دٸنتانۋ عىلىمىنىڭ دٸڭگەگٸ
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەن بٸلٸم الىپ, عۇمىرىن وسى جەردٸڭ ٶركەندەۋٸنە ارناعان, جالپى ۇلتتىق فيلوسوفييانىڭ دامۋىنا ايانباي ٷلەس قوسىپ, عىلىمدا ٶز جولىن قالىپتاستىرىپ, جەكە اكادەمييالىق مەكتەپ اشا بٸلگەن قازاق بالاسىنا تەن دارحان مٸنەزدٸ عالىم فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قاتىرشات شاپاعاتۇلى شٷلەمباەۆ كٶزٸ تٸرٸ بولسا 85 كە كەلگەن بولار ەدٸ.
ول 1937 جىلى 5 ناۋرىزدا پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل اۋدانىندا ۇستازدار جانۇياسىندا دٷنيەگە كەلگەن. عالىمنىڭ شىققان تەگٸنە كٶڭٸل اۋدارار بولساق, شٷلەمباەۆتار ەۋلەتٸنٸڭ ٷش بۋىنى بالا وقىتۋ ٸسٸمەن, ياعني ۇستازدىقپەن شۇعىلدانعان ەكەن. جاستارعا بٸلٸم بەرۋ باعىتىنداعى جەمٸستٸ ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن ٶز اۋىلداستارىنىڭ ورتاسىندا بەدەلدٸ, ەلدٸڭ ريزاشىلىعىنا بٶلەنٸپ جٷرگەن جاندار بولعان. قازاق اۋىلىنداعى مۇعالٸمگە, وقىتۋشىعا دەگەن قۇرمەت وسىنداي اتادان بالاعا ميراس بولعان ۇستازدار ەۋلەتٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸنٸڭ ارقاسىندا قالىپتاسۋدا.
سونىمەن قاتار, ونىڭ ٶسكەن ورتاسى بالالىق شاعىنان قاتىرشات شاپاعاتۇلىنا زييالىلىق پەن دانالىقتى, ادامگەرشٸلٸك پەن بٸلٸمگە قۇشتارلىقتى ٷيرەتتٸ. ول وعان ەسەر ەتپەي قويمادى. سول سەبەپتەن دە ول ەرتە كەزدەن-اق حالىقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸنە, اڭىزدار مەن قيسسالارعا قۇمار بولىپ ٶستٸ. نەتيجەسٸندە ونى فيلوسوفييالىق عىلىمعا قاراي بەيٸمدەدٸ.
ٶزٸنٸڭ تۋىپ ٶسكەن جانۇياسى مەن ٶمٸرگە ارالاسا باستاعان كەزدەگٸ قوعامدىق قاتىناستار جەنە ەلەمگە اتى شىققان باياناۋىلدىڭ ەسەم تابيعاتى قاتىرشات شاپاعاتۇلىنا ادامگەرشٸلٸك جەنە قورشاعان ورتاداعى ەسەمدٸك پەن كٶركەمدٸكتەردٸ تٷسٸنۋ مەسەلەلەرٸن قويىپ العىر پەرزەنتتٸ ادالدىققا تەربيەلەدٸ. كٶڭٸلٸ ەردايىم اقيقاتقا تەز جەتسەم, قۇبىلىستاردىڭ تەرەڭ مەنٸن تاپسام دەگەن قۇشتارلىق العاشىندا اۋىز ەدەبيەتٸنە جەتەلەپ, ونى فيلوسوفييانىڭ ٷلكەن سوقپاعىنا قاراي سٸلتەدٸ.
مەكتەپتە وقىعان كەزەڭٸ اۋىرتپالىقتى سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلسە دە قاتىرشات شاپاعاتۇلى بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىق پەن ٶنەرگە دەگەن دارىندىلىقتى كٶرسەتە بٸلدٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق دومبىرا ٷيرەنٸپ, ەن سالدى, مەكتەپتەگٸ كٶركەمونەرپازدار ٷيٸرمەسٸن باسقارىپ, ەرتٷرلٸ سوعىس جايلى, سول كەزدەگٸ ٶمٸر جايلى سپەكتاكلدەر قويدى, وسى كەزدەردە ەرتە پايدا بولعان تالانتتىڭ نىشاندارى بەلگٸلٸ بولا باستاعان, ونىڭ كۋەسٸ دەپ سول كەزدەگٸ رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرٸ» گازەتٸندەگٸ شىققان ٶلەڭ جولدارىن ايتۋعا بولادى, سونىمەن قاتار قاتىرشاتتىڭ «پيونەر» جۋرنالىنا جٸبەرگەن تىرناقالدى شىعارمالارىنا جازعان حالىق جازۋشىسى مۇزافار ەلٸمباەۆتىڭ رەتسەنزييالارى عالىمنىڭ جەكە ارحيۆٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتاۋلى ەكەن.
