– دوس مىرزا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ حالىقتىق تٸلگە اينالدىرۋدىڭ جولى بارما?
– قازاقستاندا قازاقتٸلدٸ جەنە ورىستٸلدٸ ەكٸ ەلەم بار. ولار ەرقايسىسى ٶزدەرٸنٸڭ گازەتٸن وقيدى, ٶز تەلەارنالارىن كٶرەدٸ. ەلەمدەگٸ وقيعالارعا بەرەتٸن باعالارى دا ەرقيلى. كەرەك دەسەڭٸز, ادامعا دەگەن, بٸزدەگٸ قوعام قايراتكەرلەرٸنە دەگەن كٶزقاراستارى دا ەكٸ تٷرلٸ. ەرقايسىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانىمدارى, كٶزقاراستارى بار.
بٸز بارلىعىمىز بٸر كەمەدە جٷزٸپ كەلە جاتىرمىز دەگەنٸمٸزبەن, كەي مەسەلەگە كەلگەندە ويىمىز, كٶزدەگەن مٷددەمٸز بٶلەك... بۇل قوعام ٷشٸن قاۋٸپتٸ.
تٸلدٸك تۇرعىدان ەكٸ جٸككە بٶلٸنۋ مەملەكەتتٸك ساياساتقا دا تٸكەلەي ەسەر ەتۋدە.
– بۇل مەسەلەنٸ قالاي شەشۋ كەرەك?
– ورىستٸلدٸلەر وسى كەزگە دەيٸن ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ ورىس تٸلٸ دەپ تٷسٸنەدٸ. بۇل 1989 جىلعى «تٸل تۋرالى» زاڭنىڭ ەكٸنشٸ بابىندا بار بولاتىن. 1997 جىلى بۇل باپ الىنىپ تاستالدى, سەبەبٸ ەكٸ ادام اراسىنداعى قاتىناس تٸلٸ زاڭمەن بەكٸتٸلمەيدٸ, بۇل ادام قۇقىعىن بۇزادى دەگەن حالىقارالىق ەرەجە بار. ال ورىستٸلدٸلەر سونى ەلٸ كٷنگە مالدانادى.
ولار ەلٸمٸزدە قارىم قاتىناس تٸلٸ ورىس تٸلٸ دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ, شۋ شىعارۋعا, قوعامدىق پٸكٸر تۋدىرۋعا قۇمار. ەكٸ ادام قاي تٸلدە سٶيلەسۋدٸ ٶزٸ بٸلەدٸ. بۇل ادامنىڭ ٶز ەركٸ دەپ ايتساڭ, ولار ٶرە تٷرەگەلٸپ, قارسى سۇراقتار قويادى. سول ٷشٸن بۇل مەسەلەنٸ ولارعا جٸڭٸشكەلٸكپەن تٷسٸندٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ.
تاعى بٸر مىسال. 2013 جىلعى ساناق بويىنشا ەلٸمٸزدەن كٶشٸپ جاتقانداردىڭ 37 پايىزى تٸلدٸك ديسكريميناتسييادان قاشىپ بارا جاتقانىن ايتقان.
كەلەشەكتە كٶپتەگەن ماماندىقتارعا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابى قويىلادى. مىسالى, لاتۆييادا ەكٸ مىڭنان ارتىق ماماندىق يەلەرٸنە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تالابى قويىلعان. وسىنداي تالاپ قويىلسا نە بولاسىڭدار دەسەڭ, بۇل دا ديسكريميناتسييا دەپ تٷسٸنەدٸ.
«مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى» زاڭدا حالىققا قىزمەت ەتەتٸن مامانداردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋٸ مٸندەتتٸ ەكەنٸ كٶرسەتٸلگەنٸن بۇلار ەلٸ بٸلمەيدٸ.
