كٷنٸ كەشە عانا الماتىداعى «نۇر-مٷبەراك» ۋنيۆەرسيتەتٸندە «دٸني بٸلٸم تۇتاستىعى – دٸني تۇراقتىلىق كەپٸلٸ» اتتى رەسپۋبليكالىق تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسييا بولىپ ٶتتٸ. دٸني بٸلٸم بەرۋدٸ جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان كونفەرەنتسيياعا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى ەرجان قاجى مالعاجىۇلى, دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸنٸڭ جەتەكشٸ ماماندارى, مەدرەسەلەردٸڭ ديرەكتورلارى, دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارىنىڭ ۇستازدارى, دٸنتانۋشى-عالىمدار قاتىسىپ, كٶكەيدە جٷرگەن ويلارىن ورتاعا سالدى.
تٷرلٸ جات اعىمدار جاستارىمىزدى الداپ, ارباپ, قاتارلارىنا تارتىپ جاتقان تۇستا دٸني بٸلٸم بەرۋ ٸسٸن جەتٸلدٸرۋدٸڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان بۇل جيىننىڭ قازاق قوعامى ٷشٸن ماڭىزى جوعارى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ. ٶز كەزەگٸندە سٶز العان باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلى:
– بٸز ساناۋلى مەرزٸم ٸشٸندە مەدرەسە جۇمىستارىنا ەلەۋلٸ رەفورمالار جاسادىق. مەدرەسەلەردٸڭ وقۋ باعدارلامالارىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ. مٸندەتتٸ دٸني پەندەردەن بٶلەك, قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي قوعامدىق ماماندىقتار قوسىلدى. مەدرەسەلەرٸمٸز كوللەدج دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلدٸ. جاڭا قابىلدانعان جارعى بويىنشا مەدرەسە-كوللەدج دەپ اتالادى. دەمەك, مەدرەسە-كوللەدجٸمٸزدٸ بٸتٸرگەن شەكٸرت كەز كەلگەن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە دٸني جەنە زايىرلى ماماندىقتار بويىنشا قىزمەت ەتە الادى. بۇل – بولاشاق دٸن قىزمەتكەرلەرٸ ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸك, زور جەتٸستٸك دەپ اتار ەدٸم, – دەپ دٸني بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا ٸلگەرٸلەۋ ورىن الىپ وتىرعانىن العا تارتتى.
دٸني باسقارما تاريحىندا تۇڭعىش رەت دٸني وقۋ-اعارتۋ سالاسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸمەن مەموراندۋم جاساعانىن دا وسى باسقوسۋدا بٸلدٸك. ەكٸ جاقتى كەلٸسٸم قۇجاتى اياسىندا العاش رەت مەدرەسەلەر ٷشٸن مەملەكەتتٸك ستاندارتقا ساي وقۋ جوسپارى مەن وقۋ باعدارلامالارى ەزٸرلەندٸ. سونىمەن قاتار مەدرەسە جارعىلارىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى حالقىمىزدىڭ دٸني ساۋاتىن اشۋ, دٸني قىزمەتكەرلەر ەلەۋەتٸ مەن قابٸلەتٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ٸس-شارالار مەن يگٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرعان. وسى باعىتتا اتقارىلعان جالپى جۇمىستاردىڭ بٸرقاتارىن ايتا كەتسەك. ەۋەلٸ سىرتقى بايلانىستار بويىنشا ٸلكٸمدٸ ٸستەر تۋرالى.
باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلىنىڭ باستاماسىمەن قمدب مەن تٷركييانىڭ مارمارا, ىستامبۇل, سەلجۋك, ناجمەددين, ەرباكان ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ اراسىندا وقۋ سالاسى بويىنشا كەلٸسٸم-شارتتار جاسالىپ, مەموراندۋم قابىلداپتى. سونىڭ كەلٸسٸم اياسىندا تٷركييانىڭ بٸرقاتار ٸرگەلٸ دٸني وقۋ ورىندارىنا عالامتور ارقىلى ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا تٷسۋگە مٷمكٸندٸك تۋىپ وتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا باۋىرلاس ەلدەگٸ حاسەكي اكادەميياسىندا 76 شەكٸرت دٸني بٸلٸم الىپ, تەجٸريبەلەرٸن شىڭداۋدا. ال مىسىردىڭ ەيگٸلٸ ەل-ازھار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 2 ايلىق كۋرسىندا 23 يمام بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ قايتقان. سونىمەن قاتىر بيىل تۇڭعىش رەت دٸني باسقارما جەنە مەسكەۋ, قازان قالالارىنداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ اراسىندا ورتاق كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزٸلدٸ. الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸز بويىنشا 40 يمام «مەسكەۋ يسلام ينستيتۋتىندا» ەكٸ اپتالىق كۋرستا حالىقارالىق دٸن عۇلامالارىنىڭ دەرٸسٸن تىڭداعانىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
ال ەلٸمٸزدەگٸ بٸردەن-بٸر دٸني بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىن «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ مالايزييانىڭ سۇلتان زەينەل ابيدين ۋنيۆەرسيتەتٸمەن عىلىمي بايلانىس ورناتىپ, ساۋاتتى دٸني ماماندار دايارلاۋعا دەن قويعان. بولاشاق عالىمدارىمىز ديسسەرتاتسييالىق جۇمىستارىن سول ەلدە جەتٸلدٸرۋگە مٷمكٸندٸك الىپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار مالايزييا مەملەكەتٸ «نۇر مٷبەراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸن تٸل جەتٸلدٸرۋ كۋرسىنا قابىلداۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويعان.
دٸني وقۋ-اعارتۋ سالاداعى باستى جاڭالىقتىڭ بٸرەگەيٸ – شەتەلگە دٸني وقۋعا باراتىن ستۋدەنتتەردٸڭ قمدب تاراپىنان ارنايى رۇقسات قاعاز الۋى. بۇل قادام شەتەلدە بٸلٸم الىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ دٸني كٶزقاراسىن قاداعالاۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸك تۋدىراتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا «نۇر مٷبەراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ يسلامتانۋ ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرگەن 527 تٷلەك تٷرلٸ دٸني قىزمەتتەر اتقارۋدا. ال مەدرەسەلەرٸمٸزدٸ تەمامداعان 897 شەكٸرت جۇمىسپەن قامتىلىپ, قالعان بٶلٸگٸ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرگەنٸن باسقوسۋعا قاتىسقانىمىزدا بٸلدٸك.
2015 جىلى مەدرەسەنٸ بٸتٸرگەن 200 شەكٸرتتٸڭ 60-ى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسسە, 105 بالا دٸني قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. رەسپۋبليكامىز بويىنشا 751 مەشٸتتە دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارى جۇمىس ٸستەۋدە. اتالعان كۋرستاردا 2015 جىلى 48 000 ادام ساۋات اشقانىنان قازاقستان مۇسىلماندار دٸني باسقارماسىنىڭ بۇل باعىتتا جان اياماي جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ەلٸمٸز بويىنشا ەر وبلىس, ٶڭٸرلەردە يمام-مولدالاردىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان 180 سەمينار ۇيىمداستىرىلىپ, وعان جالپى سانى 2 500 دٸن قىزمەتكەرٸ قاتىسقان. دٸني باسقارمانىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا جٷيەلٸ تٷردە جالعاسا بەرمەك.
الماتىدا ٶتكەن كونفەرەنتسييا جۇمىسىنىڭ سوڭىندا ارنايى قاۋلى قابىلدانىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ماقۇلداندى. قمدب-عا قاراستى جوعارى جەنە ورتا وقۋ ورىندارى وقۋ پروتسەسٸن ۇيىمداستىرۋ ٸسٸ, يمامداردىڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ يسلام ينستيتۋتى كادرلاردى قايتا دايارلاۋ جەنە ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ, مەشٸتتەر جانىنداعى دٸني ساۋات اشۋ كۋرستارى الداعى ۋاقىتتان باستاپ وسى تۇجىرىمداماعا ساي جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى.