ادام بويىنداعى تابيعي دارىن جاس كەزٸندە-اق بەلگٸلٸ بولادى عوي. اۋىلداعى جەتٸجىلدىق مەكتەپتٸ بٸتٸرگەننەن كەيٸن, ٶنەرگە, مۋزىكاعا ۇمتىلۋ قاتىرشات شاپاعاتۇلىن پاۆلودار مۋزىكالىق مەكتەبٸنە تٷسۋگە جەتەلەدٸ, ەمتيحان قابىلداعان ۇستازداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا بۇل قادامىندا دا ٷلكەن تابىستارعا جەتە باستاعان. دەگەنمەن قاتىرشات شاپاعاتۇلىن اتادان بالاعا جالعاسقان اتا كەسٸبٸنە دەگەن قۇشتارلىق پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسٸنٸڭ ستۋدەنتٸ بولۋىنا سەبەپ بولدى.
اتى اتالعان ۋچيليششەنٸ ٷزدٸك بٸتٸرگەن ول ۇستازدىق بٸلٸمٸن ودان ەرٸدە تەرەڭدەتۋ ٷشٸن 1955 جىلدىڭ جازىندا ارمان قۋىپ الماتىعا كەلدٸ. قۇجاتتارىن قازاق جوعارعى وقۋىنىڭ قارا شاڭىراعى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنە تاپسىرادى. قاتىرشات شاپاعاتۇلىن حالىقتىق مۋزىكا, كٶركەمٶنەر, ەسٸرەسە اۋىز ەدەبيەتٸ جەنە سول سالالارداعى العاشقى زەرتتەۋلەر مەن شىعارمالاردى تەرەڭ يگەرۋگە وقۋدا ٷزدٸك بولۋعا ىقپال ەتتٸ. ونىڭ بەلسەندٸلٸگٸ قوعامدىق ٶمٸرگە ارالاسۋى, جەكە تۇلعالىق قاسەتتەرٸن ەلگە كەڭٸنەن تانىتتى. قاتىرشات ينستيتۋت قابىرعاسىندا جٷرٸپ-اق العىرلىعىمەن, ٸزدەنگٸشتٸگٸمەن كٶزگە تٷستٸ. ونىڭ ستۋدەنتتٸك ٶمٸرٸ ينستيتۋت تٸرشٸلٸگٸمەن ارالاسىپ جاتتى. جوعارى وقۋ ورنىنداعى كومسومول كوميتەتٸ حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن قوسا اتقاردى. ٶز دوستارىمەن ٷنەمٸ پٸكٸر الىسىپ, ستۋدەنتتەردٸڭ ٶز ۋاقىتىن تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ جولدارىن ٸزدەپ, ونى كٶپشٸلٸك تالقىلاۋىنا ۇسىنىپ, زامانداستارىنا ٷلگٸ بولا بٸلدٸ.
ەجەلگٸ گرەتسييانىڭ ويشىلى پلاتوننىڭ «كەيبٸر وقۋشىلارىما قامشى كەرەك بولسا, اريستوتەلگە اۋىزدىق كەرەك ەدٸ» - دەگەنٸندەي اۋىلدىق جەردەگٸ جانۇيا مەكتەبٸندە ەبدەن شىڭدالعان وقۋشى, ودان ستۋدەنت, ەرٸ اسپيرانت بولعان قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ ۇستازدارى دا وسىنداي پٸكٸردە بولدى. ول تۋرالى ونىڭ زامانداستارى جيٸ ايتاتىن.
ينستيتۋتتا وقىعان جىلدارى قاتىرشات شٷلەمباەۆتىڭ زييالى ازامات رەتٸندە قالىپتاسۋىنا زور ەسەرٸن تيگٸزگەن ۇستازى - سول كەزدەگٸ كازپي-دٸڭ رەكتورى, قازاق حالقىنىڭ بٸرتۋار ازاماتى, كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى مەلٸك عابدۋللين بولدى. سول كەزدەرٸ رەكتوردىڭ ستۋدەنتتەر جاتاحاناسىنا كەلٸپ شاحمات ويناپ, ستۋدەنتتەرمەن بٸرگە تاباقتاس بولىپ وتىرىپ شەكٸرتتەرٸنە ايتقان دەرٸستەرٸ مەن اقىل-كەڭەستەرٸ ٶزٸنە ٶتە ٷلكەن ەسەر ەتكەنٸن قاتىرشات شاپاعاتۇلى ٶزٸنەن كەيٸنگٸ شەكٸرتتەرٸنە جيٸ-جيٸ ايتىپ جٷردٸ.
اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن تەمامداعان سوڭ 1959-60 جىلدارى – اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ورىس جەنە شەتەل ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى قىزمەتٸنەن ۇستازدىق جولىن باستايدى. 1959 جىلى وقۋ ورنىن ٷزدٸك بٸتٸرگەن ۇيىمداستىرۋ قابٸلەتٸ زور جٸگٸت, الماتى قالاسىنداعى فرۋنزە (قازٸرگٸ مەدەۋ) اۋداندىق كومسومول كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ سايلانادى. ول ەندٸ ٶز ٶمٸرٸندە ٷلكەن بەتبۇرىس بولعانىن, كومسومول تۇرمىسىنا باسشىلىق ەتۋدٸڭ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنٸن بٸلەدٸ. ەرتٷرلٸ ادامدارمەن ارالاسىپ, تٸلدەسۋ, ولاردىڭ جان-سىرىنا ٷڭٸلٸپ, مۇڭ-مۇقتاجىن تىنداپ, ودان قورتىندى شىعارۋ قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ ٶمٸرگە دەگەن جاڭا كٶزقاراستارىن قالىپتاستىردى. ٶمٸرٸنٸڭ بٸر بەلەسٸ رەتٸندە قاتىرشات شاپاعاتۇلى ول جۇمىستى دا ابىرويلى اتقارادى. سودان كەيٸن 1961-64 جىلدارى قازاقستانداعى ورتالىق مەملەكەتتٸك مۇراجايدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ بولىپ جۇمىس جاسادى. بۇل قىزمەتتە ول ٶزٸنٸڭ جانىنىڭ تاريحقا, عىلىمي زەرتتەۋگە جاقىن ەكەنٸن سەزەدٸ. بۇرىن ۇعىنسا دا مەن بەرمەيتٸن كەيبٸر جەيتتەردٸ كٶڭٸلگە تٷيٸپ, ساراپقا سالادى. ەلٸ دە بولسا تەرەڭ زەرتتەلمەگەن, قۇپيياعا تولى ادامنىڭ رۋحاني دٷنيەسٸن بٸلۋگە دەگەن قۇشتارلىق قاتىرشاتتى عىلىم جولىنا قاراي جەتەلەدٸ.
تۋعانىنان زەرەك جان ٶز بٸلٸمٸن ەندٸ عىلىممەن جالعاستىرۋدى كٶزدەپ ٶزٸ جوعارى بٸلٸم العان وقۋ ورنىندا 1964-67 جىلدارى اسپيرانتۋرادا وقىپ ونى تەمامدايدى. بۇل ۋاقىت جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتەتٸن الماعايىپ كەزەڭ ەدٸ. بٸر جاعىنان كەڭەستٸك يدەولوگييانىڭ قىسپاعى, ەكٸنشٸ جاعىنان بٸرنەشە تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرگەن, ەرٸ قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸنەن تايماعان جان ٷشٸن ٷلكەن ەۆوليۋتسييالىق قىسپاققا تٶزە وتىرىپ, ٶزٸن قالىپتاستىرا الدى دەۋگە بولادى. ول كەڭەستٸك اقپاراتتىق مايدانىنىڭ الدىڭعى شەبٸندە جٷرۋگە تاپ بولدى. مەملەكەت دەگەن الىپ اپپاراتتىڭ مەڭزەپ كٶرسەتكەن يدەولوگيياسى شەڭبەرٸندە جۇمىس جاساي وتىرىپ, عىلىمي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. ول كەزدەگٸ عىلىمنىڭ نەگٸزٸنە اينالعان اتەيزم مەسەلەسٸنە دەن قويادى. ول ونى قازاق حالقىنىڭ ٶمٸر سالتىمەن دٸني سەنٸم-نانىمدارىمەن جەنە اتەيستٸك تەربيەمەن بايلانىستىراپ زەرتتەيدٸ جەنە عىلىمي اتەيزم يدەياسى كوممۋنيزمنٸڭ ونىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ رەتٸندە وعان شىن جٷرەكتەن سەنگەن ەدٸ.
قاتىرشات شاپاعاتۇلى شٷلەمباەۆتىڭ ازامات جەنە عالىم بولىپ قالىپتاسۋى ٶتكەن عاسىردىڭ 70-شٸ جىلدارىنا سەيكەس كەلدٸ. وسىدان باستاپ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن وسى ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت جاسادى. 1970 جىلى فيلوسوفييادان قازاقستانداعى دٸن تانۋدىڭ پايدا بولۋى جەنە ونىڭ دامۋ جولدارى «قازاقستانداعى يسلام دٸنٸ» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا جازىپ, ونى سەتتٸ قورعاپ شىقتى. تٷرلٸ عالىمدار ٸزدەنۋشٸنٸڭ ەڭبەگٸ دٸنتانۋعا قوسىلعان زور جاڭالىق دەپ تابىلىپ, ونىڭ بۇل ەڭبەگٸ عىلىمعا قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸ رەتٸندە باعالاندى.
