپ تاپادايتالتٷستە اڭ ورنىنا ادام اتىپ, قورىقشىلاردى قورعاسىن وققا بايلاي سالاتىن قانىشەرلٸك قوعام الدىندا ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ابىرويى ەلسٸرەۋدەن, پوەزييانى باعالاپ وقىماۋدان تۋعان سىرقات سانانىڭ جەمٸسٸ شىعار?!
كٶشەدەن كەزٸكتٸردٸم بٸر بۇرالقى,
سونشالىق ايانىشتى مۇڭلى قالپى.
كٶڭٸلٸم الاي-دٷلەي بولا قالدى,
بورانعا اينالعانداي كٷننٸڭ ارتى.
قابىسقان قوس بٷيٸرٸ ٷڭٸرەيٸپ,
تاستاعان يتاياقتاي تٷبٸن ويىپ.
سەكٸلدٸ شٷڭەت قاسىق سىناپ قۇيعان,
بايقۇستىڭ كٶزٸ كەتكەن شٷڭٸرەيٸپ.
قولىڭا جاۋتاڭ-جاۋتاڭ تەلمەڭدەيدٸ,
قۋعانعا, زەكٸگەنگە مەن بەرمەيدٸ.
ۇرىداي تىعىپ كەتكەن زاتى قالعان,
كٶرٸنگەن كٷرەسٸنگە ٶڭمەڭدەيدٸ.
شىنىن ايتقاندا بۇل ٶلەڭدٸ وقىعاندا ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ الىپتارى س.تۋرگەنەۆ, ا.چەحوۆ, دجەك لوندون, س.ەسەنيندەردٸڭ, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ مارعاسقالارى م.ەۋەزوۆ, س.شايمەردەنوۆ, م.ماعاۋيندەردٸڭ يت تۋرالى شىعارمالارى ساناڭا ساپ ەتٸپ ورالارى انىق. بٸراق اقىننىڭ جىرلاپ وتىرعانى — نەبەرٸ بۇرالقى يتتٸڭ تاعدىرى. مۇندا قاڭعىباس يتتٸڭ پورترەتٸ اسقان ۇستالىقپەن, قازاقى بوياۋمەن مٷسٸندەلەدٸ. باس كەيٸپكەر بۇرالقى يتتٸ جانى اشىپ, ٷيٸنە ەكەپ, موينىنا قارعىباۋ تاعىپ باققانىمەن ول كٶندٸگە قويمايدى, كەرٸسٸنشە كەزبە, بوستاندىقتى اڭساپ بۇلقىنادى: «تاماعىن تويدىرسام دا تىنشىمادى, جاقپادى جٸپتٸڭ موينىن قىرشىعانى».
مۇنداي قاڭعىباس يتتٸڭ دالامىزدا بولمايتىنى انىق. بۇل قالادا پايدا بولعان سٷركەي كٶرٸنٸس. يت ەكەش يتتٸڭ يەسٸز قالىپ بەتالدى قاڭعىعانىن ەبەس سانايتىن كٸسٸلٸكتٸ باس كەيٸپكەر ونى ٷيٸنە ەكەپ مەپەلەپ اسىراۋدى ساۋاپ ساناپ, جٶن كٶرەدٸ. اقىن سول ارقىلى ادام تٷگٸل كٶشەدەگٸ قاڭعىباس يتكە دە جانى اشيتىن قازاقتىڭ دارقان مٸنەزٸن سۋرەتتەيدٸ. بٸراق قالانىڭ قاڭعىباس يتٸ مەيٸرٸمدٸ قوجايىنعا كٶندٸگە قويمايدى:
سۇمدىقتاي كٶرٸندٸ وعان مۇنداي شارا,
بوساتتىم, كٶنبەس تٸپتٸ, جٷندەي سابا.
ٶز باسىن ٶزٸ سۇراپ العانداي بوپ,
بٷلكٸلدەپ بارا جاتتى بٸر بەيشارا...
