ەاەو كەلٸسٸمدەرٸنٸڭ ارقاسىندا وعان قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ ازاماتتارى وسى ٸرگەلٸ ۇيىم ەلدەرٸنٸڭ كەز كەلگەنٸندە «زەينەتاقى ەكسپورتى تۋرالى كەلٸسٸم» بويىنشا زەينەتاقى الۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدى, مەديتسينالىق جەنە فارماتسەۆتيكالىق سالانى قوسپاعاندا, جوعارى بٸلٸم تۋرالى ديپلومدى راستاۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
رەسمي دەرەكتەرگە سەيكەس, ەاەو 100 مىڭعا جۋىق قازاقستان ازاماتىنا رەسەيدە جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا بۇل كٶرسەتكٸش بەس ەسە كٶپ. رەسەي فەدەراتسيياسىندا وقيتىن ستۋدەنتتەردٸڭ سانى بويىنشا قازاقستان تمد ەلدەرٸ اراسىندا رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە يە – 80 مىڭ ادام.
ەۋرازييالىق وداق ٶزٸنٸڭ ٷلكەن جيىنتىق نارىعىمەن ەلدەرگە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن دامىتۋعا جول اشاتىن ٷنەمدٸ ٶندٸرٸس قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ. كومپانييالار تەك ٶز نارىقتارىندا جۇمىس ٸستەپ قانا قويماي, تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردٸ تٸركەۋ مەن بٸرٸزدەندٸرۋدٸڭ قاراپايىم الگوريتمدەرٸنٸڭ ارقاسىندا ەاەو ەلدەرٸنە دەيٸن كەڭەيە الادى.
بۇعان تٸلدٸك كەدەرگٸلەردٸڭ جوقتىعىن, تۇتىنۋشىنىڭ مەنتاليتەتٸ مەن ەدەتٸندەگٸ ورتاقتىقتى قوسىڭىز. ياعني, ۇيىمعا مٷشە ەلدەر بٸر-بٸرٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ, ۇلتتار جالپى مەدەنيەتٸمەن, رۋحانيياتىمەن, ەدەپ-عۇرپىمەن تانىس.
وسىلايشا, كومپانييالار ٶز ٶنٸمدەرٸ مەن قىزمەتتەرٸن جىلجىتۋ ٷشٸن تاماشا نارىقتارعا يە بولادى. بارلىق ماعىنادا بٸزدٸڭ بيزنەسمەندەر ٷشٸن ەاەو نارىعىنا شىعۋ ەۋروپا نەمەسە ازييا نارىعىنا كٸرۋدەن بٸرنەشە ەسە وڭاي.
ەاەو نارىقتارىمىزدى سىرتقى ٶندٸرۋشٸدەن قورعايدى, بۇل بٸزدٸڭ كومپانييالارعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ىنتالاندىرۋلار مەن پرەفەرەنتسييالار الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەۋروپانىڭ, اقش-تىڭ جەنە باسقا ەلدەردٸڭ نارىقتارى دەل وسىلاي قورعالعان, بۇل - قالىپتى تەجٸريبە.
ەاەو تٶمەن لوگيستيكالىق شىعىندار مەن بٸرىڭعاي كەدەندٸك باج سالىعى ارقاسىندا قاراپايىم ازاماتتارعا ۇيىمعا مٷشە ەلدەردەن ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٷلكەن اسسورتيمەنتٸن ارزان باعامەن الا الادى. وسى سەكٸلدٸ فاكتورلاردىڭ بارلىعى ەاەو تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى ٶسۋٸنە ەسەر ەتپەي قويمادى.
ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸنٸڭ (ەادب) مەلٸمەتٸنشە, 2022 جىلى وداق ەلدەرٸنٸڭ ٶزارا تاۋار اينالىمى رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە - 80,6 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ, ارمەنييا, بەلارۋس, قازاقستان جەنە قىرعىزستان تاۋارلارىنىڭ ەكسپورتى ايتارلىقتاي ٶستٸ.
ەاەو ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸنە كٷتپەگەن جەردەن رەسەي فەدەراتسيياسىنا قارسى سالىنعان سانكتسييالار ىقپال ەتتٸ. ەاەو زاڭناماسى سينحروندالعان جەنە رەسەيلٸك كەسٸپورىندار ٶز قۋاتتارىن قازاقستانعا تيٸمدٸ تٷردە بەرۋدە, بۇل ەلدٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك سەكتورىنىڭ دامۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸنٸ سٶزسٸز.
ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جەنە دامۋ بانكٸنٸڭ (ەقدب) «ايماقتىق ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆالار» ەسەبٸندە بۇل قارجى ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى بولجامعا قاراماستان, 2022 جىلدىڭ ەسەپتٸ كەزەڭٸندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ 3,4 پايىزدى قۇراعانىنا تاڭ قالدى. بۇدان بۇرىنعى بولجام 2 پايىزدىڭ تٶڭٸرەگٸندە بولاتىن.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸنە مۇناي ەكسپورتى عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ بانك سەكتورىنا رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرٸنەن جاڭا كليەنتتەردٸڭ كەلۋٸ دە سەبەپ بولعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ 2022 جىلى باتىس ٷشٸن كٷتپەگەن تابىسىنىڭ تاعى بٸر قۇرامداس بٶلٸگٸ – رەسەيگە كومپيۋتەرلەر, تۇرمىستىق تەحنيكا مەن ەلەكترونيكا, اۆتوبٶلشەكتەر, ەلەكتر جەنە ەلەكتروندى كومپونەنتتەردٸ رەەكسپورتتاۋ ەسەبٸنەن تابىستىڭ ارتۋىنان دەپ بٸلۋ كەرەك.
ەاەو ارقاسىندا قازاقستان رەسەيگە قارسى سالىنعان سانكتسييالاردان كەرەمەت پايدا كٶرە الادى. ەڭ الدىمەن, تاۋار اينالىمىن ەرتاراپتاندىرۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن شيكٸزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ٶسۋٸنە بايلانىستى. قازاقستاننان ٷشٸنشٸ ەلدەرگە تاۋارلىق ەمەس ەكسپورت 2022 جىلى 24,8 پايىزعا ٶسٸپ, 18,9 ملرد دوللاردى قۇرادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ نەگٸزگٸ ەكسپورتتاۋشى ەلدەرٸ قىتاي, ٶزبەكستان, تٷركييا جەنە نيدەرلاندى بولىپ تابىلادى. ەندٸ ەاەو اياسىندا ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن ساۋدا تۋرالى كەلٸسٸم راتيفيكاتسييالانعاننان كەيٸن بۇل كٶرسەتكٸش 10 پايىزعا ارتۋى مٷمكٸن.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدىڭ اياعىندا ديپلوماتييالىق ميسسييالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋدە ايتقانداي, قازٸرگٸ جاھاندىق داعدارىستار قازاقستاننىڭ شيكٸزاتتىق ەمەس ٶنٸمدەر ەكسپورتىن ۇلعايتۋ جوسپارىنا كەدەرگٸ ەمەس. بىلتىرعى كٷزدە ٶتكەن قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ XVIII ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىعى فورۋمىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە ول حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەر, ونىڭ ٸشٸندە ۇقشۇ-نىڭ ەاەو-مەن ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك باعىتىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلٸ ٷلەس قوساتىنىن ايتتى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەاەو ەلدەرٸنٸڭ ينتەگراتسييالىق ەكونوميكالىق پروتسەستەرٸ قارقىن الۋدا. مەسەلەن, قازاقستان پارلامەنتٸ 2023 جىلى ەاەو اياسىندا ساۋداداعى تەحنيكالىق كەدەرگٸلەردٸ الىپ تاستايتىن ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن ساۋدا تۋرالى كەلٸسٸمدٸ بەكٸتتٸ. بۇل دا ساۋدا وپەراتسييالارىنىڭ سانى مەن كٶلەمٸنٸڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى نيكولاي كۋزمين ەاەو پەرسپەكتيۆالارى, وداقتى ەاەو+ فورماتىنا كەڭەيتۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى رەداكتورلاردىڭ سۇراقتارىنا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدٸ: «ەاەو بولاشاعى سىرتقى جەنە ٸشكٸ فاكتورلارمەن بايلانىستى. ٸشكٸ فاكتورلار – مٷشە ەلدەردٸڭ جاڭا سىن-قاتەرلەردٸ بٸرلەسٸپ جەڭۋ, جاھاندىق نارىقتارداعى ٶزگەرگەن ەرەجەلەر جاعدايىندا ىنتىماقتاسۋ, اقش پەن ونىڭ سەرٸكتەرٸنٸڭ سانكتسييالاردى ساقتاۋىن باقىلاۋ».
