ٶزبەكستاندا وپپوزيتسييا بار. بٸراق «بار دەيتٸندەردٸڭ» بەرٸ قاشقىندا, قۋعىندا جٷر. شەتەلدە تۇرادى. ال ەلدەگٸلەر قازٸرگٸ كەرٸموۆتىڭ جٷيەسٸنە ٸشتەي قارسى. بٸراق قاشىپ كەتە الماعاسىن, ويلارىن دا اشىق ايتا المايدى. بٸز ٶزبەكستانداعى بٸرقاتار ىقپالدى ساياساتتانۋشىلاردى سٶزگە تارتۋعا تىرىسقانىمىزبەن مەسەلە كەرٸموۆكە تٸرەلگەندە, ات-توندارىن الا قاشتى. اقىرى شۆەيتسارييانىڭ لوزاننا قالاسىندا تۇراتىن, ٶزبەك وپپوزيتسيونەرٸ, جازۋشى, 4 جىل تاشتٷرمەدە وتىرىپ شىققان سافار بەكجونمەن بايلانىسقا شىقتىق.
– بٸزگە مىنا جايت قىزىق بولىپ تۇر. سٸز بۇدان ەكٸ جىلدىڭ الدىندا جەنەۆاداعى گٷلنەر كەرٸموۆانىڭ ٷيٸنە (زاڭسىز) باسىپ كٸرٸپسٸز. بۇعان نە سەبەپ بولدى جەنە نە يتەرمەلەدٸ?
– مەنٸڭ ٶزبەكستاننان كەتكەنٸمە از دا ەمەس, كٶپ تە ەمەس, 17 جىل بولدى. وسى ون جەتٸ جىل بويىنا شۆەيتسارييادا تۇرىپ كەلەمٸن. الايدا وسى كٷنگە دەيٸنگٸ ٶمٸرٸم ٶزبەكستانمەن تىعىز بايلانىستى. ەلدە بولماسام دا ول جاقتاعى جاعدايدى جاقسى بٸلەم, بەرٸن باقىلاپ وتىرامىن. ال كەرٸموۆتىڭ قىزى ٸرگەدەگٸ جەنەۆادا قۇنى 18 ملن. دوللار تۇراتىن زەۋلٸم كوتتەدج تۇرعىزعانىن ەستٸپ زىعىردانىم قاينادى. ول بۇل ٷيدٸ قالاي, قاي اقشاسىنا ساتىپ الدى? ٶزٸمنٸڭ سايتىمدا گٷلنەردٸڭ حالىقتىڭ قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشىپ جٷرگەنٸن جازدىم. «ەي, ەلٸ ٶكٸنەسٸڭ, سوت الدىندا جاۋاپ بەرەسٸڭ», – دەدٸم.
– جاۋاپ قاتتى ما?
– ول بەرٸن ەستٸپ, بٸلٸپ وتىردى. بٸراق, تىڭداعان جوق, جاۋاپ تا قاتپادى. ٷيدٸ تۇرعىزعانى ٶز الدىنا, ونىڭ ٸشٸ-سىرتىن ەرلەۋگە تاعى بٸرنەشە ميلليون جۇمساعانى انىق. مەن شىدادىم. كٷتتٸم.
[caption id="attachment_9683" align="alignright" width="448"]
– نەنٸ كٷتتٸڭٸز?