بۇرالقى يت ٶزٸنٸڭ قالىپتاسقان, ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتٸ مەن سٷيەككە سٸڭدٸ مٸنەزٸنەن اجىراي المايدى, «كٶن قاتسا قالىبىنا كەلەدٸ» دەيدٸ مۇندايدى. بٸز يتتٸ دە يەسٸز قاڭعىتپاعان اردا حالىقتىڭ تۇقىمى ەدٸك, بٷگٸن يت تۇرماق قالاداعى كٶگەنكٶز جاستارىمىزعا يە بولىپ, باسپانالى ەتٸپ, ەڭبەكپەن قامتي الىپ وتىرمىز با? ەلدە ولار دا ٷيٸرٸنەن اداسقان قاڭعىباستىڭ كٷيٸن كەشٸپ, تەنتٸرەۋمەن نەپاقاسىن تاۋىپ, جٷگەنسٸز قىلىقتارعا ٷيٸر بولىپ, ۋرباندانۋدىڭ قۇربانىنا اينالىپ جٷرگەن جوق پا? ەۋەلٸ ولار اقىلعا قۇلاق اسىپ, ايتقانعا كٶنەتٸن حالدە مە? مٸنە, اقىننىڭ «تاعدىر» دەپ اتاعان بۇرالقى يت تۋرالى بٸر ٶلەڭٸن وقىعان سوڭ مۇڭايىپ, نەشە تٷرلٸ تاعدىر مەن عادەت-مٸنەز تۋرالى ەرٸكسٸز ويعا شوماتىنىمىز — اقىننىڭ شىنايى قالام قۋاتىنىڭ قۇدٸرەتٸنەن.
اقىن ن.ايتۇلىنىڭ پوەزيياسىنىڭ التىن ارقاۋى, باس تاقىرىبى — تەۋەلسٸزدٸك, بوستاندىق, تەڭدٸك. تەۋەلسٸزدٸك جولىندا قانشاما سۇراپىل شايقاستار بولعانىن, اتا-بابالارىمىز ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىن قاسىق قانى قالعانشا قاھارماندىقپەن قورعاپ بٸزگە امانات ەتكەنٸن اقىننىڭ ەپوپەيالىق ٶرٸسكە كٶتەرٸلگەن پوەمالار شوعىرىنا ٶزەك بولعان تاريحي وقيعالار شەرۋٸ راستايدى.
باسىنان كٶنە تاريح تٶمەن قۇلداپ,
تاعدىرىن تۋعان ەلدٸڭ كەلەم جىرلاپ.
ٶزەگٸم تالىپ جەتكەن, تەۋەلسٸزدٸك,
ٶمٸردە نە بار ەكەن سەنەن قىمبات!?
قۇبىلىپ سوققان جەلدەي زامان نەشە,
قان كەشتٸ تولارساقتان بابام كەشە.
كٷن ەمەس بوداندىقتا كٶرگەن كٷنٸم,
تٶبەمنەن التىن قۇيسىن ماعان دەسە.
ازاپتى بٸرگە تارتىپ قالىڭ ەلمەن,
اھ ۇرىپ اتامەكەن تەبٸرەنگەن.
كٶك تۋدى كٶككە بويلاپ جەلبٸرەگەن,
قازاقتىڭ ارمانى جوق كٶرٸپ ٶلگەن!