بٸلٸم – ادامنىڭ مٸنەزٸن كٶركەم ەتەتٸن نىعمەت
– يسلامدى جٷرەك قالاۋىمەن قابىلداعان حالقىمىز دٸني تەربيە مەن دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن عاسىرلار بويى اتادان بالاعا ميراس ەتٸپ قالدىرىپ, ٶنەگەلٸ ٶمٸر سالتىن قالىپتاستىرعان. قازاق جەرٸندە پايدا بولعان دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ جارتىلاي وتىرىقشى, جارتىلاي كٶشپەلٸ تۇرمىس-سالتىنا تەن ٶزٸندٸك ٷلگٸلەرٸ ارقىلى دامىدى. ٸرٸ قالالاردا بوي كٶتەرگەن مەدرەسەلەر قىزمەتٸ, كٶشپەلٸ جۇرت اراسىندا مولدا ۇستاپ, بالا وقىتۋ دەستٷرٸ دە كەڭ تارادى. دٸن جاناشىرلارىنىڭ, بٷگٸنگٸ سٶزبەن ايتقاندا, مەتسەناتتاردىڭ قامقورلىعىمەن ەل ٸشٸندە ساۋاتتى مولدالار دٸني بٸلٸم بەرٸپ, بالا وقىتۋ ارقىلى حالىقتىڭ ساۋاتىن اشتى. وسىلايشا, قاراپايىم قازاق بالالارىنان باستاپ, اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالارىمىزعا دەيٸن حات تانىپ, ساۋاتىن كٶتەردٸ.
دٸني بٸلٸم بەرۋدٸ جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان بٷگٸنگٸ تاريحي قۇجاتىمىز يمامداردىڭ دا جان-جاقتى دامۋىن, قوعامنىڭ رۋحاني سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الاتىن قابٸلەتكە قول جەتكٸزۋٸن كٶزدەيدٸ. مٷفتييات دٸني بٸلٸم بەرۋ سالاسى بويىنشا تٷركييا, مىسىر, رەسەي, مالايزييا, تاتارستان مەملەكەتتەرٸمەن ەرٸپتەستٸك بايلانىس ورناتىپ, ورتاق كەلٸسٸمدەر جاسادى.
باسقارما ساناۋلى مەرزٸم ٸشٸندە مەدرەسە جۇمىستارىنا ەلەۋلٸ رەفورمالار جاسادىق. مەدرەسەلەردٸڭ وقۋ باعدارلامالارىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلدٸ. مٸندەتتٸ دٸني پەندەردەن بٶلەك قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي قوعامدىق ماماندىقتار قوسىلدى. مەدرەسەلەرٸمٸز كوللەدج دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلدٸ.
دٸندٸ بٸلٸممەن ەمەس, سەزٸممەن تٷسٸنگەن كەيبٸر ازاماتتارىمىز ەل اراسىندا تٷسٸنبەۋشٸلٸك تۋدىرىپ, دٸني بٷلٸكتەرگە جول اشىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. بٸلٸم – ادامنىڭ مٸنەزٸن كٶركەم ەتەتٸن ۇلى نىعمەت. ساحابا مۇعاز يبن جەبەلدٸڭ: «اللا ٷشٸن عىلىم ٷيرەنۋ – تاقۋالىق, ونى تالاپ ەتۋ – قۇلشىلىق, عىلىمدى بٸلمەيتٸن ادامعا ٷيرەتۋ – ساداقا, ونى لايىق ادامعا بەرۋ – اللاعا جاقىنداۋ. عىلىم جالعىز كەزدە – سەرٸگٸڭ, دەمەۋشٸڭ, جات جەردە جٷرگەندە – باۋىرىڭ, جەننات جولىنداعى شام شىراق», – دەگەنٸ بارشامىزعا مەلٸم. ال اللا ەلشٸسٸ: «بٸلٸم الۋ – مۇسىلمان ەر مەن ەيەلگە پارىز», – دەپ ايتقان.
ەندەشە, بارشامىز ەل يگٸلٸگٸ جولىندا, جاستارعا دۇرىس دٸني بٸلٸم بەرۋ, جالپى يماندى قوعام قۇرۋدا بٸرلەسە, ٸزگٸ ٸستەرگە اتسالىسۋعا شاقىرامىن. اللا تاعالا ساۋاپتى جۇمىستارىمىزعا جار بولسىن!