– گٷلنەردٸڭ شۆەيتساريياداعى ديپلوماتييالىق مەرزٸمٸنٸڭ اياقتالۋىن كٷتتٸم. مۇنىڭ مەرزٸمٸ تامىزدا اياقتالدى دا (2013 جىلى) كەرٸموۆتىڭ قىزى شۇعىل جينالىپ كەتٸپ قالدى. ونىڭ تايىپ تۇرعانى دا تەگٸن بولماپتى. شۆەيتسارييا پروكۋراتۋراسى ٷيدٸ تٸنتۋدە ەكەن. بٸراز, زاتقا مٶر باسىلعان. ونىڭ ٸشٸندە ٷلكەن قىزىل سەيف تۇر. وعان جولاعام جوق. بٸراق, بۇدان باسقا دا قۇندى زاتتار جەتٸپ ارتىلادى. مۇراجايدا تۇرۋى تيٸس زاتتاردىڭ بەرٸن وسىننان كەزدەستٸردٸم. اتاقتى ٶزبەك سۋرەتشٸسٸ شىڭعىس احماروۆتىڭ تۋىندىلارى دا وسى ارادان تابىلدى.
– دەگەنمەن, سٸز ٷيگە قىمبات زاتتاردى تاماشالاۋ ٷشٸن كٸرمەگەن شىعارسىز...
– جوق, ەرينە. كەرٸموۆكە قارسى تۇرۋ وڭاي دەيسٸز بە? وسى ارادا جٷيەگە قارسى شىققانداردىڭ باسىن قوساتىن كەڭسە قۇرعىم كەلدٸ. الايدا بۇل ەندٸ باسقا ەڭگٸمە. مەنٸڭ شۆەيتساريياعا كەلۋٸم دە تەگٸن ەمەس. بۇل اراداعى ٶزبەك جەمقورلارىنىڭ بىلىعىن ەشكەرەلەگٸم كەلدٸ. ەشكەرەلەپ تە جاتىرمىن. مىسالعا, قازٸر شۆەيتسارييالىق بانكتەردە 700-گە تارتا ٶزبەك شەنەۋنٸگٸنٸڭ شوتى بار. تالاي ٶزبەك شەنەۋنٸگٸنٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ بەرەر ەدٸم. بٸراق, سٸزدەردە بۇل قىزىق بولماس.
– ٶزٸڭٸزدٸ وپپوزيتسييادا دەيسٸز. ال ەلدە جاقتاستارىڭىز بار ما?
– ٶزبەكستانداعى ٶزٸن جٷيەگە قارسى سانايتىن بٸراز اداممەن بايلانىستامىن. بٸراق بٸرگەمٸز دەپ ايتا المايمىن. ەلدەگٸ «بٸرلٸك», «ەرٸك» وپپوزيتسييالىق پارتييالارىن قۇرۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدىم. بٸراق, ولاردى قۇرتىپ تىندى. قازٸر شۆەيتسارييادا ورنالاسۋعا مەجبٷر بولىپ وتىرعان ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمىن باسقارامىن.
[caption id="attachment_9684" align="alignleft" width="290"]
– سوڭعى كەزدە كەرٸموۆتٸڭ كوماعا تٷسكەنٸ, جالپى دەنساۋلىعى ناشارلاپ كەتكەنٸ جايلى اقپارات جيٸلەپ كەتتٸ. بۇل ونى تاعىنان تايدىرۋدىڭ جولى ما, ەلدە يسلام اكا شىنىمەن دە حال ٷستٸندە جاتىر ما?