جوڭعار مەن قۇبا قالماق, وتارشىل رەسەي, كەشەگٸ كەڭەستٸك يمپەرييا, كەيبٸر كٶرشٸلەس حالىقتار قازاق حالقىنىڭ بايتاق اتاجۇرتىنا سۇعاناقتىق جاساپ, ەلدٸڭ مامىراجاي تىنىشتىعىن بۇزىپ, اشكٶزدٸلٸكپەن شابۋىل جاساعانىمەن ويسىراي جەڭٸلگەنٸ اقىننىڭ جىر-داستانىنا تامىزدىق بولعان. ول قازٸرگٸ قازاق پوەزيياسىن تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستە شاھيد بولعان باتىرلاردىڭ ايبىندى بەينەسٸمەن تولىقتىردى. تٷپتەپ كەلگەندە, باسقىنشى يمپەرييالاردىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا تٷبەگەيلٸ قارسى شىعىپ, ەلٸم دەپ ەڭٸرەگەن ەرلەردٸڭ ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعانىن, بٷگٸنگٸ قول جەتكٸزگەن تەۋەلسٸزدٸك پەن بوستاندىق اتا-بابانىڭ قىزىل قانى, اق جاۋلىقتى انالاردىڭ ادال تەرٸنٸڭ ٶتەۋٸنە كەلگەنٸن اسا كٶرنەكتٸ سٶز زەرگەرٸ ن.ايتۇلىنىڭ بٷكٸل شىعارماشىلىق بولمىسى مەن اقىندىق كەلبەتٸ قالىڭ وقىرمانعا تٷيسٸندٸرٸپ, تٷسٸندٸرٸپ تۇر دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ اۋقىمدى بٸر ارناسى — ونىڭ فيلوسوفييالىق تولعانىسى مەن ليريكالىق تەبٸرەنٸسٸنەن تۋعان سٶزٸ مەن سازى جاراسقان ەندەرٸ. ن. ايتۇلى — قازاق پوەزيياسىندا ەن-ٶلەڭ جانرىنا شالقار شابىتپەن ولجا سالىپ, سونى سەرپٸلٸس ەكەلگەن قازىنالى اقىن. ونىڭ «ەن دومبىرا», «سارىارقا», «دەۋرەن-اي», «داريعا, دەۋرەن»,«قازاقتاي ەل قايدا» «ايحاي, زامان», سەكٸلدٸ سان الۋان تۋىندىلارى حالىقتىڭ سٷيٸپ ايتاتىن تاڭدامالى ەندەرٸنە اينالعان.
سونىمەن بٸرگە اقىن — اۋدارما ٶنەرٸ سالاسىندا ٶنٸمدٸ ەڭبەك ەتكەن تەرجٸما تارلانى. ول اۋدارعان ەيگٸلٸ ەلٸشەر ناۋايدىڭ «ەسكەندٸر قورعانى», «لەيلٸ-مەجٸن» داستاندارى مەن «عازالدارى», ورىس حالقىنىڭ ەجەلگٸ قىپشاقتارمەن اراقاتىناسىنان تامىر تارتقان كٶنە ەپوسى «يگور جورىعى تۋرالى جىر» ەجەلگٸ ەدەبيەتتٸڭ كٷمبٸرٸ مەن دٷبٸرٸن بٷگٸنگە جالعاستىرعان التىن كٶپٸرگە اينالدى.
ول تٷرٸكتٸڭ ۇلى اقىنى جٷنٸس ەمٸرە, قىتايدىڭ كٶنە دەۋٸر اقىنى بو تسزيۋ, ليباي, فرانتسۋز اقىنى د. روداري, سونداي-اق, م. يساكوۆسكيي, ر. كازاكوۆا, س. ميحالكوۆ, س. بارۋزدين, ۆ. بەرەستوۆ, ت. سىدىقوۆ, س. جۋسۋەۆ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸن انا تٸلٸمٸزدە سٶيلەتتٸ.
اقىن ن.ايتۇلىنىڭ اۋدارعان شىعىستىڭ جەتٸ جۇلدىزىنىڭ بٸرٸ — ەلٸشەر ناۋايدىڭ «ەسكەندٸر قورعانى» مەن «لەيلٸ- مەجٸن» داستانى «حامسا» (2019) دەگەن اتپەن حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى تاراپىنان جارىق كٶرٸپ, ەدەبي مۇرامىزدى ەجەلگٸ تٷركٸ پوەزيياسىنىڭ نەزٸك ناقىسىمەن بايىتا تٷستٸ.