قاتىرشات شاپاعاتۇلى جيىرما جىلدان استام قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلوسوفييا كافەدراسىن باسقاردى, بٸرنەشە جىل تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى بولدى. سونداي-اق, ينستيتۋتتىڭ پارتكوم سەكرەتارىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن قوسا اتقاردى. وسىمەن توقتالىپ قويماي قاتىرشات رەسپۋبليكالىق «بٸلٸم» قوعامىنىڭ بەلسەندٸ لەكتورلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالدى. قاتىرشات شٷلەمباەۆ ٶتكٸزگەن ەربٸر لەكتسييا كٶڭٸلگە قونىمدىلىعىمەن, ٶمٸرگە جاناسىمدىلىعىمەن ستۋدەنتتەردٸڭ جٷرەگٸنە جاقسى ۇيالايدى. وسى ەڭبەگٸنٸڭ باعاسى رەتٸندە «بٸلٸم» قوعامى «بەلسەندٸ قىزمەتٸ ٷشٸن» ٷزدٸك بەلگٸمەن ناگاردتالسا, وقىتۋشىلىق ەڭبەگٸ ەلەنٸپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق-اعارتۋ مينيسترلٸگٸ «ىبىراي التىنسارين» مەدالٸمەن ماراپاتتادى.
1985 جىلى ول ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار اكادەميياسىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييانى سەتتٸ قورعاپ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دەرەجەسٸن الدى. سول كەزدە رەسەي جەنە باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ عالىمدارى قازاقستان فيلوسوفىنىڭ زەرتتەۋلەرٸن جوعارى باعالادى. بۇل كەزەڭدە قاتىرشات شاپاعاتۇلى ناعىز عالىم بولىپ قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ دە ەندٸ ول ۇستازدىقپەن قاتار عىلىمي تۆورچەستۆومەن اينالىسۋعا بەت بۇرعان ەدٸ. ول ساباق بەرە جٷرٸپ عىلىممەن تەرەڭ اينالىسىپ, اسپيرانتتاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرٸنە ٶز قولعابىسىن تيگٸزدٸ.
قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ عىلىمي جەنە پەداگوگيكالىق قىزمەتٸندەگٸ ماڭىزدى كەزەڭ ونىڭ 1975 جىلى ورىس تٸلٸندە جارىق كٶرگەن «ماگي, بوگي ي دەيستۆيتەلنوست» مونوگرافيياسى بولدى. ونىڭ قالامى ۇشتالىپ, عىلىمي ماقالالار مەن قاتار يسلام دٸنٸ بويىنشا مونوگرافييالار جازادى. ەرينە, سول كەزدٸڭ سۇرانىسىنا سەيكەس جاۋاپ بەرەتٸن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ ٶزٸندە تۋعان حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸن ٶتە تەرەڭ بٸلەتٸندٸگٸ كٶرٸنٸپ تۇردى. سونىڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸپ عىلىمي تالداۋلار جاسادى. دٸن مەسەلەسٸنە كەلگەندە: «دٸننٸڭ تامىرى, ونى قورەكتەندٸرەتٸن كٶزدەر ادام ٶمٸرٸندە ٸزدەلۋٸ كەرەك»- دەسە, ال قازاق حالقىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸن: «قازاقتاردىڭ كٶشپەلٸ ٶمٸر-سالتى سۇراپىل تابيعاتپەن, ٷنەمٸ شەكسٸز مۇقتاجدىقپەن جەنە تايپا ارالىق كٷرەستە جازباشا ەدەبيەتتٸڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتپەدٸ, بٸراق سۇلۋلىق, ەدەمٸلٸك, ەركٸن جەنە گٷلدەنگەن ٶمٸر تۋرالى ٶز ارماندارىن قازاقتار كٶپتەگەن اۋىزشا شىعارماشىلىقتارىندا ەسكەرتكٸش ەتٸپ قالدىردى»- دەپ كٶرسەتتٸ. ق.ش. شٷلەمباەۆ كلاسسيكالىق فيلوسوفييالىق مۇرانى ۇعىنۋ پروبلەماسىن عىلىمي بٸلٸم بەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ رەتٸندە, ال فيلوسوفييانى ٶتكەن مەن قازٸرگٸ زاماننىڭ ديالوگى ٷشٸن كەڭ جول اشاتىن پەن رەتٸندە قاراستىردى.
