قۇرمەت قابىلعازى
جوسپارلى ەكونوميكالىق قاتىناستار مەن ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل جٷيەنٸڭ قازانىندا قايناپ شىققان “ٶنٸم” بولا تۇرا, ەلباسىنىڭ سول تۇستا ليبەرالدى نارىقتىق ەكونوميكا ٷلگٸسٸنە سونشالىق بوي ۇرۋىنىڭ قانداي بٸر يدەولوگييالىق, تەربيەلٸك نەمەسە دەستٷرلٸك قاينارى بولعاندىعىن بٷگٸندەرٸ بٸزدەر دەپ باسىپ ايتا المايمىز. بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز جەنە كٶرگەنٸمٸز ەلباسى نارىق زاڭدىلىقتارىنا – سول بٸر “كٶرٸنبەيتٸن قولدىڭ” بارلىعىن رەتتەيتٸندٸگٸنە يمانداي سەندٸ جەنە ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىقتان شىعارۋدى سول “قولعا” تاپسىردى دا. سونىڭ نەتيجەسٸندە بٸز بٷگٸنگٸ جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك: تٷبەگەيلٸ نارىقتىق ەكونوميكا قۇردىق; ٸشٸنارا مەملەكەتتٸك ستراتەگييالىق سالالاردى ساناماعاندا, ەكونوميكانىڭ بارلىق قويناۋى نارىقتىق تەسٸلدەرمەن رەتتەلەدٸ; قۇقىقتىق بازالار تولىقتاي نارىقتىق قاعيداتتارمەن ەزٸرلەنگەن; ەل نارىعى ەلەمدٸك ينتەگراتسييانىڭ قۇرامداس بٶلشەگٸ; ەكونوميكاداعى بەيمونوپولييالىق سەكتوردىڭ ٷلەسٸ قارقىندى ٶسٸپ كەلەدٸ, ولار جەنە سالىق,باعا سيياقتى نارىق قۇرالدارىمەن رەتتەلەدٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸز ٶتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىنداعى ''ازييا جولبارىستارىنان'' كەيٸنگٸ جاڭا كٶركەيٸپ كەلە جاتقان ەلدەر لەگٸندە تۇر.
قوش,ەندٸ جارماقتىڭ ەكٸنشٸ بەتٸنە نازار سالايىق. بٸز نارىق زاڭدىلىقتارىن ەكونوميكالىق ٶمٸرٸمٸزدٸڭ باعدار شامىنا اينالدىردىق, سونىمەن بٸر ۋاقىتتا نارىق زاڭدىلىقتارى ٸسكە قوسىلادى ەكەن, ەكونوميكانىڭ بارلىق تٷيتكٸلدەرٸن ماناعى ''كٶرٸنبەيتٸن'' قول ٶز-ٶزٸنەن رەتتەپ تاستايدى دەپ تٷسٸندٸك, تٷسٸنگەن ەمەس, سولاي سەندٸك. ەرٸ وسى سەنٸمنەن اينىعان جوقپىز, ياعني ەكونوميكالىق رومانتيزمگە ەلٸتۋمەن كەلەمٸز. بٷگٸندەرٸ دٶپ كەلٸپ وتىرعان ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸمٸزدٸڭ يدەيالىق, تەورييالىق قاينارى وسىندا جاتىر.
بٸزدٸڭ قۇقىقتىق قۇجاتتارىمىز, ايتارى جوق, كلاسسيكالىق-ليبەرالدى ٷلگٸدە جازىلعان, وندا جەتٸلگەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تالاپتارى كٶرٸنٸس تاپقان, ەۋروپا ەلدەرٸندە قانداي بولسا, بٸزدە دە سونداي. ەڭگٸمە, وسى قۇجاتتاردىڭ وسى ەلدٸڭ جاعدايىمەن, ونىڭ مەنتاليتەتٸمەن, تۇلا عاسىردىڭ تٶرتتەن ٷش بٶلٸگٸن جوسپارلى-ەمٸرشٸل جٷيەدە ٶتكٸزگەن ەلدٸڭ پسيحولوگييالىق ەلەۋەتٸمەن قابىسۋىنىڭ قانشالىق دەرەجەدە ەكەندٸگٸ ەسكەرٸلگەن ەمەس. مەسەلەنٸڭ مەنٸ, نارىققا ساي زاڭ بولسا بولدى, بەرٸ دە ''وك'' دەگەن رومانتيكادا. ال وسى زاڭداردى ناقتىلى ەكونوميكالىق ٶمٸرگە ەنگٸزۋدٸڭ ياعني وعان جۇمىس ٸستەتۋدٸڭ تەتٸكتەرٸنٸڭ ايقىندالماۋى مەن قامتاماسىز ەتٸلمەۋٸ ٶز الدىنا بٶلەك ەڭگٸمە
بۇرىنعى جٷيەدەن باس تارتىپ, كاپيتاليستٸك-نارىقتىق جٷيەنٸ ەنگٸزۋدٸڭ العىشارتى ەسەبٸندە جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ قاراستىرىلعانى بەلگٸلٸ. كەڭەستەر وداعىنىڭ قۇلاۋىنىڭ ەڭ بۇلتارتپاس سەبەبٸنٸڭ ٶزٸ مٷلٸكتٸڭ حالىقتىق مەنشٸكتە, تٷپتەپ كەلگەندە, ەشكٸمنٸڭ مەنشٸگٸندە بولماعاندىعىندا جاتىر. بٸراق بٸز كٶپٸردٸڭ ەكٸنشٸ باسىنا ٶتە شىقتىق. بارلىعى جەكە مەنشٸككە بەرٸلسە, مەنشٸك يەسٸ سۋبەكتٸلەرٸ نارىق زاڭدىلىقتارى ارقىلى نارىقتاعى جەنە بٷكٸل قوعامدىق ٶمٸردەگٸ ٶز ورىندارىن تابادى جەنە ٶزدٸگٸنەن ٷيلەسٸمگە كەلٸپ, ىقپالداسىپ كەتەدٸ دەپ شەشتٸك.