«دٸني بٸلٸم تۇتاستىعى – دٸني تۇراقتىلىق كەپٸلٸ» اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلاردىڭ
ٷندەۋٸ
يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق توپىراعىنا جەتكەنٸنەن مىڭ جىلدان استى. دالا حالقى اسىل دٸنٸمٸزدٸ جٷرەك قالاۋىمەن قابىلداپ, ٶنەگەلٸ ٶمٸر سالتىنا اينالدىردى. ورتالىق ازييا, سونىڭ ٸشٸندە قازاق جەرٸ مۇسىلمان مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان قاسيەتتٸ مەكەندەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. سامارقان, بۇقارا, فەرعانا ايماعىمەن قاتار تٷركٸستان, سايرام, سىعاناق, بالاساعۇن سىندى ورتاعاسىرلىق قالالاردان شىققان عۇلاما-عالىم بابالارىمىزدىڭ بۇل ٷردٸسكە قوسقان ٷلەستەرٸ ۇشان-تەڭٸز.
جۇرتىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مۇسىلماندىق دٷنيەتانىممەن ۇشتاسىپ, ٷيلەسٸم تاپتى. حالقىمىزدىڭ دٸني تانىم-تٷسٸنٸگٸ اۋىز ەدەبيەتٸمٸز ارقىلى دا تارالىپ, ناسيحاتتالدى. دٸني تاقىرىپقا ارنالعان قيسسا-داستاندار, ٶلەڭ-جىرلار يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارىنان, شاريعات زاڭدارىنان باستاۋ الدى. بۇل يگٸ ٷردٸس قازاق حالقىنىڭ مۇسىلماندىق مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋدا, دٸني ساۋاتىن كٶتەرۋدە تەڭدەسسٸز رٶل اتقاردى. وسىناۋ رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى دٸني بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى اياسىندا جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى جوعارى.
جاستاردىڭ دٸني ساۋاتىنا مەن بەرۋ, ولاردىڭ دٸني تەربيە مەن دٸني بٸلٸم الۋ قاجەتتٸلٸگٸن قاناعاتتاندىرۋ مەسەلەسٸ – ستراتەگييالىق تۇرعىدان دا اسا ماڭىزدى. قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى دٸني ساۋاتى جوعارى, راديكالدى اعىمنىڭ ارباۋىندا كەتپەيتٸن, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, بايسالدى, يماندى جاستار قاتارىن كٶبەيتٸپ, زييالى ورتانى قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتەدٸ.
بٷگٸنگٸ كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار دەستٷرلٸ يسلام دٸنٸنٸڭ تاريحي جەنە مەدەني نەگٸزدەرٸن وقىتۋدى كٶزدەيتٸن, زامان تالابىنا ساي ٷيلەسٸم تاپقان قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ دٸني بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلدايدى.
جاستارعا, جالپى جۇرتىمىزعا تولىققاندى, ساپالى, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ دٸني بٸلٸم بەرۋدە, زايىرلى بٸلٸممەن قوسا, باسقا دا سالالاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن ساباقتاستىرا وتىرىپ تٷسٸندٸرۋ تۋرالى ٷندەۋ جولدايمىز. دٸني وقۋ ورىندارى باسشىلارىن جۇمىس بارىسىندا تۇجىرىمدامادا كٶرسەتٸلگەن باعىت-باعدارلاردى باسشىلىققا الۋعا, سونىمەن قاتار زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸن, بارشا تۇلعالاردى وسى قۇجاتتا ايقىندالعان مٸندەتتەر مەن ماقساتتاردى, يگٸ باستامالاردى بٸرلەسە جٷزەگە اسىرۋعا شاقىرامىز.
كونفەرەنتسيياعا قمدب تٶراعاسى, عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ, دٸني وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى, تەولوگ-عالىمدار, دٸنتانۋشىلار, ۇستازدار قاتىستى
الماتى قالاسى, 2015 جىل.