سوسىن ولارعا بولاشاقتاعى قازاقستانداعى جاعدايلارىن ايتىپ تٷسٸندٸرۋ كەرەك. باياعىدا الماتىدا 1 عانا قازاق مەكتەبٸ بار ەدٸ, قازٸر 56 قازاق مەكتەبٸ بار. قىزىلوردادا 15 ورىس مەكتەبٸ بار ەدٸ, قازٸر 1 عانا مەكتەپ قالدى. بۇرىن قازاقشا وقيتىندار 30 پايىز ەدٸ, ال قازٸر 64 پايىز بولدى. قىسقاسى, «شەگٸرەن بىلعارى» سەكٸلدٸ اۋماقتارىڭ كٸشٸرەيٸپ بارادى. سەندەر ەرتەڭ قازاقستاننىڭ جەر-جەرٸنە بارىپ جۇمىس ٸستەيسٸڭدەر, سوندا وسى مەسەلە الدارىڭنان شىعادى. مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بەس دەرەجەسٸنەن ٶتپەسەڭ, جۇمىس بەرٸلمەيدٸ, سوندا قايتەسٸڭدەر دەسەك, اۋىزدارىن اشىپ قارايدى.
وسى سيياقتى, كەلەشەكتە ولاردىڭ الدىلارىنان شىعاتىن مەسەلەلەردٸ تٷسٸندٸرۋ اسا ماڭىزدى. ورىستٸلدٸ اقپارات قۇرالدارى, قوعامدىق ۇيىمدار تٸل مەسەلەسٸن تٷسٸندٸرمەيدٸ, ولارعا بۇل جابىق تاقىرىپ. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ حالىقتىق تٸلگە اينالدىرۋ جولى – ٶزگە ەمەس, ناسيحات, تالاپ, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى دەيتٸنٸم سوندىقتان. بۇعان دا ساياسي تٷس الىپ كەتپەيتٸن جاقسى دايىندىقپەن بارۋ كەرەك. كەيبٸر ەسٸرە ۇلتشىلدار تٸلدٸڭ مەسەلەسٸن ساياسي مەسەلەگە اينالدىرعىسى كەلەدٸ. مۇنىڭ لينگۆيستيكالىق مەسەلە ەكەنٸن بٸلمەي جاتادى.
– 1989 جىلدارى تٸل جاناشىرلارى بەيبٸت شەرۋگە شىققاندا, الماتىداعى الاڭعا 30 مىڭنان ارتىق ادام جينالاتىن. قازٸر سونداي جينالىسقا 300 ادامدى ەزەر جينايمىز. بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ?
– بٸزدە قازٸر ٷلكەن اۋرۋ بار, ەسٸرەسە, قازاقتاردا. مەن ول اۋرۋدىڭ اتىن ەدەتتە «وندا تۇرعان نە بار?» دەپ اتايمىن. ٶزەكتٸ ٶرتەر دٷنيەنٸ ايتساڭ, وندا تۇرعان نە بار دەيدٸ جۇرت. ويباي, تٸل قۇرىپ بارادى دەسەڭ, وندا تۇرعان نە بار دەيدٸ. بٸزدە باياعىدان جالعاسقان كەرتارتپالىق ەلٸ ٷزٸلمەي كەلەدٸ. قازاقتاردىڭ ساياسي ساۋاتى ەلٸ اشىلعان جوق. ۇلتتىڭ ساياسي ساناسى اشىلماسا, وڭ مەن سولىن تانىماسا, تەك قانا ٶز باستارىن ويلاپ, « وندا تۇرعان نە بار?» دەپ جٷرە بەرەدٸ. مەنٸڭ ويىمشا بٸزدەگٸ بەلسەندٸلٸكتٸڭ جوقتىعى وسىندا.
1991 جىلدارى الماتىدا جيىرما تٶرت ميتينگٸ بولدى. سونىڭ ون ەكٸسٸن مەن باسقاردىم. ول ۋاقىتتاردا ادامداردا ٶز پٸكٸرٸن ايتۋعا, قوعامعا وي تاستاۋعا دەگەن قۇلشىنىس بار ەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە , بٸرٸنشٸدەن , وسى رۋحتى كٷيبەڭ تٸرشٸلٸك باسىپ كەتكەن, ەكٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن شٷكٸرشٸلٸك بار سيياقتى. قىسقاسى, قازاقتاردىڭ ۇيقىدا جاتۋى, ورىستٸلدٸ باسپاسٶزدٸ «كرەمل يدەولوگيياسىنىڭ» جاۋلاپ الۋى, ەلٸ ٶزگەرمەگەن كەڭەستٸك پسيحولوگييا كٶپتەگەن ٸسٸمٸزدٸڭ شاتقاياقتاۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.
