تەۋەلسٸزدٸك الماساق تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ جوعالتىپ الار ەدٸك, قۇداي بٸلەدٸ. جويىلۋدىڭ از الدىندا تۇرعان تاريحي جەدٸگەرلەر قىزىل يمپەريياعا تٷككە دە قاجەتٸ جوق ەدٸ. سولاي. ەگەمەندٸك العاسىن بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ايرىقشا قارقىنمەن جٷرگٸزٸلدٸ. قيراعان, قۇلاعان تاريحي جەدٸگەرلەر قالپىنا كەلدٸ.
ٶزبەكەلٸنٸڭ ٶرەلٸ ٸستەرٸ
ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىردى.
ايتپاقشى ٸلگەرٸدە ايتقاندا ياساۋي كەسەنەسٸ مەن تارازدىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ايشا بيبٸ كەسەنەسٸ يۋنەسكو-نىڭ تٸزٸمٸنە ەنگٸزگەن وسى – ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ.
ٶزاعا قازاقستاندا تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە رەستاۆراتسييا جاسايتىن مەكەمەنٸڭ قاجەت ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, «قازقايتاجاڭعىرتۋ» مەكەمەسٸن قۇرعان بولاتىن. بۇل مەكەمە بولماعان كەزدە ەل اۋماعىنداعى تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن مەسكەۋ مەن ٶزبەكستاننىڭ رەستاۆراتور ماماندارىنا جٷگٸنگەنبٸز.
بٸلمەگەن بولساڭىز, قازاقستان تمد-دا تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشٸ كٶپ 5 ەلدٸڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن ەل. قازاق جەرٸندەگٸ سەۋلەت-قۇرىلىس ەسكەرتكٸشتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ورتا عاسىرلارعا تەن. سوندىقتان ولاردى جاڭعىرتۋ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولعان.
1993 جىلدارى «قازقايتاجاڭعىرتۋ» مەكەمەسٸنٸڭ 19 وبلىستا جەنە تٷركٸستان مەن جاركەنت قالاسىندا ارنايى بٶلٸمشەلەرٸ جۇمىس ٸستەدٸ. سول كەزەڭدە رەسپۋبليكالىق جەنە وبلىستىق دەڭگەيدەگٸ 300-دەن استام تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قايتا جاڭعىرتىپ, قالىپقا كەلتٸرٸلدٸ. مٸنە, تەۋەلسٸزدٸككە يە بولعان العاشقى جىلدارى تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ جاڭعىرتۋ جولىندا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى.
ياسساۋي كەسەنەسٸن ساقتاپ قالعان كٸم?
ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸڭ جاڭارۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان جانداردىڭ بٸرٸ – بايان تۇياقباەۆ. ال الىپ كەشەننٸڭ تاريحي تٷر كەلبەتٸن جوعالتپاۋىنا ەلٸمٸزدەگٸ بەلگٸلٸ ەتنوديزاينەر امانجول نايمانباەۆ تا ەرەكشە ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
بٸلٸكتٸ ماماندار كٶنەدەن كەلە جاتقان تاريحي كەسەنەنٸڭ قۇرىلىسىن جان-جاقتى زەرتتەگەن.
قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸندەگٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنىڭ قارقىن الۋى ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك الۋىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. كوممۋنيستٸك جٷيە قاسيەتتٸ عيماراتتىڭ قۇندىلىعىن باعالاعان جوق. كەسەنەگە سەۋلەت ٶنەرٸنٸڭ ٷزدٸك تۋىندىسى رەتٸندە مەن بەرٸلگەنٸمەن, ونىڭ تاريحي, رۋحاني سيپاتىن قالپىنا كەلتٸرۋ ەكٸنشٸ كەزەككە ىسىرىلدى.
تەۋەلسٸزدٸك العاسىن ۇمىت قالعان قۇندىلىقتار قايتا تٸرٸلدٸ. 1992 جىلدىڭ 29-مامىرىندا قر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ «تاريح جەنە مەدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸن ساقتاۋ تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانىپ, قىزۋ جۇمىس باستالدى.
قالپىنا كەلتٸرۋ دەگەنٸمٸز نە?
بەلگٸلٸ رەستاۆراتور امانجول جٷسٸپوۆتٸڭ ايتۋىنشا, قالپىنا كەلتٸرۋ دەگەنٸڭٸز بٸر-ەكٸ جىلدا بٸتە سالاتىن شارۋا ەمەس. بۇل جەردە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسى مەن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسى قاتار جٷرەدٸ.
