شارانى قر اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق ۇيىمداستىردى.
وتىرىسقا «اكادەميك ە. ا. بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتٸ» كەاق پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى مەن ستۋدەنتتەرٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندار ٶكٸلدەرٸ, ساياساتتانۋشىلار, زاڭگەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸ قاتىستى.
وتىرىس قاتىسۋشىلارى «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» ۇعىمىنىڭ نەنٸ بٸلدٸرەتٸنٸن جەنە ونىڭ الدىندا مەلٸمدەلگەن «جاڭا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىمەن ٶزارا بايلانىسىن تالقىلادى. سونداي-اق, شارا بارىسىندا ساراپشىلار ەلدەگٸ ساياسي جٷيەگە نەگٸزگٸ زاڭعا ەڭگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار قالاي ەسەر ەتەتٸنٸ تۋرالى پٸكٸر الماستى.
ٸس-شارا «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما تٶراعاسى قازبەك مايگەلدينوۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن ٶتتٸ. ول كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلەتٸن نەگٸزگٸ ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى اتاپ ٶتتٸ.
«بٷگٸنگٸ تاڭدا كونستيتۋتسييالىق رەفورما بويىنشا جۇمىس توبى ٶز جۇمىسىن اياقتاپ, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس اياسىندا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋ جۇمىستارى باستالدى. قىركٷيەك ايىنان باستاپ اتالمىش ٶزگەرتۋلەر پارلامەنت قابىرعاسىندا قارالىپ, جىل سوڭىنا دەيٸن ەنگٸزٸلەدٸ. نەگٸزگٸ ٶزگەرتۋلەرگە كەلەتٸن بولساق, اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا 56 تٷزەتۋ ەنگٸزۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸلٸگٸن شەكتەۋگە, سايلاۋ جٷيەسٸن وڭتايلاندىرۋعا, ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋ مەن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋعا قاتىستى ٶزگەرٸستەر قولدانىسقا ەنەدٸ. ونىڭ ٸشٸندەگٸ باستى ٶزگەرٸس پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ شەكتەلگەنٸ. بۇل «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» قاعيداتى اياسىندا «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسىمەن جٷزەگە اسادى. سونداي-اق, تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸنە قاتىستى باپتار كونستيتۋتسييادان الىنىپ تاستالادى. بۇل رەتتە 91-باپتا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى مەرتەبەسٸ قالادى, بٸراق «ەلباسى» سٶزٸ بولمايدى. وسىلايشا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاريحي رٶلٸ مويىندالىپ قالادى, ال ٶكٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ كەڭ اۋقىمى جويىلادى», – دەدٸ قازبەك مايگەلدينوۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسى قاراعاندى وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ ديرەكتورى سەرٸكجان بايبوسىنوۆ پرەزيدەنتتٸڭ باستامالارىن كەيبٸر ازاماتتار دۇرىس قابىلداي الماي جاتقاندىعىن ايتتى.
«مەملەكەتتە ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. ٶزگەرٸستەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدىسى – پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن شەكتەۋ. ايتا كەتەتٸن جايت, پرەزيدەنت ٶزگەرٸستەردٸ ٶزٸنەن باستادى. وسىعان ٷلكەن نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, پرەزيدەنت ٶز ٶكٸلەتتٸلٸگٸن اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى بيلٸككە بەردٸ. ەكٸنشٸدەن, ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنا قاتىستى مەسەلەلەر, ياعني پرەزيدەنتتٸڭ تۋىستارى, جاقىندارى تەك قانا مەملەكەتتٸك قىزمەتتە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورلاردا دا باسقارۋشى قىزمەتٸن اتقارا المايدى. بۇل وسىعان دەيٸن بولماعان ٶزگەرٸستەر.
سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسيياعا ۇسىنىلىپ وتىرعان ٶزگەرٸستە جەر مەسەلەسٸ دە ناقتى ايقىندالدى. ەندٸ جەر مەملەكەتتٸڭ مەنشٸگٸ بولادى.
كٶپتەگەن ازاماتتار ٶزگەرٸستەردٸ دۇرىس قابىلداي الماي جاتقاندىعىن بايقادىم. پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگٸزدەلگەن وبلىستاردى قۇرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسىنا, باسقا ازاماتتار تاعى دا اۋداندار اشايىق دەگەن ۇراندار ايتۋدا. اۋدان اشۋ مەسەلە ەمەس, بٸراق بۇل سۇراققا ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراۋ كەرەكپٸز. ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەشقانداي پايدا بەرمەيتٸن, حالىق سانى 6000-عا جەتەر-جەتپەس بٶلٸكتەردە اۋدان اشايىق دەپ ەلدٸ دٷرلٸكتٸرٸپ, وعان قول جيناۋ پرەزيدەنتتٸڭ يگٸ باستامالارىنىڭ ۇساقتالۋىنا ەكەلٸپ سوعادى».
قاراعاندى قالالىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى جٸبەك كامالي ٶز سٶزٸندە مەسليحاتتاردىڭ رٶلٸ مەن ەلەۋەتٸن كٷشەيتۋگە توقتالدى.
«مەسليحاتتار مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى كوممۋنيكاتسييالاردىڭ ماڭىزدى بۋىنى. ولاردىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ باقىلاۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە قارجى تەرتٸبٸن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جۇرتشىلىقپەن بايلانىستى جاقسارتۋعا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اشىقتىعى, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە شەشٸمدەر قابىلداۋ كەزٸندە قوعامنىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋ عانا ىقپال ەتە الادى».
«اكادەميك ە. ا. بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتٸ» كەاق ساياساتتانۋ جەنە ەلەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ەلدوس جۇماعۇلوۆ رەفورمالار تۋرالى ايتا وتىرىپ شوقان ۋەليحانوۆتىڭ «سوت رەفورمالارى تۋرالى جازباسىن» مىسالعا كەلتٸردٸ.