جەكەشەلەندٸرۋ مەن ىرىقتاندىرۋدىڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ باسقاشا جٷيەلەگەندٸگٸ شىندىق, بٸراق رومانتيكالىق ىڭعايمەن ٸسكە اسقان جەكەشەلەندٸرۋ تۋىنداتقان ستيحييالىق بەيبەرەكەتسٸزدٸكتٸڭ, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك پەن ٷيلەسٸمسٸزدٸكتٸڭ زاردابىن قازٸر دە كٶرٸپ وتىرمىز.
ەكونوميكالىق رومانتيزم بٸزدٸڭ ستراتەگييالىق شەشٸمدەرٸمٸزگە عانا ەمەس, ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارى مەن سەكتورلارىنداعى ساياساتقا دا سالقىنىن تيگٸزدٸ. مىسالى, بانك سەكتورى. قارجى نارىعىن كوممەرتسييالىق بانكتەرگە تاپسىردىق, ولار ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ نارىق قۇرالدارى ارقىلى, ايتالىق, دەپوزيت-نەسيە مٶلشەرلەمەلەرٸ ارقىلى حالىقتىڭ اقشاسىن تارتىپ, ونى بەلگٸلٸ ٷستەمەمەن ەكونوميكانىڭ قاجەتسٸنگەن سالالارىنا باعىتتاپ وتىرادى, سٶيتٸپ قارجى نارىعى توسپاداعى سۋ سيياقتى ٶز ٶزٸن تەڭشەپ وتىرادى دەدٸك. نەتيجەسٸ قازٸر حالىقتىڭ كٶز الدىندا.
تاريحي قالىپتاسقان شيكٸزاتتىق ەكونوميكادان باس تارتىپ, ەكونوميكانىڭ ٶڭدەۋ سالالارىن دامىتۋعا دەن قويدىق. نيەت قالىس.
بٸراق, ەكونوميكامىزدىڭ ٸرگەلٸ سالالارى قايسىلار, بٸزدٸڭ باسقالاردان سالىستىرمالى ارتىقشىلىعىمىز قاي سەكتوردا, كٶمەسكٸ باسىمدىقتارىمىز قايدا ت.س. مەسەلەلەردٸ سارالاپ الماي تۇرىپ, ۇلتاندى اۋىلشارۋاشىلىق ەلەۋەتٸمٸز بولا تۇرا, وسى باعىتتاعى ٶڭدەۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋدٸڭ ورنىنا, جاپونييامەن جارىسىپ جەڭٸل اۆتوموبيل جاساپ كەتتٸك. بٸز ەلٸ ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ دەگەن ۇعىمدى ٶز مەنٸندە تٷسٸنە العان جوقپىز, نەمەسە ٶڭدەۋدٸ ماشينا جاساۋ دەپ تٷسٸنەمٸز
حالىقتىڭ نارازىلىعىن قوزعاعان جەر مەسەلەسٸنە دە وسىنداي قييالداۋ كەسٸرٸن تيگٸزدٸ. جەر ەكونوميكالىق رەسۋرس رەتٸندە نەگٸزٸندە جەكەشەلەندٸرۋگە بولاتىن كاپيتال. بٸز مەسەلەنٸڭ وسى جاعىن عانا قاراستىردىق. ول جەكەنٸڭ قولىنا بەرٸلسە كٷتٸمگە الىنادى, نارقى باعالانادى, ٶنٸمدٸلٸگٸ دە ەلدەقايدا ارتادى دەدٸك, قىسقاسى رەسۋرس سيپاتىمەن يەسٸنە, مەملەكەتكە پايدا ەكەلەتٸندٸگٸن نازارعا ۇستادىق. ونىڭ قاتارداعى ەمەس, ەرەكشە, مٶرالدىق, سەزٸمدٸك, پسيحولوگييالىق مەنگە يە رەسۋرس ەكەندٸگٸنە مەن بەرمەدٸك. ەلٸتٸپ وتىرىپ اي مەن كٷننٸڭ امانىندا ارانداپ قالا جازدادىق.