بۇل كٸتاپقا «العى سٶز» جازعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ق.ك. توقاەۆ: «ەلٸشەر ناۋايدىڭ «حامسا» شىعارماسىنىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ كٶرنەكتٸ اقىن نەسٸپبەك ايتۇلى اۋدارعان قوس داستانى رۋحانيياتقا قوسىلعان باعالى ولجا بولارى انىق. لايىم, ۇلى شايىردىڭ جاۋھار جىرلارى جاس ۇرپاقتى وتانسٷيگٸشتٸك پەن دوستىققا, ادالدىق پەن پاراساتقا باۋلي بەرسٸن!», — دەپ جوعارى باعا بەردٸ.
شىعارماشىلىعى سان-سالالى اقىننىڭ قازاق بالالار پوەزيياسىنا قوسقان قازىناسى ٶز الدىنا بٸر تٶبە. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ «بەيتەرەك» پوەماسى مەن بالالارعا ارناعان ٶلەڭدەرٸ مەكتەپ وقۋلىقتارىنا كٸرگەنٸن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ.
بٷگٸندەرٸ اقىندىق لاپىلداعان وتتى سەزٸمٸ پاراساتتىڭ تۇڭعيىق يٸرٸمٸمەن ۇشتاسىپ, ليريكالىق تۇلعاسى ۇلتىنىڭ بولمىس-بٸتٸمٸ,اردا قادٸر-قاسيەتٸمەن ەتەنە قابىسىپ كەتكەن ول الدىڭعى ابىز اعالارىنىڭ ٸزٸن باسىپ وتانى مەن مەملەكەتٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعاپ وي تولعايتىن قايراتكەرلٸك بەلەسكە كٶتەرٸلدٸ.
ن.ايتۇلى — قازٸرگٸ قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان ٶزەكتٸ مەسەلەلەر, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى مەن بٷگٸنگٸ كٷنٸنە ەسەر ەتەتٸن كٶكەيكەستٸ وقيعالار تۋرالى سەرگەك پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, شۇعىل ويلارىن جارييالاپ, حالقىنىڭ ار-نامىسىن جوقتايتىن ەركٸن ويلى ساناتكەر. انا تٸلٸ, اتا دٸلٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ەسٸرەسە رۋحاني ٶمٸرٸمٸزدە تولعاعى جەتكەن تٷيتكٸلدٸ دٷنيەلەر اقىننىڭ نازارىنان ەشقاشان تىس قالعان ەمەس. ونىڭ وسى باعىتتاعى ماقالالارى مەن سۇحباتتارى «سارايىمنان شىققان سٶز» (2014) دەگەن اتپەن كٶلەمدٸ جەكە توم بولىپ جارىققا شىعىپ, وقىرماننىڭ قۇمارتىپ وقيتىن كٸتابىنا اينالۋى — سونىڭ بٸر دەلەلٸ.
تۇلپار قالام يەسٸنٸڭ قاتارلاستارى مەن ەرٸپتەستەرٸ, ەدەبيەتتانۋشى عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ ونى «بوستاندىق جىرىنىڭ بوز جورعاسى» (2017) دەپ اتاۋى, اقىن تۋرالى زەرتتەۋلەردٸڭ وسى اتتاس كٸتاپتا توپتاستىرىلىپ وقىرمانعا جەتۋٸ ازاتتىقتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان بەرٸ الاش جۇرتىنىڭ تەرەڭ تاريحىن تولقىتا تولعاپ, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن شابىتتانىپ جىرلاعان جەمٸستٸ تۋىندى يەسٸ بولۋىنا بەرٸلگەن شىنايى باعا دەۋگە ەبدەن بولادى.
اقەدٸل تويشانۇلى,
اقىن, فولكلورتانۋشى عالىم