– مٷمكٸن كەڭەس وداعىندا تەربيەلەنگەن بۋىن كەتكەسٸن, قازاق قوعامىندا جاڭا كەزەڭ باستالاتىن شىعار?
– بۇل جول مۇسا پايعامباردىڭ تەسٸلٸنە ۇقساپ كەتەدٸ. ٶز باسىم وعان سەنبەيمٸن, سەبەبٸ كەڭەس وداعىندا تەربيە العان ادامدار سول تەربيەنٸ ٶز بالالارىنا بەرٸپ جاتىر. بٸزدٸ ۇرپاق الماسۋى ٶزگەرتە قويمايدى.
– بۇل قانداي پسيحولوگييا?
– بۇل قۇلدىق پسيحولوگييا.
– وسىدان 185 جىل بۇرىن اباي: «بٸلٸم ورىس تٸلٸندە, قايتسەڭ دە ورىس تٸلٸن ٷيرەن» دەپتٸ. حاكٸمنٸڭ بۇل سٶزٸ بٸز ٷشٸن ەلٸ دە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. نەگە بٸلٸم مەن عىلىم قازاق تٸلٸندە سٶيلەمەي وتىر?
– ەربٸر وتارلاۋشى ەل وتارلانعان ەلگە ٶز بٸلٸمٸن, مەدەنيەتٸن سٸڭٸرەدٸ. ەرينە ورىس تٸلٸنٸڭ كٶمەگٸمەن بٸز اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە شىقتىق. سەبەبٸ ولاردىڭ تٸلٸ ەلەمدٸك ارەنادا ىقپالدى بولدى. ونداي دەڭگەيگە جەتۋدٸڭ بٸر جولى 1991 جىلدان باستاپ, بٷكٸل جوعارى وقۋ ورىندارى ەدەبي, عىلىمي وقۋلىقتاردى قازاق تٸلٸنە كٶشٸرۋٸ كەرەك ەدٸ. بٸزدە ونداي جۇمىس جاسالمادى, ورىس تٸلٸ بار دەپ جٷرە بەردٸك. رەسەيدٸڭ ٶز ٶمٸرٸنەن مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. 18 عاسىردىڭ ورتا كەزٸندە ورىستىڭ وقۋ ورىندارىنداعى كٸتاپتار دەرلٸكتەي نەمٸس, فرانتسۋز تٸلٸندە ەدٸ. لومونوسوۆ كەلدٸ دە, جيىرما جىلدىڭ ٸشٸندە ورىس تٸلٸن عىلىم تٸلٸنە اينالدىرىپ جٸبەردٸ. وسى مەسەلەنٸ كەزٸندە الاشتىقتار ٸسكە اسىرۋعا باتىل كٸرٸسكەن. ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ باستاۋىمەن «ەرتەڭ مەملەكەت بولساق, قازاق تٸلٸ عىلىم تٸلٸ بولۋى كەرەك» دەپ ارنايى جيىرمادان ارتىق عىلىمنىڭ سالاسىندا كٸتاپتار جازعىزىپتى. سونىڭ بٸرٸ قانىش سەتپاەۆ 22 جاسىندا جازعان «الگەبرا» وقۋلىعى. وسى كٸتاپتٸ لاتىن ەرپٸنەن بٸزدٸن جازۋعا اۋدارعان دوسىم مۇنداي كٸتاپ تەك فرانتسييادا عانا بار ەكەنٸن ايتىپ تاڭ قالىپ وتىر. بٸلٸمدٸ ازاماتتاردى جەكە-جەكە بٶلٸپ كٸتاپتار جازعىزىپتى. مەديتسينا سالاسىنا قاراتاەۆتى بٶلٸپتٸ, ەدەبيەتكە بايتۇرسىنوۆتى, «پەداگوگيكانى» ماعجانعا, «پسيحولوگييانى» جٷسٸپبەككە تاپسىرىپتى. سوندا عانا قازاق تٸلٸ كٶگەرەدٸ دەپ ويلاعان. ال بٸزدٸڭ قولىمىزدا بەرٸ بار, بٸراق جٷيەلٸ دٷنيە جاسالىپ جاتقان جوق.
– بٸزدەگٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان جاس تولقىن قازاقتىڭ قۇنارلى تٸلٸن دۇرىس تٷسٸنبەيتٸنٸن, قاراپايىم تٸلدٸ عانا بٸلەتٸندەرٸن ايتادى...
– بۇل تٸلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك لينگۆيستيكاعا ساياتىن, تٸل عىلىمىندا قاراستىرىلعان مەسەلە. ايتالىق, انگلييالىقتار مەن امەريكالىقتاردىڭ اعىلشىن تٸلٸن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. ەكەۋٸ دە اعىلشىن تٸلٸ بولعانىمەن, امەريكاداعى تٸل قاتىناس قۇرالى ەسەبٸندە قالعان, ال اعىلشىنداردٸكٸ كٶركەم تٸل ەسەبٸندە. شىندىعىندا دا قوعام ٶزگەرٸسٸمەن بٸرگە تٸلدٸڭ دە كەيبٸر قاسيەتٸ ٶزگەرەدٸ. سوندىقتان قازٸرگٸ كەزدەگٸ تٸلدٸڭ قىسقارتىلۋى, تەك قاجەتتٸ سٶز بايلىعىمەنەن ٶمٸر سٷرە بەرۋ دەڭگەيٸ بٸزگە دە ەنۋدە. بٷكٸل حالىق تٸلدٸ جوعارى دەڭگەيدە سٶيلەۋٸ ٷشٸن, مەملەكەتتە تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋىپ, مەملەكەت بويىنشا سول تٸلدە سٶيلەي باستاسا, سوندا تٸلدٸڭ سٶزدٸك قورى كٶبەيەدٸ, سينونيمدەر قوسىلادى. بۇل ٷندە بٸزدە تەك قازاق تٸلٸندە سٶيلەسە ەكەن دەگەن تالاپ قانا بار. تٸل قوعام بولىپ جاپپاي سٶيلەگەندە ٶسەدٸ. جوعارى باسقىشقا قاراي كٶتەرٸلەدٸ.
– سوڭعى جىلدارى تەرميندٸ اۋدارماۋ تۋرالى سٶز بولا باستادى. بۇل تٸلٸمٸزدٸڭ شۇبارلانۋىنا ەكەلٸپ سوقپاي ما?
– تٸلدە تٸلدٸك كۋريزم دەگەن تەرمين بار. ول سٶزدٸڭ بەرٸن قازاق تٸلٸنە اۋدارۋعا بولادى. كەزٸندە سوعىستان كەيٸن جاپونييادا سولاي بولدى. مەن ٶز باسىم, قازاق تٸلٸ مامانى بولسام دا, بۇعان قارسىمىن. كەيبٸر بالاماسىن تابۋعا سۇرانىپ تۇراتىن سٶزدەر بار, كەيبٸر سٶزدەر اۋدارىلمايدى, ونى ينتەرناتسيونالدىق لەكسيكا دەيمٸز. مىسالى, دەموكراتييا, رەسپۋبليكا دەگەن سيياقتى سٶزدەردٸ اۋدارۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بٸراق بۇل بارلىق سٶزدٸ قالدىرۋ كەرەك دەگەننەن دەرەك بەرمەيدٸ. كەيدە سول سٶزگە قاراعاندا بٸزدٸڭ اۋدارمامىز كەرەمەت شىعىپ جاتادى. مىسالى, موروجنىي دەگەن ورىستىڭ سٶزٸن بالمۇزداق دەپ اۋداردىق. بۇل كەرەمەت اۋدارىلعان سٶز.