«تراديتسيي ي وبىچاي, – پيسال ق.شۋلەمباەۆ, – ياۆليايۋتسيا زەركالوم وبرازا جيزني ليۋدەي…» [7]. ي دالەە: «وبىچاي پو سودەرجانييۋ رازدەليايۋتسيا نا يسكوننو نارودنىە ي رەليگيوزنىە… رەليگيوزنىە وبىچاي پوياۆليايۋتسيا يستوريچەسكي پوزجە…» [8]. ي ەتو – وچەن ۆاجنوە زامەچانيە, تاك كاك, پو موەمۋ گلۋبوكومۋ ۋبەجدەنييۋ, ليۋبوە گوسۋدارستۆو ي ليۋبوە وبششەستۆو ۆ تسەلوم ۆ داننوم ۆوپروسە دولجنى وپيراتسيا نا ناتسيونالنو-رەليگيوزنىە تراديتسيي, نەزاۆيسيمو وت توگو, ياۆلياەتسيا گوسۋدارستۆو سۆەتسكيم يلي نەت, يبو پراكتيچەسكي ۆسە رەليگيي (ەسلي, كونەچنو, ەتو رەليگيي, ا نە كاكيە-تو پسەۆدورەليگيوزنىە فورميروۆانييا, ۆ كوتورىح سوتسيالنوە ي كۋلتۋرنوە پوۆەدەنيە ۆىحوديت زا رامكي وبششەپرينياتىح نورم) دەلايۋت ۋپور نا سلوجيۆشيەسيا ۋ نيح تسەركوۆنىە تراديتسيي, پري ەتوم ۋچيتىۆايۋت ي ناتسيونالنىە وبىچاي.
ول ٶزٸنٸڭ «وبراز جيزني. رەليگييا. اتەيزم» اتتى زەرتتەۋٸندە: «سالت-دەستٷرلەر, – دەپ جازدى ق.شٷلەمباەۆ, - ادامداردىڭ ٶمٸر سالتىنىڭ ايناسى بولىپ تابىلادى...» بۇدان ەرٸ: مازمۇنى بويىنشا ەدەت-عۇرىپتار باستاپقى حالىقتىق جەنە دٸني بولىپ بٶلٸنەدٸ... دٸني ەدەت-عۇرىپتار تاريحي تٷردە كەيٸنٸرەك پايدا بولادى...». بۇل ٶتە ماڭىزدى ەسكەرتۋ, ٶيتكەنٸ مەنٸڭ تەرەڭ سەنٸمٸم بويىنشا, كەز-كەلگەن مەملەكەت جەنە كەز-كەلگەن قوعام, بۇل مەسەلەدە, مەملەكەت زايىرلى ما, جوق پا, ۇلتتىق-دٸني دەستٷرلەرگە سٷيەنۋٸ كەرەك, ٶيتكەنٸ بارلىق دەرلٸك دٸندەر (ەگەر, ەرينە, بۇل دٸندەر ەمەس ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني مٸنەز-قۇلىق جالپى قابىلدانعان نورمالاردان اساتىن جالعان دٸني قۇرىلىمدار) ۇلتتىق ەدەت-عۇرىپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ولاردا قالىپتاسقان شٸركەۋ دەستٷرلەرٸنە باسا نازار اۋدارادى.
1975-80 جىلدارى –تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى بولىپ قىزمەت اتقاردى. ول تۋرالى ونىڭ شەكٸرتتەرٸ سول كەزدەردٸ ساعىنا ەسكە الادى. بٷگٸندە تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.بەرلٸباەۆ: قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ ادامي قاسيەتتەرٸن «ناعىز دەموكرات ەكەنٸن, قازاقتىڭ ەن-كٷيٸمەن, ٶنەرٸمەن بٸتە قايناسقان سالت-دەستٷردٸ جاقسى بٸلەتٸن ناعىز قازاقشىل تۇلعا ەكەنٸن, ستۋدەنتتەرگە ٷلكەن ەكەلٸك مەيٸرٸم, قامقورشى ەكەنٸن» ايتادى.