نەتيجەلەردٸ قورىتىندىلايتىن بولساق, ٶتكەن جىلى اقپان ايىنىڭ باسىندا الماتىدا ٶتكەن ٷكٸمەتارالىق كەڭەس وتىرىسىندا بارلىق ەلدەردەگٸ ەكونوميكالىق جاعداي تۇراقتى, ٶزارا ساۋدا ارتىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, بۇل ٶسٸمگە رەسەيگە قارسى سانكتسييالار دا ٷلكەن ىقپال ەتۋدە. سونداي-اق رەسەيدٸڭ كٶپتەگەن ەلدەر ٷشٸن ەكونوميكالىق سەرٸكتەس رەتٸندە تارتىمدىلىعى ارتقانىن اتاپ ٶتۋگە بولادى.
بۇل جەردە, ەرينە, اقش-پەن قارسىلاسۋدا رەسەيدٸ اشىق قولدايتىن قىتايدىڭ ۇستانىمى ەرەكشە ماڭىزدى, سونداي-اق ٷندٸستان ٷشٸن ورتالىق ازيياداعى قاتىسۋىن كەڭەيتۋ مٸندەتٸ ٶزەكتٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. «شىعىس-باتىس», ياعني قىتايدان ەۋروپاعا جەنە «سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك», ياعني ٷندٸستاننان (مۋمباي) رەسەيگە (سانكت-پەتەربۋرگ) دەيٸنگٸ حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزدەرٸنٸڭ دە ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. تٸپتٸ, وداققا كٸرمەيتٸن ايماق ەلدەرٸ دە ەاەو-دا بار نورمالار مەن ەرەجەلەرگە نەگٸزدەلگەن بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا مٷددەلٸ.
ەاەو مەن قىتاي اراسىنداعى كەلٸسٸم نەگٸزٸنەن شەكتەۋشٸ بولىپ تابىلاتىنىن ۇمىتپاۋ قاجەت, بٸر كەزدەرٸ ول ەاەو نارىعىن قىتايلىق ٶنٸمدەردەن قورعاۋ ٷشٸن قابىلدانعان بولاتىن. دەگەنمەن, قازٸر وسى كەلٸسٸم اياسىندا تەمٸرجول تاسىمالى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ بويىنشا سحەمالار ەزٸرلەنۋدە. بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن تيٸستٸ جول كارتاسىنا قول قويىلدى.
يران مەن ەاەو قاڭتار ايىندا ەركٸن ساۋدا تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعانى بار. بۇل تٷركييا, گرۋزييا, ەزەربايجان كٸرەتٸن ەاەو-مەن ىنتىماقتاستىق ەرەجەلەرٸن جەڭٸلدەتۋدٸڭ العاشقى قادامى بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار, يراننىڭ ەاەو+1 ەركٸن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ تەجٸريبەسٸ باسقا ەلدەرمەن قانداي دا بٸر ٷلگٸلٸك كەلٸسٸمدٸ ەزٸرلەۋگە تٸرەك بولا الادى.
ەرينە, ۆەتناممەن ەركٸن ساۋدا كەلٸسٸمٸ 2015 جىلدان بەرٸ كٷشٸندە, بٸراق يرانمەن ىنتىماقتاستىق تەك تاۋارعا عانا قاتىستى ەمەس, بۇل, ەڭ الدىمەن, كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم.
قازاقستانعا كەلەتٸن بولساق, بٸزدٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸمٸز مۇحتار تٸلەۋبەردٸ اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى ەنتوني بلينكەنمەن بٸرلەسكەن باسپاسٶز بريفينگٸندە اتاپ ٶتكەندەي, استانانىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ەاەو-قا قاتىسۋمەن انىقتالادى جەنە قازاقستان بۇل قاتىسۋدان باس تارتپاق ەمەس.
تۇتاستاي العاندا بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز ٷشٸن جەنە جەكەلەگەن قازاقستاندىق كومپانييالار ٷشٸن (ەسٸرەسە, تەحنولوگييالىق جاعىنان ەڭ وزىق كومپانييالار ٷشٸن) ەاەو رەسەيگە قارسى سانكتسييالار جاعدايىندا ٶسۋدٸڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن اشتى.