– يسلام ەلەمٸندەگٸ ديكتاتورلاردى تاعىنان تايدىرۋ قيىن. ولاردان ٶلگەندە عانا قۇتىلامىز. كەرٸموۆ تە دەل وسىنداي ٶز كرەسلوسىندا ٶلەتٸندەردٸڭ بٸرٸ. جارايدى, بۇل دا قاۋٸپتٸ ەمەس. ديكتاتور كٷندەردٸڭ-كٷنٸ ٶز ورىنتاعىن بوساتادى, بٸراق بۇدان جٷيە ٶزگەرە مە? جٷيە ٶزگەرمەسە ٶزبەكتٸڭ جاعدايى ودان ەرمەن قيىنداي تٷسەدٸ. ايتالىق, ٶزبەك پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶكشەباسارلارى دەپ جٷرگەن 5-6 ادام بار. بۇلار: ۇقق (ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ) باسشىسى رۋستام ينوياتوۆ, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ادحام احمەدباەۆ, قورعانىس مينيسترٸ قابۇل بەرديەۆ, پرەمەر-مينيستر شاۆكات ميرزيياەۆ, قارجى مينيسترٸ رۋستام ازيموۆ. بۇلاردىڭ بەرٸ دە كەرٸموۆ قالىپتاستىرعان جٷيەنٸڭ ٶنٸمدەرٸ. ەرتەڭ كەتكەن ديكتاتوردىڭ ورنىنا ونىڭ ٸزباسارلارى وتىرسا جاعداي ٶزگەرەدٸ دەپ ويلايسىز با? جوق. سوسىن بۇلاردىڭ بارلىعىن رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى ەرەكشە ناسيحاتتاپ جاتىر. ياعني, كەرٸمتەن كەيٸن كرەملگە كەرەكتٸ جەنە ونىڭ ورنىن باسۋى مٷمكٸن تۇلعالاردى ورىس باسپاسٶزٸ ەلدەقاشان تٸزٸمدەپ قويعان. ال بٸز بولساق سولاردىڭ جەتەگٸندە جٷرمٸز.
جالپى ديكتاتۋرالىق بيلٸكتە يدەولوگييا بولمايدى. كەرٸموۆتىڭ ٶزبەك «ەۋرازييالىق وداققا قوسىلمايدى, ونىڭ ٶز جولى بار» دەگەنٸنٸڭ بەرٸ بوس سٶز. ول رەسەيدٸڭ ادامى. كٶپشٸلٸكتٸ الدىندا ۇپاي جيناعاندى جاقسى كٶرەدٸ. ول قۇرعان جٷيەنٸڭ مٷشەلەرٸ دەرلٸكتەي رەسەيشٸلدەر. مىسالعا, قازٸر بٷكٸل ەلدٸ ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ۇقق-نىڭ بارلىق كادرلارى مٸنە, 24 جىل بويىنا رەسەيدە دايىندالىپ كەلەدٸ.
– «ديكتاتۋرالىق بيلٸكتە يدەولوگييا بولمايدى» دەگەندە نەنٸ مەڭزەپ وتىرسىز?
– مۇنداي جٷيە بٸر عانا فيلوسوفيياعا, بىلايشا ايتقاندا كوررۋپتسييا اتتى قاعيداعا قۇرىلادى. سوندىقتان ٶزبەك پرەزيدەنتٸ ازاماتتىق, ساياسي, دٸني, تٸپتٸ ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٶزٸن جٷيەگە قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ دەپ سانايدى. بۇل ٶز كەزەگٸندە تۇتاس ورتا ازيياعا ەسەر ەتٸپ وتىر. كٸم نە دەسە دە, ورتا ازييانىڭ جٷرەگٸ – ٶزبەكستان. مۇنى ٶزٸم ٶزبەك بولعاننان كەيٸن ايتىپ وتىرعان جوقپىن. باتىس تا, اقش تا بٸزدٸ ايماقتاعى نەگٸزگٸ مەملەكەت رەتٸندە قاراستىرادى. ەندەشە قازٸرگٸ كەرٸموۆ جٷيەسە قۇلاسا بۇل ايماققا دا ەسەر ەتەدٸ دەگەن سٶز. ٶزبەكستاندا دەموكراتييا بولماسا ەندەشە ول قازاقستان دا بولمايدى. نەگٸزٸندە دەموكراتييا تۋرالى ايتقاندا بٸزدٸڭ ينتەللەكتۋالدى ەلەۋەتٸمٸز بار. مۇنىڭ باستاۋىن تٷركٸستان وپپوزيتسيياسىن قالىپتاستىرعان مۇستافا شوقايدان الامىز.
[caption id="attachment_9685" align="alignright" width="289"]
– كەرٸموۆ تٶرتٸنشٸ رەت پرەزيدەنت سايلاۋىنا تٷسكەلٸ جاتىر عوي...