1972-98 جىلدارى – فيلوسوفييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ بولىپ جەمٸستٸ قىزمەت اتقاردى. قاتىرشات شٷلەمباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن اباي اتىنداعى قازپي فيلوسوفييا كافەدراسى ٸرگەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدى. سول جىلدارى قازاقستاندا ورتا ازييا اۋماعىندا ٶزٸندٸك ورنى بار ٷلكەن فيلوسوفييالىق مەكتەپ پايدا بولدى. ول رەسپۋبليكاداعى دٸنتانۋ عىلىمي مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى بولدى. ەگەر بٷكٸل ەلەمدٸ دٷر سٸلكٸندٸرگەن دٸني قايتا ٶرلەۋ دەۋٸرٸن ەسكە الساق, كاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعىنا دەگەن سۇرانىس بٸزگە تٷسٸنٸكتٸ بولادى. ونىڭ قانشالىقتى نەزٸك, ٶتكٸر, ٶزەكتٸ مەسەلەلەرمەن اينالىسقانى بەلگٸلٸ بولادى. شەكٸرت تەربيەلەپ ٶزٸنٸڭ جەكە مەكتەبٸن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى ەڭبەگٸ دە جەمٸسسٸز ەمەس. قاتىرشات شٷلەمباەۆ 20-استام عىلىم كانديداتتارىن, 2 عىلىم دوكتورىن دايىندادى. ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەر وبلىستارىندا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ, ۇستاز ٶسيەتٸن ەرٸ قاراي جالعاستىرۋدا. عىلىمي مەكتەپتٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن انىقتاۋدا پروفەسسور ق.ش.شٷلەمباەۆ ماڭىزدى رٶل اتقاردى. بۇل مەكتەپ ٷلكەن دٸنتانۋشى عالىمدار, پروفەسسورلار ا.ف.وكۋلوۆ, د.م.ۋگرينوۆيچ, ۆ.ي.گارادجا, ا.گورديەنكو سيياقتى ماماندار مەن عىلىمي-پٸكٸر تالاستىڭ جەنە دوستىق كەڭەستەردٸڭ بارىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني-مەدەني دامۋىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن پايدالانا وتىرىپ جٷزەگە استى. رەسپۋبليكاداعى بۇل مەكتەپتٸڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى بەلگٸلٸ ٶكٸلدەرٸ رەتٸندە عىلىم دوكتورلارى ع. ەسٸم, قازٸر اكادەميك, پروفەسسور ا.ۆ. نيكيفوروۆ, قانداي دا بٸر جولمەن, ونىڭ ستۋدەنتتەرٸ جەنە ٸزباسارلارى ا. ي. ارتەمەۆ, ك. ك. بەگالينوۆا, ن. ل. سەيتاحمەتوۆا, ن.گ. ايۋپوۆ, يا. ف. تروفيموۆ جەنە باسقالاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى. ونىڭ زەرتتەۋلەرٸ مەن ەڭبەكتەرٸندە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸ, ولاردىڭ ۋاقىت بويىنشا دامۋى, سەنٸم ەرەكشەلٸكتەرٸ كەڭٸنەن, جان-جاقتى كٶرٸنٸس تاپتى. ال رۋحتارعا دەگەن سەنٸم (ارۋاق) جەنە قۇداي الدىندا تاعزىم ولارعا بۇرىن زەرتتەلمەگەن باعىتتاردىڭ كٶمەگٸمەن عىلىمي تۇرعىدان تٷسٸندٸرٸلدٸ. بۇل جىلدارى ق.ش. شٷلەمباەۆپەن شىعارىلعان دٸنتانۋ مەسەلەسٸ بويىنشا وقۋلىقتار رەسپۋبليكانىڭ گۋمانيتارلىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ٷشٸن ٷلكەن تەورييالىق جەنە ەدٸستەمەلٸك ماڭىزعا يە بولدى.
تەۋەلسٸزدٸك ەلدەگٸ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ازاماتتارعا تىڭ يدەيالار مەن ۇلتتىڭ بولاشاعى ٷشٸن قىزمەت جاساۋعا مٷمكٸندٸك سىيلادى. وسىعان وراي تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى باسقاپلار مەن قاتار قادىرشات شاپاعاتۇلى ٷشٸن ٷلكەن ەۆوليۋتسييالىق كٶزقاراس الىپ كەلدٸ. ول ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى تۆورچەستۆولىق باعىتىن ٶزگەرتٸپ, جاڭا زامان تالابىنا ساي بەيٸمدەلە الدى.
اتەيستٸك دٷنيەتانىمداعى داعدارىستىق قۇبىلىسقا قاراماستان, سوتسياليستٸك قوعام مەن كوممۋنيستٸك يدەولوگييانىڭ كٷيرەۋٸنە بايلانىستى قاتىرشات شاپاعاتۇلى دٸنتانۋدىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن كٶردٸ. ول, اتاپ ايتقاندا, جاستاردىڭ ەلەمدٸك دٸندەر مەن دٸنتانۋ تاريحىن ونىڭ دٷنيەتانىمدىق باعىتى ٷشٸن زەرتتەۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتٸلٸگٸن دەلەلدەدٸ. سەبەبٸ ەرتٷرلٸ دٸندەردٸ ۇستاناتىن نەمەسە ولارعا بەي-جاي قارامايتىن ەرتٷرلٸ حالىقتار اراسىنداعى بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ماڭىزدى بولاتىن كٶپ ۇلتتى جەنە كٶپ كونفەسسييالى مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىزدى نازارىنان شىعارمادى.
ول كوممۋنيستٸك پارييانىڭ قاتارىنان ٶز ەركٸمەن كەتتٸ. ول ٶز تۆورچەستۆوسىندا قازاق دالاسىنان شىققان جەنە مۇسىلمان ەلەمٸندە ٶز ورىنى بار تاريحي عۇلاما تۇلعالاردى زەرتتەۋگە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلدٸ. ونىڭ باستاماسىمەن «ەل-فارابي ۋاقىت ديالوگىندا», «ۇلىقبەك: تاريح جەنە قازٸرگٸ زامان» - اتتى ٸرٸ حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييالاردى ۇيىمداستىرىپ سونىڭ باسى قاسىندا بولدى. ق.ش. شٷلەمباەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن «قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋى»- حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسى رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي جەنە قوعامدىق ٶمٸرٸندەگٸ ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى.