ٶيتكەنٸ, قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ كەزٸندە كەسەنەلەر مەن باسقا دا تاريحي نىسانداردى جاڭعىرتۋ كەزٸندە باسقا دا قوسىمشا جۇمىستار پايدا بولادى ەكەن. سونىڭ ەسەرٸنەن بٸر جىلدا اياقتالادى دەگەن كەيبٸر جۇمىس بەس جىلعا دەيٸن سوزىلعان كەزدەرٸ بولىپتى.
نەگە? سەبەبٸ, تاريحي-ەسكەرتكٸشتەردٸ قالىپقا كەلتٸرۋدە كٶپ جۇمىس قولمەن اتقارىلادى. كٶنە قۇرىلىس زاتتارىن زەرتتەپ دايىنداۋدىڭ ٶزٸ بٸر ٷلكەن شارۋا.
بۇل جايىندا امانجول جٷسٸپوۆ بىلاي دەيدٸ: «جاڭا قۇرىلىستا الدىمەن جوبا, سوسىن قۇرىلىس بولسا, بٸزدە كەرٸسٸنشە. بٸلدٸڭٸز بە? مىسالعا السام, بٶكەي ورداسىنداعى جەڭگٸر حاننىڭ ورداسىن قالپىنا كەلتٸرۋ 9 جىلعا, VIII عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ٸرگەسٸ قالانىپ, ەلٸ قۇپيياسى اشىلماعان, اقىرتاس ارحەولوگييالىق كەشەنٸن قالپىنا كەلتٸرۋ 6 جىلعا سوزىلدى. ونىڭ ٶزٸندە جۇمىستىڭ تٶرتتەن بٸرٸ عانا بٸتٸپ, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىپ, تۋريزم قۇرىلىمىنىڭ قاراماعىنا بەردٸك. ايشا بيبٸ كەسەنەسٸن قايتا كەلتٸرۋگە 14 جىل ۋاقىتىمىز سارپ ەتٸلدٸ. 1991 جىلى باستالعان جۇمىستى 2005 جىلى 24 سەۋٸر كٷنٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ كەلٸپ اشتى», – دەدٸ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە كٶنە قۇرىلىس زاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ عىلىمي جٷيەسٸ قالىپتاسقان. جاس رەستاۆراتورلار كٷيدٸرٸلگەن سامان قىشتار مەن ەرتٷرلٸ تاستاردى ەزٸرلەۋدٸڭ جولدارىن مەڭگەرٸپتٸ.
– قولعا العان جۇمىسىمىزدى ەكٸ-ٷش جىل بويى تالداپ, ەر زاتتىڭ قۇپيياسىنا تەرەڭ ٷڭٸلەمٸز. سودان كەيٸن عانا زاتتاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزەمٸز. مەسەلەن, ايشا بيبٸ كەسەنەسٸن جاڭعىرتۋ كەزٸندە 35 شەبەر 70-كە جۋىق قىش تٷرٸن دايىنداپ, 70 مىڭ قاپتاما قىشتى قولمەن قۇيدى. بٸر قىشتى دايىنداۋعا 7-8 كٷن ۋاقىت كەتەدٸ. قىش تابيعي تٷردە كەبەدٸ, سوسىن ەلەكترلٸ پەشتە كٷيدٸرٸپ, ەڭ سوڭىندا قايتادان اعاش شوعىنا كٷيدٸرەمٸز. وعان دا اناۋ-مىناۋ اعاشتار ەمەس, الما, تۇت, قاراعاش, ارشا سەكٸلدٸ قاتتى اعاشتار عانا جارايدى. ولاردىڭ ٶزٸن جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ اۋىلشارۋاشىلىق باسقارمالارىمەن كەلٸسە وتىرىپ, ارنايى الدىرامىز, – دەيدٸ بٸلٸكتٸ مامان.
وسى بٸر جايتتان-اق كٶنە تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ جاڭعىرتۋ قانشالىقتى بەينەتتٸ قاجەت ەتەتٸن جۇمىس ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
كٶنە تاراز...