«شوقان ۋەليحانوۆتىڭ «سوت رەفورمالارى تۋرالى جازباسىندا» كەلەسٸ جاعدايلاردى ەسكەرۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن: «كەز-كەلگەن ٶزگەرٸستەردٸ قالىپتاستىرۋ جەنە ونى كەيٸنٸرەك ساقتاۋ ٷشٸن بۇل رەفورما ماتەريالدىق قاجەتتٸلٸكتەرگە سەيكەس كەلۋٸ كەرەك جەنە ول قوعامنىڭ ۇلتتىق سيپاتىنا بەيٸمدەلۋٸ كەرەك
مەنٸڭ ويىمشا, قوعامداعى ەڭ باستى تالاپتار اشىقتىق, ەدٸلەتتٸلٸك جەنە ەركٸندٸك. ياعني, ساياساتتاعى اشىقتىق, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق تەڭ جاعدايدىڭ جاسالۋى. حالىقتى بەيبٸت ميتينگٸگە شىعارعان دا نەگٸزٸ وسى تالاپتار. جاڭا قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى وسى بولار دەپ ويلايمىن. بۇل يدەيا - قوعامنىڭ تالابى. بٸراز ۋاقىت ٶز-ٶزٸمٸزدٸ الداپ كەلگەنٸمٸز ٶكٸنٸشتٸ. ەرينە, وسى جىلدارداعى جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸ جوققا شىعارساق, ٶزٸمٸزدٸ دە جوققا شىعارعانىمىز. ٸس تە بولدى, ال سٶزٸمٸز ودان دا كٶپ بولدى. جولداۋدى ناقتى ساياسي رەفورمالاردىڭ باستاۋى رەتٸندە كٷتكەنٸمٸز راس».
«اكادەميك ە. ا. بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتٸ» كەاق رەكتورى اپپاراتىنىڭ باسشىسى سەرٸك قالقامانوۆ تٷزەتۋلەر قازاقستاننىڭ بيلٸك ينستيتۋتتارى ٶزارا ەرەكەتتەسۋدٸڭ جاڭا مودەلگە كٶشۋٸن جەنە جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸڭ نىعايۋىن بٸلدٸرەتٸنٸن ايتتى:
«مەملەكەت باسشىسى بۇل مودەلدٸ «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» دەپ اتادى. «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكا» ودان ەرٸ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكادان پرەزيدەنتتٸك-پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا كٶشۋدٸ كٶزدەيدٸ. بۇل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جۇمىسىنىڭ مازمۇنىن ٶزگەرتۋ. مەملەكەت باسشىسى قوعامىمىزدىڭ ساياسي ترانسفورماتسيياسىنا باعىتتالعان بارلىق ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزۋدٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ».
ٶز سٶزٸنٸڭ سوڭىندا سەرٸك قالقامانوۆ قاتىسىپ وتىرعان ستۋدەنتتەردەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى ولار ٷشٸن ماڭىزدى كريتەرييلەردٸ اتاۋدى سۇرادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ستۋدەنتتەر ٸس-شاراعا بەلسەندٸ قاتىسىپ, تالقىلانعان ساياسي تاقىرىپتار بويىنشا ٶز پٸكٸرلەرٸمەن بٶلٸستٸ. سپيكەردٸڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, ولار تۇلعانى بالا كەزٸنەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم رۋحىندا تەربيەلەۋ ٶتە ماڭىزدى ەكەندٸگٸ تۋرالى بٸرىڭعاي پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ پارتييالار اراسىنداعى بەسەكەنٸ ارتتىرۋعا بەرەر ەسەرٸ تۋرالى ساياساتتانۋشى باۋىرجان سەرٸكباەۆ ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ:
«پارتييا قۇرۋعا قاجەتتٸ مٷشەلەر سانىنىڭ تٶمەندەتٸلۋٸ ەلٸمٸزدە ساياسي ۇيىمعا بٸرٸككٸسٸ كەلەتٸن ازاماتتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپالىن تيگٸزەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە ساياسي پارتييا قۇرۋعا نيەتتٸ باستاماشىل توپتار قۇرىلىپ جاتىر. پارتييالاردىڭ پارلامەنتكە ٶتۋ شەگٸنٸڭ تٷسٸرٸلۋٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە تٸركەلگەن ساياسي پارتييالار اراسىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸ كٷشەيتەدٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي پارتييا تٶراعالىعىنان كەتەتٸنٸ, بارلىق وبلىس, قالا مەن اۋدان ەكٸمدەرٸ, ولاردىڭ ورىنباسارلارى پارتييا فيليالدارىنىڭ تٶراعالىعىندا بولماۋى بٸر ساياسي پارتييانىڭ دومينانتتى رٶلدەن كەتٸپ, بارلىق پارتييالارعا تەڭ مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. پارتييا قۇرۋ ٷشٸن ٶڭٸرلەردەگٸ مٷشەلەر سانىن 600-دەن 200-گە تٷسٸرۋ باستاماسى بولاشاقتا قۇرىلۋى مٷمكٸن پارتييالار ٷشٸن ٷلكەن جەڭٸلدٸك بولماق. ٶز كەزەگٸندە موجاريتارلىق جٷيەنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ جەكە ازاماتتاردىڭ دا بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا ىقپالىن تيگٸزەدٸ. اتالعان ٶزگەرٸستەر ەل ازاماتتارىنىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن كٶتەرٸپ, قوعامنىڭ ساياسي رەفورمالار مەن ەل ٶمٸرٸنە بەلسەندٸ ارالاسۋىنا وڭ ىقپال ەتەدٸ».