– يە, بۇل اتا زاڭدى بەلدەن باسۋ. ەي, بٸراق ول ەلدٸڭ پٸكٸرٸن ەسكەرسٸن بە? سايلاۋعا وپپوزيتسييانىڭ 9 ٶكٸلٸ جەنە تاعى 3 ادام قاتىسپاق. بٸز ولاردى «كەرٸموۆتىڭ قۋىرشاقتارى» دەيمٸز. نەگە دەيسٸز عوي? ٶيتكەنٸ, ٷشەۋٸ دە ەلدٸ يسلام كەرٸموۆكە (!) داۋىس بەرۋگە ٷندەپ جاتىر.
كسرو قۇلاعاننان كەيٸن ٶزبەك حالقى ٶز-ٶزٸن ٸزدەي باستايدى, 70 جىلعا سوزىلعان وتارلاۋدىڭ سالدارى قانداي بولعانىن سەزٸندٸ. بٸراق بٸر نەرسە ٶزگەرگەن جوق. بۇل – يسلام كەرٸموۆ. ول ەرٸ اتەيست, ەرٸ كوممۋنيست. مەنٸڭ بٸزدە يدەولوگييا جوق دەگەنٸم وسىدان شىعادى. ٶزبەكستاننىڭ 90 پايىز تۇرعىنى مۇسىلمان. ال حالىق قازٸر تولىقتاي اتەيستٸك مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. بۇدان 25-30 جىل بۇرىن ورتا ازييادا 100-گە جەتەر جەتپەس مەشٸت بولىپتى, قازٸرگٸ بۇلاردىڭ سانى 10 مىڭنان استى. ەندەشە يدەولوگييانى دا وسىعان ساي بەيٸمدەۋ كەرەك ەدٸ عوي?
– بٸراق سٸزدەر بيلٸككە كەلسەڭٸزدەر نە ٶنٸپ, نە ٶزگەرەر ەدٸ?
– مەنٸڭ ۇستانىم سٸزگە قىزىق كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. مەن تٷركٸستانشىلمىن. ٶزبەكستاندى ٶركەندەتەتٸن بٸردەن-بٸر جول ول – ورتا ازييا مەملەكەتتەرٸمەن اراداعى ەركٸن ساۋداعا جول اشۋ دەپ بٸلەمٸن. وسى ايماقتى بٸر جۇدىرىققا جۇمىلدىرۋ, بٸرٸكتٸرۋ. ونىڭ ورتالىعى تٷركٸستان بولسا قارسى ەمەسپٸن. الدىمەن ەكونوميكالىق بٸرٸگۋ, كەيٸننەن ساياسي ينتەگراتسييا جٷزەگە اسسا قۇپتار ەدٸم. سەبەبٸ, بٸز بٸر حالىقپىز. بٸزدٸڭ دٸلٸمٸز, دٸنٸمٸز, دەستٷرٸمٸز ورتاق, تٸلٸمٸز ۇقساس. مىسالعا, باعانادان بەرٸ سٸز ەكەۋمٸز ٶز تٸلٸمٸزدە سٶيلەسٸپ وتىرمىز. بٸردەن بولماسا دا مەن سٸزدٸ, ال سٸز مەنٸ تٷسٸنٸپ وتىرمىز عوي. ۇستانىمى مەنٸڭ كٶزقاراسىممەن ساي كەلەتٸن ٷندەستەرٸم, جاقتاستارىم كٶپ. ەگەر بيلٸككە كەلسەك, بٸز ورتا ازييا كەڭٸستٸگٸندە ەۋرووداققا ۇقساس ۇيىم قۇرۋعا ۇمتىلار ەدٸك.
– ەڭگٸمەڭٸزگە, راحمەت!
سۇحباتتاسقان دۋمان بىقاي
