قاشاۋباەۆتىڭ ەكسپو-عا قاتىسقانىن ۇلتتىق مۇراجايدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ لاۋرا ٷسەنبەك ايتىپ بەردٸ. كٶرمە تۋرالى, كٶرمەگە عانا ەمەس قازاق ٶنەرٸندە ٶزٸندٸك ورنى بار تۇلعانىڭ تاعدىرىن قامتيتىن دٷنيە وقىرمانعا دا وي سالار دەگەن ويدامىز.
ەمٸرە اعا…
كسرو دەلەگاتسيياسى سول جىلى ەكسپو كٶرمەسٸنە العاش رەت بارعان. سوعان بايلانىستى كٷللٸ وداق بويىنشا تالانتتى ٶنەر يەلەرٸ مەسكەۋگە ارنايى شاقىرتىلعان. 1925 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ حالىققا بٸلٸم بەرۋ بٶلٸمٸنە كسرو حالىق اعارتۋ كوميسسارى لۋناچارسكييدٸڭ اتىنان:
«قازاق ەنشٸسٸ ەمٸرە قاشاۋباەۆتىڭ پاريجدە ٶتەتٸن دٷنيەجٷزٸلٸك كٶرمەنٸڭ ەتنوگرافييالىق كونتسەرتٸندە ٶنەر كٶرسەتۋ تۋرالى كەلٸسٸمٸن كٷتەمٸن. جول شىعىنى تٶلەنەدٸ. ٶتەتٸن ۋاقىتى — ماۋسىم, شٸلدە ايلارى»
دەپ جازىلعان جەدەلحات كەلگەن. سول كەزدەن-اق مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ ورتالىعى, سەن ەلەمٸنٸڭ استاناسى — پاريج قالاسىندا قازاقتىڭ دومبىراسىن سٶيلەتۋ, ەن ارقىلى حالقىنىڭ دارحان كٶڭٸلٸن جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك العانىنا ەمٸرە, بٸر جاعىنان, قاتتى قۋانسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸندٸ.
ونىڭ داۋسى
اقىرى, ەمٸرە پاريج ساحناسىنا كٶتەرٸلگەندە, ٶزٸنە تاڭعالا قاراعان مىڭداعان ادامنىڭ نازارىن بايقادى. سەبەبٸ باسقالار سيياقتى ونىمەن بٸرگە شىققان وركەستر, حور دا بولمادى, ونىڭ ورنىنا ەكٸ شەكتٸ دومبىراسىن الدى.
«ەمٸرەنٸڭ داۋسى كٷننٸڭ كٷركٸرەگەنٸندەي, كەيدە اسپاندى جەرگە تٷسٸرٸپ, دٷرٸلدەپ, كەيدە باياۋ سوققان جەلمەن قوزعالعان بيدايىقتىڭ شاشاعىنداي سۋسىلداپ, سىبىرلاپ كەتەدٸ»
دەلٸنگەن مەسكەۋدە بولعان بٷكٸلوداقتىق كەڭەستەر قۇرىلتايىندا شىققان اتالعان كونتسەرت جٶنٸندە جازىلعان ماقالانىڭ بٸرٸندە. «بالقاديشا», «اعاش اياق», «قاناپييا», «ٷش دوس», «جالعىز ارشا», «قوس بالاپان» سيياقتى ەندەردٸ ورىنداپ, ەۋروپانى مويىنداتىپ, ەكٸنشٸ جٷلدەمەن ماراپاتتالادى.
قىزىل يمپەرييا
قازاق حالقىنىڭ ەنشٸلٸك ٶنەرٸنٸڭ شىرقاۋ شىڭى, ەرەكشە دارىن يەسٸ ەمٸرەنٸڭ تاعدىرى ٶكٸنٸشپەن اياقتالدى. وعان سەبەپ — كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ تاققان جالعان ايىبى. پاريجدە ەميگراتسييادا جٷرگەن مۇستافا شوقايمەن كەزدەسۋٸ ونىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپتى.
كەڭەستٸك دەلەگاتسييا ٸشٸندە قازاقتىڭ بار ەكەندٸگٸن بٸلگەن مۇستافا شوقاي قوناقٷيگە كەلٸپ, ەمٸرەمەن كەزدەسٸپ, ەڭگٸمەلەستٸ. ەمٸرەنٸڭ قولى بوس كەزٸندە وعان پاريجدٸ كٶرسەتتٸ. وگپۋ قىزمەتكەرلەرٸنە وسىنىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ…
فرانتسييادان قۋانىشپەن ورالعان ە.قاشاۋبايۇلىنا «م. شوقايدىڭ سىبايلاسى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, ودان كٷن سايىن جاۋاپ الىپ, سوققىعا جىقتى. ونىڭ ەرٸپتەستەرٸ مەن دوستارى ەمٸرەنٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى ون جىلى ازاپپەن ٶتكەندٸگٸن ەسكە الادى. اشىلىپ ەشكٸمگە تٸس جارماسا دا, ٷنەمٸ كٶڭٸل كٷيٸ بولماي, بەت-اۋزىنان سوققىنىڭ ورىندارى انىق بايقالعان.
1934 جىلى 6-قاراشادا الماتى كٶشەلەرٸنٸڭ بٸرٸندە ەمٸرەنٸڭ ٶلٸ دەنەسٸ تابىلدى. بٸر كٷننەن كەيٸن 7-قاراشادا قازان تٶڭكەرٸسٸنٸڭ قۇرمەتٸنە بولعالى جاتقان ە.برۋسيلوۆسكييدٸڭ «قىز جٸبەك» وپەراسىنىڭ پرەمەراسىندا باستى رٶلدٸڭ بٸرٸن ورىنداۋ تۋرالى ارمانى جٷزەگە اسپادى. ەمٸرەنٸڭ قازاسى قۇپييا بولىپ قالدى.
ول…
ەمٸرە قاشاۋبايۇلى 1888 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قاينار اۋىلىندا كەدەي وتباسىندا دٷنيەگە كەلدٸ. ەكەسٸ قاشاۋباي, اناسى تويعان دا ەنشٸلٸك ٶنەردەن قالىس قالماعان. ەمٸرەنٸڭ بالالىق شاعى اۋىل بايىنىڭ مالىن باعۋمەن ٶتتٸ. قولى بوساعاندا, ەن ايتىپ, داۋسىن شىڭدايتىن. ەنشٸ بالا تۋرالى اۋىل-اۋىلدان ەستٸپ, كەيٸن ول توي-جيىننىڭ ورتاسىنان تابىلدى. ەكەسٸ سەمەي قالاسىنا كٶشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداپ, ەمٸرەنٸڭ ٶمٸرٸندە جاڭا كەزەڭ باستالدى.
قالا ٶمٸرٸ ونىڭ جان-جاقتى دامۋىنا, ساياسي كٶزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتٸ. سەمەيدە اشىلعان «ەس-ايماق» اتتى قازاق جاستارىنىڭ ۇيىمىنا مٷشە بولدى. وسى كەزدە ەمٸرەگە كەسٸبي ەنشٸ بولۋ تۋرالى وي كەلسە كەرەك. 1924 جىلى ەنشٸلەر اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان بايقاۋعا قاتىسىپ, جەڭٸمپاز اتاندى. ونىڭ ەنشٸلٸك ٶنەرٸ بٷكٸل قازاقستانعا كەڭٸنەن جايىلىپ, وداق, ودان ەكسپو-عا دەيٸن جەتتٸ.
مٸنە, ارادا تۋرا 92 جىل ٶتكەندە, استانادا ەكسپو-2017 كٶرمەسٸ تٶرتكٸل دٷنيەنٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋداردى. بۇل جولى كٶرمە تٶرٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە تالايدى مويىنداتىپ ٷلگەرگەن ديماش قۇدايبەرگەنوۆتەي دارابوز تالانت ەن سالاتىن بولادى.
دەرەككٶز: قازاقپارات