– زاڭ جٷزٸندە بارلىق مەكەمەلەر ٸس-قاعازدارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزۋ كەرەك. ەيتكەنمەن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸڭ كٶبٸ ورىس تٸلٸن قولدانادى. كٶزبوياۋشىلىقتىڭ بۇل تٷرٸنە قالاي توسقاۋىل قويا الامىز? قازاق تٸلٸندەگٸ ٸس-قاعازدى بەر دەسەڭٸز, كەي مەكەمەلەر بٸتٸپ قالدى دەپ سىلتاۋ ايتادى. مۇنداي سالعىرتتىققا كٸم جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس?
–ەڭ الدىمەن, تٸلگە سۇرانىس بولۋى كەرەك. قاجەتتٸلٸك بولماسا ەشكٸم وقىمايدى. ونى جاساماي ەشقانداي مەسەلە شەشٸلمەيدٸ, سولتٷستٸك ايماقتارداعى تۇرعىندار بٸزدە تٸلدٸك ورتا جوق دەيدٸ. دٷكەنگە بارسام دا, بيلەت السام دا, قانداي مەكەمەگە باس سۇقسام دا, ورىس تٸلٸندە ٶمٸر سٷرە الامىن, سوندىقتان قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتٸ قانشا دەيدٸ.تٸلدٸك قاجەتتٸلٸك جاساۋدىڭ ەكٸ جولى بار. بٸرٸ زاڭدىق جول. مىسالى, كاناداعا بارساڭ اعىلشىن تٸلٸنەن تاپسىرۋىڭ كەرەك. سوسىن سول ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەسەڭ, ول ەلدە جۇمىس ٸستەي المايسىڭ. لاتۆييادا مەملەكەتتٸك ورگاندار تٶمەنگٸ ورگاندارعا ورىس تٸلٸندە قاعاز جٸبەرسە, ايىپپۇل تٶلەيدٸ. ال بٸزدە شە? قىزىلوردانىڭ 98 پايىزى قازاقتار. وعان بٸزدٸڭ مينيسترلٸكتەر قاعازدى ورىس تٸلٸندە جٸبەرەدٸ. ولار مۇنى قابىلداپ الىپ, قازاقشاعا اۋدارادى. ال جوعارىعا جٸبەرەتٸن قاعازدارىن ورىسشاعا اۋدارىپ الىپ, سوسىن جٸبەرەدٸ. مينيسترلٸككە ورىسشا مەن قازاقشاسى تەڭ بارادى, بٸراق ولار قازاقشا قاعازداردى قوقىسقا تاستايدى, سەبەبٸ, ونى وقيتىن ادام از.
ەكٸنشٸ تەسٸل: ەستونييادا 1990 جىلدان باستاپ جاپپاي ەستون تٸلٸندە سٶيلەدٸ. دٷكەنگە بٸرەۋ كەلٸپ ورىس تٸلٸندە سٶيلەسە, ەستون تٸلٸندە جاۋاپ بەردٸ. بۇل قارسىلاسۋ ەمەس, تٸلدٸ تاڭداۋ قۇقىعى. مۇنداي جاعدايدا ورىستٸلدٸلەر نە كەتۋلەرٸ كەرەك, نە ەستون تٸلٸن ٷيرەنۋلەرٸ كەرەك بولادى. ەستونييا ورىستارى بٸر- ەكٸ جىلدا ەستون تٸلٸن ٷيرەنٸپ الدى. ال مۇنى جاساعان مەملەكەت ەمەس, حالىقتىڭ ٶزٸ. قازاقستاندا مۇنداي تەسٸل جٷرگٸزۋ ٶتە قيىن. بٸرەۋ وسىنى تالاپ ەتسە, بٸز «وندا تۇرعان نە بار?» دەيمٸز. ٶكٸنٸشتٸ...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان, ىقىلاس شالعىنباي.