«تاراز قالاسىنىڭ جاسى 2000 جىل!» دەگەن وسى – كارل بايپاقوۆ. ول ٶزٸنٸڭ وي-پايىمدارىن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىمەن دەلەلدەپ تە جٷر. كٶنە قالا جايىندا ارحەولوگ:
– قازاقستان مەن قازاقتاردىڭ تاريحىندا بۇل قالانىڭ ورنى بٶلەك. شاھار ەۋ باستان ۇلى جٸبەك جولى بويىنداعى ٸرٸ ەكونوميكالىق, ساياسي ھەم مەدەني ورتالىق بولعان. جاي عانا ورتالىق ەمەس, كٶنە زامانداعى تٷركەشتەر, قارلۇقتار سىندى بٸرقاتار تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ٷشٸن استانا مەرتەبەسٸن يەمدەنگەن. بۇل دەگەنٸڭٸز VIII-IX عاسىرلار, تٸپتٸ, سەل ەرتەرەك تە بولار. تارازدا تٷركەشتەر ٷستەمدٸك ەتكەن ۋاقىت, ارابتارمەن جەنە قىتايلىقتارمەن كٷرەس كەزەڭٸ. تاراز ٷنەمٸ حالىقارالىق اسا ماڭىزدى ساياسي وقيعالاردىڭ قازانىندا قايناعان, – دەيدٸ.
كارل بايپاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قالا ٸشٸندەگٸ نەگٸزگٸ قامالدىڭ اۋماعى 5 گەكتار جەردٸ الىپ جاتىر. قامالدىڭ ٸشٸنە ساراي كەشەنٸ ورنالاسقان. ال ونى جان-جاعىنان شاحريستان, ياعني قالا قاۋمالاي قورشاعان. وندا, قولٶنەرشٸلەر, كٶپەستەر مەن دەۋلەتتٸ ادامدار, جاي تۇرعىندار مەن شەنەۋنٸكتەر تۇرعان.
ال شاھاردىڭ ٶزٸ 40 گەكتار جەرگە ورنالاسقان. وسىدان-اق, كٶنە تاراز جەرٸندە قانشالىقتى اۋقىمدى قالانىڭ بولعانىن باعامداۋعا بولادى. ال كارل بايپاقوۆ بولسا قازىلعان نىسانداردى مۋزەيلەندٸرٸپ, تارازدى ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدىرۋعا اتسالىسۋدا.
داماسك قالاسىنداعى بابالار كەسەنەسٸنە قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعان جوق پا?
بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ قالاي جٷزەگە اسقانىن «قازقايتاجاڭعىرتۋ» مەكەمەسٸن ۇزاق جىل باسقارعان بٸلٸكتٸ مامان قانات تۇياقباەۆ ەڭگٸمەلەپ بەردٸ:
– 2003 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ سيرييا مەن مىسىر مەملەكەتٸنە جاساعان ساپارى بارىسىندا ەبۋ ناسىر ەل-فارابي مەن سۇلتان بەيبارىس بابامىزدىڭ كەسەنەسٸ مەن ولارعا قاتىسى بار تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەرگە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ مەسەلەسٸن كٶتەرگەن. مەسەلەن, حٸٸٸ عاسىردا بەيبارىس سۇلتان كاير قالاسىندا ٷلكەن مەشٸت سالدىرعانىن تاريحتان بٸلەمٸز. سودان بەرٸ جٷزدەگەن جىلدار ٶتٸپ, مەشٸت بٸراز بٷلٸنگەن بولاتىن. سونداي-اق, سيرييا استاناسى داماسك قالاسىندا ەل-فارابي مەن بەيبارىس سۇلتاننىڭ كەسەنەسٸن جاڭعىرتۋ دا كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ.
ەلباسى قوس ەلدٸڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋٸندە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. وسىلايشا قازاق جەرٸنەن شىققان عۇلامالاردىڭ كەسەنەسٸن جاڭعىرتۋ مەسەلەسٸن قولعا الدىق, – دەدٸ.
1260-1277 جىلدارى سيرييا, ليۆان, يوردانييا, مىسىر ەلدەرٸن بيلەگەن بەيبارىس سۇلتاننىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە سوققىزعان مەشٸت, كٸتاپحانا, مەدرەسە, كٸتاپ قورلارى ورنالاسقان كەشەن قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا قايتا جٶندەۋدەن ٶتتٸ.
بەيبارىس سۇلتاننىڭ كەسەنەسٸن جاڭعىرتۋ ٷشٸن ەكٸ جارىم جىل ۋاقىت كەتكەن. بۇدان كەيٸن كەشەندٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ شەشٸمٸمەن سيرييا مەملەكەتٸنٸڭ اراب تٸلدەرٸ اكادەميياسىنىڭ قاراۋىنا بەرٸلگەن.