قاتىرشات شاپاعاتۇلى شٷلەمباەۆ قوعامدىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدا ەرەكشە قابٸلەتتٸلٸگٸن كٶرسەتە بٸلدٸ. قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ قوعامنىڭ بولاشاعىن بولجاۋ باعىتىنداعى ٷلكەن جەمٸسٸنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ ٶزٸ قالىپتاستىرىپ, نەگٸزٸن قالاعان قازاقستان ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار اكادەميياسى. نارىقتىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان كەزٸندە, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە مەملەكەتتەن قارجى بٶلۋدٸڭ جىلدان-جىلعا كەمٸپ كەلە جاتقانىن الدىن-الا بولجاعان ول ٶزٸن-ٶزٸ قارجىلاندىراتىن اكادەمييانىڭ نەگٸزٸن قالادى. بۇل اكادەمييانىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ از عانا ۋاقىت ٶتسە دە, قوعامدا الىپ وتىرعان ورنىمەن, ٶتكٸزٸپ جاتقان بٸرنەشە حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸربيەلٸك كونفەرەنتسييالارىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ زييالى قاۋىمىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قاتىناسىپ ٶزدەرٸنٸڭ ويلارىن ورتاعا سالىپ, كٶپتەگەن ساياسي ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸن جالپى بولاشاعىن توپشىلاعان ەڭبەكتەرٸ كۋە بولا الدى.
پروفەسسور ق.ش. شٷلەمباەۆ شىعارماشىلىعىنداعى ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ –ۋنيۆەرسيتەتتٸك بٸلٸم بەرۋدەگٸ فيلوسوفييانىڭ مەنٸ مەن ماڭىزى تۋرالى, فيلوسوفييانى جەنە ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەردٸ وقىتۋدىڭ ساپاسى تۋرالى مەسەلە بولدى. ق.ش. شٷلەمباەۆ وقىتۋداعى ساپالى كونتەنتتٸ جاقسارتۋ تۋرالى عانا ەمەس, بٸلٸم بەرۋدٸ حالىقارالىق جوعارى ستاندارتتاۋدىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى سۇراق قويا وتىرىپ, ويلاۋدىڭ لوگيكالىق مەدەنيەتٸ كونتەكسٸندە جٷزەگە اسىرىلاتىن فيلوسوفييانى وقىتۋ ٷشٸن ەدٸسنامالىق تەسٸلدەردٸ ەزٸرلەدٸ. وسىعان بايلانىستى ول ٶركەنيەتتٸ ەلەمدٸك پروتسەستٸ, كٶپ مەدەنيەتتٸ ەرتٷرلٸلٸكتٸ, كٶپ ورتالىقتى, پليۋراليزمدٸ ەسكەرە وتىرىپ, ەلەۋمەتتٸك-گۋمانيتارلىق پەندەردٸ وقىتۋدا ٸرگەلٸ رەفورمالاردى قاجەت دەپ سانادى. بٸلٸم بەرۋ پروتسەسٸ جٷزەگە اسىرىلعان سەمانتيكالىق قۇرىلىمداردىڭ تانىمدىق سەتسٸزدٸگٸ جاڭا تەسٸلدەردٸ, تۇجىرىمدامالاردى, تٸپتٸ گۋمانيتاريستيكاداعى ٸرگەلٸ كٶزقاراستاردى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتتٸ. باتىس عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ پروتسەستەرٸنٸڭ مارگينالدىلىعى مەن ارتتا قالۋىن بولدىرماۋ ٷشٸن ەلەمدٸك بٸلٸم بەرۋ ديسكۋرسىنا ينتەگراتسييا قاجەت, بٸراق ٶزٸنٸڭ مەدەني-بٸلٸم بەرۋ بٸرەگەيلٸگٸ مەن مەدەني ەگەمەندٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن ٶزٸنٸڭ مەدەني دەستٷرٸن ساقتاۋ كەرەك دەپ سانادى. «دەستٷر مەن يننوۆاتسييانىڭ ورگانيكالىق تەپە-تەڭدٸگٸنە قالاي قول جەتكٸزۋگە بولادى?» - دەگەنگە ول بۇل مەسەلەنٸ اسا ماڭىزدى مەسەلە دەپ سانادى. ال ونىڭ شەشٸمٸن قازٸرگٸ عىلىمي پروتسەستەردٸ دامىتۋدىڭ جاڭا ٷردٸستەرٸن انىقتاۋدا جەنە ولاردى بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ-عىلىمي تەجٸريبەمٸزدە قولدانۋدان كٶردٸ. تەك وسىلاي عانا جاھاندىق كەڭٸستٸكتەگٸ فيلوسوفييالىق باعىتتارمەن ديالوگ جاعدايىندا قازاقستاندىق فيلوسوفييالىق ديسكۋرستى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى- دەپ ەسەپتەدٸ. بٸلٸم جەنە اقپارات – ولاردىڭ ٶزارا تولىقتىرىلۋى – پروفەسسور ك.ش. شۋلەمباەۆتىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتٸندە ٶز نەگٸزدەمەسٸن العان تاعى دا بٸر ٶتە ماڭىزدى مەسەلە.
ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ دامۋىنا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تاڭسەرٸسٸندە ۋنيۆەرسيتەت پەن مەكتەپ اراسىن بايلانىستىرۋعا اتسالىسقان ق.ش. شٷلەمباەۆ باسقارىپ وتىرعان كافەدرانىڭ جانىنان اشىلعان ليتسەيدٸڭ العان ورنى ەرەكشە. ونى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدە جەنە قالىپتاستىرۋعا ٷلكەن ەڭبەك ەتتٸ. وندا 35 پروفەسسور, 75 دوتسەنت جۇمىس ٸستەدٸ.
قاتىرشات شاپاعاتۇلى بٸرنەشە جىل دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستٸڭ تٶراعاسى بولدى. سونىمەن قاتار, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ارنالعان ماڭىزدى ٷزدٸكسٸز بٸلٸم بەرۋ جوباسىن ەنگٸزۋ بويىنشا ەكسپەريمەنتتٸ باسقاردى. ٶزٸنٸڭ شىعارماشىلىق قالامىنان شىققان 3 جەكە مونوگرافيياسى مەن جوعارعى مەكتەپ ستۋدەنتتەرٸنە ارنالعان 2 وقۋلىعى جەنە 150-دەن استام عىلىمي كٸتاپشالارى مەن ماقالالارى قاتىرشات شاپاعاتۇلىن جاڭا تابىستارعا جەتەلەدٸ.
وسىنداي تۆورچەستۆولىق تابىسقا تولى ٶمٸرٸنٸڭ جاڭا بەلەسٸنە كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان ۇستاز-عالىم كٷتپەگەن جەردەن ٶمٸردەن وزدى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىدا ول كەڭەس بەرٸپ وتىرعان 4 دوكتورانتى جەنە جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن 2 اسپيرانتى بولدى. ولار ۇستازدارىنىڭ ٸسٸن ەرٸ قاراي جالعاستىردى. ٸزدەنۋشٸلەر يا. تروفيموۆ جەنە ا.كوپەليوۆيچ, ن.فوكينا, و.پۋزانوۆ سيياقتى دوكتورانتتارى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ باسشىلىعىمەن عىلىمي مونوگرافييالىق ەڭبەكتەرٸن شىعاردى. جوعارعى بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاۋ بارىسىندا بەلگٸلٸ عالىم فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قازاقستان ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ قاتىرشات شٷلەمباەۆتىڭ ەڭبەگٸ ٶتە جوعارى. ول از عانا عۇمىر كەشسەدە ٶزٸنٸڭ عىلىمي مەكتەبٸن قالىپتاستىرىپ ٷلگەردٸ دەپ ايتسا بولادى. سەبەبٸ تەۋەلسٸزدٸك وعان ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر سىيلاعان ەدٸ.
حالقى مەن ەلٸ ٷشٸن تالماي جاساعان قىزمەتٸ ەسٸرەسە اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ ۇستازدار دايارلاۋ سالاسىنداعى قاجىرلى ەڭبەگٸ قاتىرشات شاپاعاتۇلىن ۇمىتۋعا بولمايتىن ۇستاز رەتٸندە ەستە ساقتارى سٶزسٸز. جىل سايىنعى ٶتكٸزٸلەتٸن «ق.ش.شٷلەمباەۆ وقۋلارى» ونىڭ كۋەسٸ دەسەك بولادى. سول باسقوسۋدا شەكٸرتتەرٸ مەن ەرٸپتەستەرٸ قاتىرشات شاپاعاتۇلىنىڭ باستى ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ مەن قاتار عىلىمي-شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرٸن تالداپ, ٶزٸن ساعىنا ەسكە الادى. ولار ق.ش. شٷلەمباەۆ ەگەردە تٸرٸ بولعاندا ونىڭ شىعاتىن اسۋلارىنىڭ بيٸك ەرٸ شىعارماشىلىق جولىندا ٷلكەن تابىستارعا جەتەتٸنٸنە سەنٸمدەرٸ مول. شىندىعىندادا ول سولاي بولار ەدٸ.
ج.ق. سيمتيكوۆ, ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, «ساياساتتانۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك-فيلوسوفييالىق پەندەر» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ
