– بٷگٸندە جاستار عىلىم سالاسىنا قىزىقپايدى دەگەن تاپتاۋرىن كٶزقاراستىڭ تٸگٸسٸ سەتٸنەي باستاعانداي. بۇعان دەلەل ٶزٸڭ سەكٸلدٸ عىلىممەن اينالىسۋعا ىنتالى جاستاردىڭ قاتارىنىڭ كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. جالپى ٶزٸڭنٸڭ حيمييا سالاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىڭ قالاي باستالدى?
– مەن 1-سىنىپقا بارعانشا ەلٸپبي مەن كٶبەيتۋ كەستەسٸن جاتقا بٸلدٸم. ەرەكشە جەتٸستٸكتەرٸم ٷشٸن ەكٸ رەت سىنىپتان سىنىپقا اتتاپ, مەكتەپتٸ 15 جاسىمدا بٸتٸردٸم. العاشىندا فيزيكا سالاسىنا قىزىعۋشىلىق بولدى, بٸراق 9-سىنىپتان باستاپ حيمييا پەنٸنەن ەلييا ەسقاليقىزى ساباق بەرە باستاعاننان حيمييا سالاسىن زەرتتەۋگە ىنتا پايدا بولدى. ۇستازىم – ە.ە.تەمٸربولاتوۆا 8-11 سىنىپتارعا ارنالعان حيمييا وقۋلىقتارىنىڭ, ەسەپتەر جيناعى, ديداكتيكالىق ماتەريالداردىڭ اۆتورى. سونىمەن قاتار قازاقستاننان تۇڭعىش رەت دٷنيەجٷزٸلٸك وليمپياداعا ٷمٸتكەر دايىنداپ, شەكٸرتٸ جٷلدەلٸ ورىن العان بولاتىن. ۇستازىمنىڭ ارقاسىندا حيمييا سالاسىنا قىزعۋشىلىعىم ارتىپ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-گە وقۋعا قابىلداندىم. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا اتاقتى حيميكتەرٸمٸزدٸڭ ستەپەندييالارىنىڭ يەگەرٸ بولدىم, كونفەرەنتسييالارعا قاتىسىپ جٷلدەلٸ ورىندار الىپ جٷردٸم. 3-كۋرستان باستاپ حيمييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جارىلقاسىن ەبٸلوۆتٸڭ قولداۋىمەن عىلىمي جوبالارمەن اينالىسا باستادىم. ول كٸسٸنٸڭ باستاۋىمەن جٷرگٸزٸلگەن بيولوگييالىق بەلسەندٸ زاتتاردى سينتەزدەۋ, دەرٸلٸك ٶسٸمدٸك شيكٸزاتتارىنان تابيعي بيولوگييالىق اكتيۆتٸ كەشەندەرٸن بٶلٸپ الۋ جەنە تازالاۋ, اتالعان زاتتاردىڭ اكتيۆتٸ دەرٸلٸك فورمالارىن الۋ جۇمىستارىنا ارنالعان-دى.
– وسى رەتتە ٶزٸڭ اينالىسىپ جٷرگەن عىلىمي جوبالارىڭ تۋرالى كەڭٸنەن ەڭگٸمەلەسەڭ...
– قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان دەرٸلٸك پرەپاراتتار مەسەلەسٸندە يمپورتقا تەۋەلدٸ. سەبەبٸ دەرٸحانالار مەن اۋرۋحاناداعى دەرٸ-دەرمەكتٸڭ 90%-ى شەت ەلدەن الىنادى. ال قازاقستانداعى مۇناي ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسى, ورگانيكالىق سينتەز ٶندٸرٸسٸنٸڭ دامۋى, كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدە كٶلدٸڭ دە, شٶلدٸڭ دە, تاۋدىڭ دا, جازىقتىڭ دا بولۋى دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸڭ سان الۋان تٷرٸن قامتاماسىز ەتٸپ, تابيعي اكتيۆتٸ كەشەندەردٸ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. دەرٸلٸك زاتتاردى الۋ تەحنولوگيياسىندا دەرٸلٸك اكتيۆتٸ زاتتى الۋ – جۇمىستىڭ باستاماسى عانا, بۇدان كەيٸنگٸ ساتى ونى قولدانۋدى ىڭعايلى ەتۋ, ەمدٸك ەسەرٸن ۇزاق ۋاقىتقا جەتكٸزۋ (پرولونگاتسييالانعان جٷيە الۋ), دەرٸلٸك زاتتى تەك اۋرۋ وشاعىنا جەتكٸزۋ, سىرقاتتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرۋ سيياقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن بيولوگييالىق اكتيۆتٸ زاتتاردىڭ دەرٸلٸك فورمالارىن الۋ قاجەت. مەنٸڭ جوباداعى باستى ماقساتىم – وسى دەرٸلٸك فورمالاردى دايىنداۋ.
– وسى دەرٸلٸك فورمالاردىڭ پايداسى نەدە?