ال ەبۋ ناسىر ەل-فارابيدٸڭ كەسەنەسٸ قالاي جاڭارتىلدى? بۇل جايىندا مامان بىلاي دەيدٸ:
–ەبۋ ناسىر ەل-فارابي بابامىز داماسك قالاسىنداعى تاقلييا-ەل-بەيت قورىمىنىڭ ەڭ شەتٸندە جەرلەنگەن. ۇلى عالىمنىڭ كەسەنەسٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيرييا پرەزيدەنتٸ باشار اسادپەن كەلٸسٸم جاساعانى بەلگٸلٸ.
سول كەزدە قازاقستان ٷكٸمەتٸن باسقارعان دانيال احمەتوۆ سول ماڭدا ورنالاسقان 48 ٷيدٸڭ يەلەرٸنە سيرييانىڭ باسقا جەرلەرٸنەن پەتەر الىپ بەرٸپ, جالپى كٶلەمٸ 20 مىڭ شارشى مەتر بولاتىن ەتنو-مەدەني ورتالىقتىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا پەرمەن بەرگەن.
نەتيجەسٸندە «قازقايتاجاڭعىرتۋ» كەسەنەنٸ تولىقتاي قالپىنا كەلتٸرٸپ, 4 ەكسپوزيتسييالىق زالى بار ٷلكەن ەتنو-مەدەني ورتالىق سالدى. ەكسپوزيتسييا زالدارىنان تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸ مەن ەل-فارابي ٶمٸرٸ مەن ەڭبەكتەرٸنە, ەلٸمٸزدٸڭ باس قالاسى استانا قالاسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان بۇيىمدار قويىلعان.
بٷگٸندە سيرييا جەرٸندە باشار اساد ەسكەرٸ مەن يسلام مەملەكەتٸ جاساقتارى قييان-كەسكٸ ۇرىس جٷرگٸزٸپ جاتقانىن بٸلەمٸز. سودىرلار باسىپ العان جەردەگٸ تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ تالقانداپ, قيراتىپ جاتقانىن كٷندەلٸكتٸ جاڭالىقتاردان ەستيتٸن بولدىق.
وسى رەتتە «داماسك قالاسىنداعى ەل-فارابي كەسەنەسٸ مەن بەيبارىس سۇلتاننىڭ كەسەنەسٸنە قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرعان جوق پا?» دەگەن ساۋالدى قانات تۇياقباەۆقا قويدىق.
– سودىرلار بۇعان دەيٸن دە داماسك قالاسىنىڭ اۋماعىنا بٸرنەشە رەت ەنٸپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. ٶز باسىم ولار وسپادار ەرەكەتكە بارادى دەپ ويلامايمىن. بٸزدەر 2010 جىلى بەيبارىس سۇلتان تاريحي-مەدەني كەشەنٸنٸڭ قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن تولىق اياقتاعاننان كەيٸن اراب تٸلدەرٸ اكادەميياسىنىڭ قاراۋىنا تاپسىردىق. بۇل قوعامدىق ۇيىمدى باشار اسادتىڭ زايىبى باسقاراتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان سيرييا بيلٸگٸ داماسك قالاسىنداعى قوس ەسكەرتكٸشتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە باسا مەن بەرەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە ەل-فارابي بابامىزدىڭ باسىنداعى ەتنو-مەدەني ورتالىق سيرييا استاناسىنداعى ەڭ سەۋلەتتٸ ەسكەرتكٸشتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. ونىڭ ٷستٸنەن ەتنو-مەدەني ورتالىق ورىن تەپكەن جەر داماسك قالاسىنىڭ 6 مىڭجىلدىق تاريحى بار كٶنە بٶلٸگٸ.
ورتالىقتىڭ بٸر قاپتالىندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ا.ۋ.) ۇرپاقتارى جەرلەنگەن قورىم ورنالاسسا, ەكٸنشٸ قاپتالىندا شەيتتەردٸڭ بەتكەۇستار ادامدارى جەرلەنگەن قورىم بار. سوندىقتان وسى بٸر كيەلٸ جەردە ەشقاشان اتىس-شابىس, جارىلىس بولعان ەمەس.
بٸر سٶزبەن ايتساق, ەل-فارابي بابامىزدىڭ كەسەنەسٸ مەن قازاقستاننىڭ ەتنو-مەدەني ورتالىعى ورنالاسقان جەر – داماسك قالاسىنىڭ ەڭ قاۋٸپسٸز اۋداندارىنىڭ بٸرٸ.
دايىنداعان, نۇرلان جۇماحان