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان دەرٸلٸك پرەپاراتتار مەسەلەسٸندە يمپورتقا تەۋەلدٸ. سەبەبٸ دەرٸحانالار مەن اۋرۋحاناداعى دەرٸ-دەرمەكتٸڭ 90%-ى شەت ەلدەن الىنادى. ال قازاقستانداعى مۇناي ٶڭدەۋ تەحنولوگيياسى, ورگانيكالىق سينتەز ٶندٸرٸسٸنٸڭ دامۋى, كەڭ بايتاق جەرٸمٸزدە كٶلدٸڭ دە, شٶلدٸڭ دە, تاۋدىڭ دا, جازىقتىڭ دا بولۋى دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەردٸڭ سان الۋان تٷرٸن قامتاماسىز ەتٸپ, تابيعي اكتيۆتٸ كەشەندەردٸ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– دەرٸلٸك فورمالار دەگەنٸمٸز – اكتيۆتٸ بيولوگييالىق زاتتىڭ قولدانىلۋ فورماسى, ولار – جاقپا مايلار, تابلەتكالار, گەلدەر, ينەكتسييالار, كاپسۋلالار, ٷلدٸرلەر (پلەنكا), پاستا, سۋسپەنزييا جەنە تاعى باسقالار بولۋى مٷمكٸن. بٸزدٸ قىزىقتىرىپ وتىرعانى – جاقپا مايلار مەن ٷلدٸرلەر. سەبەبٸ مەن قولداناتىن اكتيۆتٸ بيولوگييالىق كەشەن «تاماريكسيدين» («تاماريكس», قازاقشا اتاۋى جىڭعىل, ەمدٸك شٶبٸنەن الىنعان) انتيميكروبتىق, قان توقتاتۋشىلىق, جارا جازۋشى, انتيباكتەرييالىق جەنە انتيديابەتيكالىق قاسيەتتەرٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. مۇنداي قاسيەتتەرٸ بار زاتتى تەرٸ جارالارىندا, تەرٸنٸڭ قابىنۋ كەزٸندە, كٷيٸك, حيمييالىق – مەحانيكالىق جاراقاتتار كەزٸندە قولدانۋعا بولادى. ال وسىنداي جاعدايدا جاقپا ماي مەن ٷلدٸرلەردٸ قولدانۋ جاقپا مايدىڭ اكتيۆتٸ كەشەننٸڭ جوعارعى ەففەكتيۆتٸلٸگٸنە قول جەتكٸزەدٸ.
– جاقپا مايلار مەن ٷلدٸرلەردٸڭ قۇرامى قانداي?
– جاقپا ماي دەرٸلٸك فورماسىن الۋدا ونىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە بەنتونيت سازىن العان بولاتىنبىز. سەبەبٸ, بەنتونيت سازىنىڭ پايدالى فيزيكا-مەحانيكالىق قاسيەتتەرٸمەن بٸرگە ٸسٸنۋشٸلٸك, سوربتسييالىق, انتيسەپتيكالىق قاسيەتتەرگە يە. سونداي-اق, بٸرەگەي ديسپەرستٸ جٷيە تٷزٸپ, باسقا زاتتارعا ينەرتتٸلٸگٸ دە جوعارى, ادام تەرٸسٸنە اللەرگييالىق رەاكتسييالاردى تۋعىزبايتىندى. قازٸرگٸ زاماننىڭ باستى تالابى بويىنشا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ارزان, قولدانۋ, تازالاۋ جۇمىستارىنىڭ وڭتايلاندىرا تٷسۋٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. قازاقستاندا بەنتونيت سازىنىڭ كٶپ قورى بار. بەنتونيت سازى بۇعان دەيٸن تابلەتكالى دەرٸلٸك فورمالاردا تولىقتىرعىش رەتٸندە كەڭٸنەن قولدانعان – ەنتەروسوربەنت (ادام ۋلانعان نەمەسە الكوگولدٸ ارتىق مٶلشەردە قولدانعان كەزدە ٸشكە ٸشۋگە ارنالعان سوربەنتتەر).
قازٸرگٸ زامانعى مەديتسينالىق پرەپاراتتارعا قويىلاتىن تالاپتار ەسكەرٸلٸپ, جاقپا مايدىڭ رەولوگييالىق قاسيەتتەرٸ, تيكوتروپييالىق قاسيەتتەرٸ انىقتالدى. قازٸر جوبا اياسىندا بەنتونيت سازىنان پوليمەر كومپوزيتتٸ ٷلدٸرلەر دايىنداۋ ٷستٸندەمٸز. مۇنداي ٷلدٸرلەر قولدانۋعا ىڭعايلى. تەرٸنٸڭ قابىنعان جارا وسى ٷلدٸردەردٸ جاۋىپ ەمدەۋگە بولادى. ەدەتتە بٸر جەرٸمٸز اۋىرعاندا ٸشەتٸن دەرٸمٸز 6 ساعاتقا دەيٸن ەسەر ەتٸپ, ودان كەيٸن تاعى دا دەرٸ ٸشٸپ جاتامىز. ال بٸزدٸڭ ٷلدٸر 12 ساعاتقا دەيٸن بەلسەندٸ تٷردە ەرەكەت ەتەتٸن قاسيەتكە يە. كٷيٸك شالىپ, تەرٸ جارالانعاندا وسى ٷلدٸردٸ جارانى تاڭىپ, تەۋلٸك بويى جٷرە بەرۋٸڭٸزگە بولادى. قايتا جاققىڭىز كەلسە جۋىپ, سٷرتٸپ تاستاۋعا بولادى. ٶيتكەنٸ ول گيدروفيلدٸ. سونىمەن قاتار مايلى ٷلدٸرلەر اۋا ٶتكٸزگٸشتٸك قاسيەتكە يە, تەرٸنٸ اشىتپايدى, كيٸمگە جابىسپايدى.
– جوبا اياسىندا شەتەلدٸك ەرٸپتەستەرٸڭٸزبەن بايلانىستارىڭىز قانداي?
– ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ يننوۆاتسييالى-تەحنولوگييالىق باعىتتى پريوريتەتتٸ باعىت دەپ كٶرسەتۋٸ حيمييا فاكۋلتەتٸندە جٷرگٸزٸلەتٸن جوبالار مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٶزەكتٸ, قازاقستان ەكونوميكاسى مەن ٶندٸرٸس-شارۋاشىلىعىنا تيٸمدٸ, ەلٸمٸزدٸڭ شيكٸزاتتارىن قولدانۋ, ونى ٶڭدەۋ جەنە جوعارى, زامان تالابىنا ساي ٶنٸم شىعارۋدى ماقسات تۇتۋعا يتەرمەلەيدٸ. بٸزدٸڭ جوبامىز فاكۋلتەتٸمٸزدە جاسالىپ جاتقان اتالمىش تالاپتاردى قاناعاتتاندىراتىن جوبالاردىڭ بٸرٸ دەپ تولىقتاي ايتا الامىز. جوبا جاسالۋ بارىسىندا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ تولىقتاي پايدالانىلىپ, كافەدرامىزدىڭ شەت ەلدەردەگٸ سەرٸكتەستٸكتەرٸ دە, ناقتىراق ايتقاندا, گەرمانيياداعى پوتسدام ۋنيۆەرسيتەتٸ, روستوك قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ۋنيۆەرسيتەتپەن بٸرلەسٸپ اشقان زەرتحاناسى, پاكيستان ەلٸندەگٸ سەرٸكتەستەرٸمٸز جوبامىزدىڭ ٸلگەرٸ جىلجۋىنا وڭ ىقپالىن تيگٸزٸپ وتىر.
– بۇرىن عالىمدارىمىز تەك زەرتتەۋمەن عانا اينالىساتىن, ال بٷگٸندە عىلىمعا دەگەن كٶزقاراس ٶزگەرٸپ, عالىمدار ەلەمدٸك عىلىم جٷيەسٸنە ىقپالداسىپ جاتىر. عىلىم ەربٸر ەلدٸڭ ٶز قازانىندا قايناعانى دۇرىس پا, ەلدە ەلەممەن ىقپالداسا دامىعانى جاقسى ما?
– ٶزٸم وقيتىن ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا باسقا وقۋ ورىندارىمەن سالىستىرعاندا ماگيسترانتتار مەن دوكتورناتتاردىڭ سانى ەكٸ ەسە كٶپ. جىلدار بويى قالىپتاسقان عىلىمي بازا مەن جوعارى دەرەجەلٸ عالىمدارىمىزدىڭ جولىن جالعاپ, ٸزٸن باسار جاس عالىمداردىڭ بٸرٸ بولۋعا تالپىنامىن. ٶيتكەنٸ عىلىم مەن بٸلٸمدٸ بٸرٸكتٸرگەندە عانا, جوعارى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزە الامىز دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ٶز بولاشاعىمدى تەك عىلىم سالاسىمەن بايلانىستىرامىن. عىلىم – ەلدٸڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەتٸن, بٶلٸنگەن قاراجاتىڭىز بٸرنەشە ەسە بولىپ قايتاتىن سالالاردىڭ بٸرٸ. بٷگٸندە مەملەكەت تاراپىنان عىلىم سالاسىنا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتىر, ارنايى جوبالارمەن اينالىسۋعا دا مٷمكٸندٸك بار. مەنٸڭ كٶزقاراسىمدا عالىم ادام تەك عىلىممەن اينالىسىپ قانا قويماي, ول ٶز جوباسىن جٷزەگە اسىرا الاتىنداي كەسٸپكەر دە بولۋى كەرەك. قازٸردە اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرمەي, ەلەمدٸك دەڭگەيگە وتاندىق جوبالاردى تانىتۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا بٷگٸنگٸ عالىم ەمبەباپ بولۋى قاجەت دەپ سانايمىن.
ارايلىم بيمەنديۆا,
«ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ باس مامانى.
